শ্ৰীপাতঞ্জলযোগদৰ্শনম্ ।
অথ ৱিভূতিপাদঃ ।
দেশবন্ধশ্চিত্তস্য ধাৰণা ॥1॥
তত্ৰ প্ৰত্যযৈকতানতা ধ্যানম্ ॥2॥
তদেৱাৰ্থমাত্ৰনিৰ্ভাসং স্ৱৰূপশূন্যমিৱ সমাধিঃ ॥3॥
ত্ৰযমেকত্ৰ সংযমঃ ॥4॥
তজ্জযাত্ প্ৰজ্ঞালোকঃ ॥5॥
তস্য ভূমিষু ৱিনিযোগঃ ॥6॥
ত্ৰযমন্তৰঙ্গং পূৰ্ৱেভ্যঃ ॥7॥
তদপি বহিৰঙ্গং নিৰ্বীজস্য ॥8॥
ৱ্যুত্থাননিৰোধসংস্কাৰযোৰভিভৱপ্ৰাদুৰ্ভাৱৌ নিৰোধক্ষণচিত্তান্ৱযো নিৰোধপৰিণামঃ ॥9॥
তস্য প্ৰশান্তৱাহিতা সংস্কাৰাত্ ॥10॥
সৰ্ৱাৰ্থতৈকাগ্ৰতযোঃ ক্ষযোদযৌ চিত্তস্য সমাধিপৰিণামঃ ॥11॥
ততঃ পুনঃ শান্তোদিতৌ তুল্যপ্ৰত্যযৌ চিত্তস্যৈকাগ্ৰতা পৰিণামঃ ॥12॥
এতেন ভূতেন্দ্ৰিযেষু ধৰ্মলক্ষণাৱস্থাপৰিণামা ৱ্যাখ্যাতাঃ ॥13॥
শান্তোদিতাৱ্যপদেশ্যধৰ্মানুপাতী ধৰ্মী ॥14॥
ক্ৰমান্যত্ৱং পৰিণামান্যত্ৱে হেতুঃ ॥15॥
পৰিণামত্ৰযসংযমাদতীতানাগতজ্ঞানম্ ॥16॥
শব্দাৰ্থপ্ৰত্যযানামিতৰেতৰাধ্যাসাত্ সঙ্কৰস্তত্প্ৰৱিভাগসংযমাত্ সৰ্ৱভূতৰুতজ্ঞানম্ ॥17॥
সংস্কাৰসাক্ষাত্কৰণাত্ পূৰ্ৱজাতিজ্ঞানম্ ॥18॥
প্ৰত্যযস্য পৰচিত্তজ্ঞানম্ ॥19॥
ন চ তত্ সালম্বনং তস্যাৱিষযীভূতত্ৱাত্ ॥20॥
কাযৰূপসংযমাত্ তদ্গ্ৰাহ্যশক্তিস্তম্ভে চক্ষুঃ প্ৰকাশাসম্প্ৰযোগেঽন্তৰ্ধানম্ ॥21॥
সোপক্ৰমং নিৰুপক্ৰমং চ কৰ্ম তত্সংযমাদপৰান্তজ্ঞানমৰিষ্টেভ্যো ৱা ॥22॥
মৈত্ৰ্যাদিষু বলানি ॥23॥
বলেষু হস্তিবলাদীনি ॥24॥
প্ৰৱৃত্ত্যালোকন্যাসাত্ সূক্ষ্মৱ্যৱহিতৱিপ্ৰকৃষ্টজ্ঞানম্ ॥25॥
ভুৱনজ্ঞানং সূৰ্যে সংযমাত্ ॥26॥
চন্দ্ৰে তাৰাৱ্যূহজ্ঞানম্ ॥27॥
ধ্ৰুৱে তদ্গতিজ্ঞানম্ ॥28॥
নাভিচক্ৰে কাযৱ্যূহজ্ঞানম্ ॥29॥
কণ্ঠকূপে ক্ষুত্পিপাসানিৱৃত্তিঃ ॥30॥
কূৰ্মনাড্যাং স্থৈৰ্যম্ ॥31॥
মূৰ্ধজ্যোতিষি সিদ্ধদৰ্শনম্ ॥32॥
প্ৰাতিভাদ্ৱা সৰ্ৱম্ ॥33॥
হৃদযে চিত্তসংৱিত্ ॥34॥
সত্ত্ৱপুৰুষযোৰত্যন্তাসঙ্কীৰ্ণযোঃ প্ৰত্যযাৱিশেষো ভোগঃ পৰাৰ্থত্ৱাত্ স্ৱাৰ্থসংযমাত্ পুৰুষজ্ঞানম্ ॥35॥
ততঃ প্ৰাতিভশ্ৰাৱণৱেদনাদৰ্শাস্ৱাদৱাৰ্তা জাযন্তে ॥36॥
তে সমাধাৱুপসৰ্গাৱ্যুত্থানে সিদ্ধযঃ ॥37॥
বন্ধকাৰণশৈথিল্যাত্ প্ৰচাৰসংৱেদনাচ্চ চিত্তস্য পৰশৰীৰাৱেশঃ ॥38॥
উদানজযাজ্জলপঙ্ককণ্টকাদিষ্ৱসঙ্গ উত্ক্ৰান্তিশ্চ ॥39॥
সমানজযাজ্জ্ৱলনম্ ॥40॥
শ্ৰোত্ৰাকাশযোঃ সম্বন্ধসংযমাত্ দিৱ্যং শ্ৰোত্ৰম্ ॥41॥
কাযাকাশযোঃ সম্বন্ধসংযমাত্ লঘুতূলসমাপত্তেশ্চ আকাশগমনম্ ॥42॥
বহিৰকল্পিতা ৱৃত্তিৰ্মহাৱিদেহা ততঃ প্ৰকাশাৱৰণক্ষযঃ ॥43॥
স্থূলস্ৱৰূপসূক্ষ্মান্ৱযাৰ্থৱত্ত্ৱসংযমাত্ ভূতজযঃ ॥44॥
ততোঽণিমাদিপ্ৰাদুৰ্ভাৱঃ কাযসম্পত্ তদ্ধৰ্মানভিঘাতশ্চ ॥45॥
ৰূপলাৱণ্যবলৱজ্ৰসংহননত্ৱানি কাযসম্পত্ ॥46॥
গ্ৰহণস্ৱৰূপাস্মিতান্ৱযাৰ্থৱত্ত্ৱসংযমাদিন্দ্ৰিযজযঃ ॥47॥
ততো মনোজৱিত্ৱং ৱিকৰণভাৱঃ প্ৰধানজযশ্চ ॥48॥
সত্ত্ৱপুৰুষান্যতাখ্যাতিমাত্ৰস্য সৰ্ৱভাৱাধিষ্ঠাতৃত্ৱং সৰ্ৱজ্ঞাতৃত্ৱঞ্চ ॥49॥
তদ্ৱৈৰাগ্যাদপি দোষবীজক্ষযে কৈৱল্যম্ ॥50॥
স্থান্যুপনিমন্ত্ৰণে সঙ্গস্মযাকৰণং পুনৰনিষ্টপ্ৰসঙ্গাত্ ॥51॥
ক্ষণতত্ক্ৰমযোঃ সংযমাদ্ৱিৱেকজং জ্ঞানম্ ॥52॥
জাতিলক্ষণদেশৈৰন্যতানৱচ্ছেদাত্ তুল্যযোস্ততঃ প্ৰতিপত্তিঃ ॥53॥
তাৰকং সৰ্ৱৱিষযং সৰ্ৱথাৱিষযমক্ৰমং চেতি ৱিৱেকজং জ্ঞানম্ ॥54॥
সত্ত্ৱপুৰুষযোঃ শুদ্ধিসাম্যে কৈৱল্যম্ ॥55॥
ইতি শ্ৰীপাতঞ্জলযোগদৰ্শনে ৱিভূতিপাদো নাম তৃতীযঃ পাদঃ ।