অথ সাধনপাদঃ ।
তপঃ স্ৱাধ্যাযেশ্ৱৰপ্ৰণিধানানি ক্ৰিযাযোগঃ ॥1॥
তপঃ স্ৱাধ্যাযেশ্ৱৰপ্ৰণিধানানি ক্ৰিযাযোগঃ ॥1॥
সমাধিভাৱনাৰ্থঃ ক্লেশতনূকৰণাৰ্থশ্চ ॥2॥
অৱিদ্যাস্মিতাৰাগদ্ৱেষাভিনিৱেশাঃ ক্লেশাঃ ॥3॥
অৱিদ্যা ক্ষেত্ৰমুত্তৰেষাং প্ৰসুপ্ততনুৱিচ্ছিন্নোদাৰাণাম্ ॥4॥
অনিত্যাশুচিদুঃখানাত্মসু নিত্যশুচিসুখাত্মখ্যাতিৰৱিদ্যা ॥5॥
দৃগ্দৰ্শনশক্ত্যোৰেকাত্মতেৱাস্মিতা ॥6॥
সুখানুশযী ৰাগঃ ॥7॥
দুঃখানুশযী দ্ৱেষঃ ॥8॥
স্ৱৰসৱাহী ৱিদুষোঽপি তথাৰূঢোঽভিনিৱেশঃ ॥9॥
তে প্ৰতিপ্ৰসৱহেযাঃ সূক্ষ্মাঃ ॥10॥
ধ্যানহেযাস্তদ্ৱৃত্তযঃ ॥11॥
ক্লেশমূলঃ কৰ্মাশযো দৃষ্টাদৃষ্টজন্মৱেদনীযঃ ॥12॥
সতি মূলে তদ্ ৱিপাকো জাত্যাযুৰ্ভোগাঃ ॥13॥
তে হ্লাদপৰিতাপফলাঃ পুণ্যাপুণ্যহেতুত্ৱাত্ ॥14॥
পৰিণামতাপসংস্কাৰদুঃখৈৰ্গুণৱৃত্তিৱিৰোধাচ্চ দুঃখমেৱ সৰ্ৱং ৱিৱেকিনঃ ॥15॥
হেযং দুঃখমনাগতম্ ॥16॥
দ্ৰষ্টৃদৃশ্যযোঃ সংযোগো হেযহেতুঃ॥17॥
প্ৰকাশক্ৰিযাস্থিতিশীলং ভূতেন্দ্ৰিযাত্মকং ভোগাপৱৰ্গাৰ্থং দৃশ্যম্ ॥18॥
ৱিশেষাৱিশেষলিঙ্গমাত্ৰালিঙ্গানি গুণপৰ্ৱাণি ॥19॥
দ্ৰষ্টা দৃশিমাত্ৰঃ শুদ্ধোঽপি প্ৰত্যযানুপশ্যঃ ॥20॥
তদৰ্থ এৱ দৃশ্যস্যাত্মা ॥21॥
কৃতাৰ্থং প্ৰতি নষ্টমপ্যনষ্টং তদন্যসাধাৰণত্ৱাত্ ॥22॥
স্ৱস্ৱামিশক্ত্যোঃ স্ৱৰূপোপলব্ধিহেতুঃ সংযোগঃ ॥23॥
তস্য হেতুৰৱিদ্যা ॥24॥
তদভাৱাত্সংযোগাভাৱো হানং তদ্ দৃশেঃ কৈৱল্যম্ ॥25॥
ৱিৱেকখ্যাতিৰৱিপ্লৱা হানোপাযঃ ॥26॥
তস্য সপ্তধা প্ৰান্তভূমিঃ প্ৰজ্ঞা ॥27॥
যোগাঙ্গানুষ্ঠানাদশুদ্ধিক্ষযে জ্ঞানদীপ্তিৰাৱিৱেকখ্যাতেঃ ॥28॥
যমনিযমাসনপ্ৰাণাযামপ্ৰত্যাহাৰধাৰণাধ্যানসমাধযোঽষ্টাৱঙ্গানি ॥29॥
অহিংসাসত্যাস্তেযব্ৰহ্মচৰ্যাপৰিগ্ৰহা যমাঃ ॥30॥
জাতিদেশকালসমযানৱচ্ছিন্নাঃ সাৰ্ৱভৌমা মহাৱ্ৰতম্ ॥31॥
শৌচসন্তোষতপঃ স্ৱাধ্যাযেশ্ৱৰপ্ৰণিধানানি নিযমাঃ ॥32॥
ৱিতৰ্কবাধনে প্ৰতিপক্ষভাৱনম্ ॥33॥
ৱিতৰ্কাহিংসাদযঃ কৃতকাৰিতানুমোদিতা লোভক্ৰোধমোহপূৰ্ৱকা মৃদুমধ্যাধিমাত্ৰা দুঃখাজ্ঞানানন্তফলা ইতি প্ৰতিপক্ষভাৱনম্ ॥34॥
অহিংসাপ্ৰতিষ্ঠাযাং তত্সন্নিধৌ ৱৈৰত্যাগঃ ॥35॥
সত্যপ্ৰতিষ্ঠাযাং ক্ৰিযাফলাশ্ৰযত্ৱম্ ॥36॥
অস্তেযপ্ৰতিষ্ঠাযাং সৰ্ৱৰত্নোপস্থানম্ ॥37॥
ব্ৰহ্মচৰ্যপ্ৰতিষ্ঠাযাং ৱীৰ্যলাভঃ ॥38॥
অপৰিগ্ৰহস্থৈৰ্যে জন্মকথন্তাসম্বোধঃ ॥39॥
শৌচাত্স্ৱাঙ্গজুগুপ্সা পৰৈৰসংসৰ্গঃ ॥40॥
সত্ত্ৱশুদ্ধি-সৌমনস্যৈকাগ্ৰ্যেন্দ্ৰিযজযাত্মদৰ্শন-যোগ্যত্ৱানি চ ॥41॥
সন্তোষাত্ অনুত্তমঃসুখলাভঃ ॥42॥
কাযেন্দ্ৰিযসিদ্ধিৰশুদ্ধিক্ষযাত্ তপসঃ ॥43॥
স্ৱাধ্যাযাদিষ্টদেৱতাসম্প্ৰযোগঃ ॥44॥
সমাধিসিদ্ধিৰীশ্ৱৰপ্ৰণিধানাত্ ॥45॥
স্থিৰসুখমাসনম্ ॥46॥
প্ৰযত্নশৈথিল্যানন্তসমাপত্তিভ্যাম্ ॥47॥
ততো দ্ৱন্দ্ৱানভিঘাতঃ ॥48॥
তস্মিন্ সতি শ্ৱাসপ্ৰশ্ৱাসযোৰ্গতিৱিচ্ছেদঃ প্ৰাণাযামঃ ॥49॥
(স তু) বাহ্যাভ্যন্তৰস্তম্ভৱৃত্তিৰ্দেশকালসঙ্খ্যাভিঃ পৰিদৃষ্টো দীৰ্ঘসূক্ষ্মঃ ॥50॥
বাহ্যাভ্যন্তৰৱিষযাক্ষেপী চতুৰ্থঃ ॥51॥
ততঃ ক্ষীযতে প্ৰকাশাৱৰণম্ ॥52॥
ধাৰণাসু চ যোগ্যতা মনসঃ ॥53॥
স্ৱৱিষযাসম্প্ৰযোগে চিত্তস্ৱৰূপানুকাৰ ইৱেন্দ্ৰিযাণাং প্ৰত্যাহাৰঃ ॥54॥
ততঃ পৰমাৱশ্যতেন্দ্ৰিযাণাম্ ॥55॥
ইতি পাতঞ্জলযোগদৰ্শনে সাধনপাদো নাম দ্ৱিতীযঃ পাদঃ ।