ధృతరాష్ట్ర ఉవాచ
మామకాః పాణ్డవాశ్చైవ కిమకుర్వత సఞ్జయ ॥ 1 ॥
- ధృతరాష్ట్ర (dhṛtarāṣṭra)Dhritarashtra
- ఉవాచ (uvāca)said
- ధర్మక్షేత్రే (dharmakṣetre)in the field of righteousness (dharma:righteousness | kṣetre:in the field)
- కురుక్షేత్రే (kurukṣetre)in the field of Kurus (kuru:Kurus | kṣetre:in the field)
- సమవేతాః (samavetāḥ)assembled
- యుయుత్సవః (yuyutsavaḥ)desirous to fight
- మామకాః (māmakāḥ)my people
- పాణ్డవాః (pāṇḍavāḥ)sons of Pandu
- చ (ca)and
- ఏవ (eva)also
- కిమ్ (kim)what
- అకుర్వత (akurvata)did they do
- సఞ్జయ (sañjaya)Sanjaya
ఆచార్యముపసఙ్గమ్య రాజా వచనమబ్రవీత్ ॥ 2 ॥
- సఞ్జయ (sañjaya)Sanjaya
- ఉవాచ (uvāca)said
- దృష్ట్వా (dṛṣṭvā)having seen
- తు (tu)but
- పాణ్డవానీకమ్ (pāṇḍavānīkam)army of the Pandavas (pāṇḍava:Pandavas | anīkam:army)
- వ్యూఢమ్ (vyūḍham)drawn up
- దుర్యోధనః (duryodhanaḥ)Duryodhana
- తదా (tadā)then
- ఆచార్యమ్ (ācāryam)teacher
- ఉపసఙ్గమ్య (upasaṅgamya)approaching
- రాజా (rājā)king
- వచనమ్ (vacanam)words
- అబ్రవీత్ (abravīt)spoke
వ్యూఢాం ద్రుపదపుత్రేణ తవ శిష్యేణ ధీమతా ॥ 3 ॥
- పశ్య (paśya)behold
- ఏతామ్ (etām)this
- పాణ్డుపుత్రాణామ్ (pāṇḍuputrāṇām)of the sons of Pandu (pāṇḍu:Pandu | putrāṇām:of the sons)
- ఆచార్య (ācārya)O Teacher
- మహతీమ్ (mahatīm)mighty
- చమూమ్ (camūm)army
- వ్యూఢామ్ (vyūḍhām)arrayed
- ద్రుపదపుత్రేణ (drupadaputreṇa)by the son of Drupada (drupada:Drupada | putreṇa:by the son)
- తవ (tava)your
- శిష్యేణ (śiṣyeṇa)by the disciple
- ధీమతా (dhīmatā)wise
యుయుధానో విరాటశ్చ ద్రుపదశ్చ మహారథః ॥ 4 ॥
- అత్ర (atra)here
- శూరా (śūrā)heroes
- మహేష్వాసా (maheṣvāsā)mighty archers (maha:great | iṣvāsā:archers)
- భీమార్జునసమా (bhīmārjunasamā)equal to Bhima and Arjuna (bhīma:Bhima | arjuna:Arjuna | samā:equal)
- యుధి (yudhi)in battle
- యుయుధానః (yuyudhānaḥ)Yuyudhana
- విరాటః (virāṭaḥ)Virata
- చ (ca)and
- ద్రుపదః (drupadaḥ)Drupada
- చ (ca)and
- మహారథః (mahārathaḥ)great chariot-warrior (mahā:great | rathaḥ:chariot-warrior)
పురుజిత్కున్తిభోజశ్చ శైబ్యశ్చ నరపుఙ్గవః ॥ 5 ॥
- ధృష్టకేతుః (dhṛṣṭaketuḥ)Dhrishtaketu
- చ (ca)and
- చేకితానః (cekitānaḥ)Chekitana
- కాశిరాజః (kāśirājaḥ)king of Kashi (kāśi:Kashi | rājaḥ:king)
- చ (ca)and
- వీర్యవాన్ (vīryavān)valiant
- పురుజిత్ (purujit)Purujit
- కున్తిభోజః (kuntibhojaḥ)Kuntibhoja
- చ (ca)and
- శైబ్యః (śaibyaḥ)Saibya
- చ (ca)and
- నరపుఙ్గవః (narapuṅgavaḥ)best of men (nara:man | puṅgavaḥ:best)
సౌభద్రో ద్రౌపదేయాశ్చ సర్వ ఏవ మహారథాః ॥ 6 ॥
- యుధామన్యుః (yudhāmanyuḥ)Yudhamanyu
- చ (ca)and
- విక్రాన్తః (vikrāntaḥ)strong
- ఉత్తమౌజాః (uttamaujāḥ)Uttamaujas
- చ (ca)and
- వీర్యవాన్ (vīryavān)brave
- సౌభద్రః (saubhadraḥ)son of Subhadra (subhadra:Subhadra | sūnuḥ:son)
- ద్రౌపదేయాః (draupadeyāḥ)sons of Draupadi (draupadī:Draupadi | putrāḥ:sons)
- చ (ca)and
- సర్వే (sarve)all
- ఏవ (eva)indeed
- మహారథాః (mahārathāḥ)great warriors (mahā:great | rathāḥ:warriors)
నాయకా మమ సైన్యస్య సఞ్జ్ఞార్థం తాన్బ్రవీమి తే ॥ 7 ॥
- అస్మాకం (asmākaṃ)our
- తు (tu)but
- విశిష్టా (viśiṣṭā)distinguished
- యే (ye)who
- తాన్ (tān)them
- నిబోధ (nibodha)know
- ద్విజోత్తమ (dvijottama)O best among the twice-born (dvija:twice-born | uttama:best)
- నాయకా (nāyakā)leaders
- మమ (mama)my
- సైన్యస్య (sainyasya)of the army
- సంజ్ఞార్థం (saṃjñārthaṃ)for information (saṃjñā:information | arthaṃ:for)
- తాన్ (tān)them
- బ్రవీమి (bravīmi)I name
- తే (te)to you
అశ్వత్థామా వికర్ణశ్చ సౌమదత్తిస్తథైవ చ ॥ 8 ॥
- భవాన్ (bhavān)yourself
- భీష్మః (bhīṣmaḥ)Bhishma
- చ (ca)and
- కర్ణః (karṇaḥ)Karna
- చ (ca)and
- కృపః (kṛpaḥ)Kripa
- చ (ca)and
- సమితి-ఇఞ్జయః (samitiñjayaḥ)victorious in war (samiti:war | iñjayaḥ:victorious)
- అశ్వత్థామా (aśvatthāmā)Ashwatthama
- వికర్ణః (vikarṇaḥ)Vikarna
- చ (ca)and
- సౌమదత్తిః (saumadattiḥ)son of Somadatta (sauma:of Soma | dattaḥ:given)
- తథా (tathā)so also
- ఏవ (eva)indeed
- చ (ca)and
నానాశస్త్రప్రహరణాః సర్వే యుద్ధవిశారదాః ॥ 9 ॥
- అన్యే (anye)others
- చ (ca)and
- బహవః (bahavaḥ)many
- శూరాః (śūrāḥ)heroes
- మదర్థే (madarthe)for my sake (mad:my | arthe:for the sake)
- త్యక్తజీవితాః (tyaktajīvitāḥ)having given up life (tyakta:given up | jīvitāḥ:lives)
- నానాశస్త్రప్రహరణాః (nānāśastrapraharaṇāḥ)armed with various weapons (nānā:various | śastra:weapons | praharaṇāḥ:armed with)
- సర్వే (sarve)all
- యుద్ధవిశారదాః (yuddhaviśāradāḥ)skilled in battle (yuddha:battle | viśāradāḥ:skilled)
పర్యాప్తం త్విదమేతేషాం బలం భీమాభిరక్షితమ్ ॥ 10 ॥
- అపర్యాప్తం (aparyāptaṃ)insufficient
- తత్ (tat)that
- అస్మాకం (asmākaṃ)our
- బలం (balaṃ)army
- భీష్మ-అభిరక్షితమ్ (bhīṣma-abhirakṣitam)defended by Bhishma (bhīṣma:Bhishma | abhirakṣitam:defended)
- పర్యాప్తం (paryāptaṃ)sufficient
- తు (tu)but
- ఇదమ్ (idam)this
- ఏతేషాం (eteṣāṃ)their
- బలం (balaṃ)army
- భీమ-అభిరక్షితమ్ (bhīma-abhirakṣitam)defended by Bhima (bhīma:Bhima | abhirakṣitam:defended)
భీష్మమేవాభిరక్షన్తు భవన్తః సర్వ ఏవ హి ॥ 11 ॥
- అయనేషు (ayaneṣu)in the strategic points
- చ (ca)and
- సర్వేషు (sarveṣu)in all
- యథాభాగమ్ (yathābhāgam)according to division (yathā:according to | bhāgam:division)
- అవస్థితాః (avasthitāḥ)stationed
- భీష్మమ్ (bhīṣmam)Bhishma
- ఏవ (eva)alone
- అభిరక్షన్తు (abhirakṣantu)protect
- భవన్తః (bhavantaḥ)you all
- సర్వ (sarva)all
- ఏవ (eva)indeed
- హి (hi)for
సింహనాదం వినద్యోచ్చైః శఙ్ఖం దధ్మౌ ప్రతాపవాన్ ॥ 12 ॥
- తస్య (tasya)his
- సఞ్జనయన్ (sañjanayan)causing
- హర్షం (harṣaṃ)joy
- కురువృద్ధః (kuruvṛddhaḥ)the oldest of the Kauravas (kuru:Kauravas | vṛddhaḥ:oldest)
- పితామహః (pitāmahaḥ)grandsire
- సింహనాదం (siṃhanādaṃ)lion's roar (siṃha:lion | nādaṃ:roar)
- వినద్య (vinadya)sounded aloud
- ఉచ్చైః (uccaiḥ)aloud
- శఙ్ఖం (śaṅkhaṃ)conch
- దధ్మౌ (dadhmau)blew
- ప్రతాపవాన్ (pratāpavān)glorious
సహసైవాభ్యహన్యన్త స శబ్దస్తుములోఽభవత్ ॥ 13 ॥
- తతః (tataḥ)then
- శఙ్ఖాః (śaṅkhāḥ)conches
- చ (ca)and
- భేర్యః (bheryaḥ)kettle-drums
- చ (ca)and
- పణవ-ఆనక-గోముఖాః (paṇava-ānaka-gomukhāḥ)tabors, drums, cow-horns (paṇava:tabors | ānaka:drums | gomukhāḥ:cow-horns)
- సహసా (sahasā)suddenly
- ఏవ (eva)indeed
- అభ్యహన్యన్త (abhyahanyanta)were sounded
- స (sa)that
- శబ్దః (śabdaḥ)sound
- తుములః (tumulaḥ)tremendous
- అభవత్ (abhavat)became
మాధవః పాణ్డవశ్చైవ దివ్యౌ శఙ్ఖౌ ప్రదఘ్మతుః ॥ 14 ॥
- తతః (tataḥ)then
- శ్వేతైః (śvetaiḥ)with white
- హయైః (hayaiḥ)horses
- యుక్తే (yukte)yoked
- మహతి (mahati)magnificent
- స్యన్దనే (syandane)chariot
- స్థితౌ (sthitau)seated
- మాధవః (mādhavaḥ)Madhava
- పాణ్డవః (pāṇḍavaḥ)son of Pandu
- చ (ca)and
- ఏవ (eva)also
- దివ్యౌ (divyau)divine
- శఙ్ఖౌ (śaṅkhau)conches
- ప్రదధ్మతుః (pradadhmatuḥ)blew
పౌణ్డ్రం దధ్మౌ మహాశఙ్ఖం భీమకర్మా వృకోదరః ॥ 15 ॥
- పాఞ్చజన్యం (pāñcajanyaṃ)Panchajanya
- హృషీకేశః (hṛṣīkeśaḥ)Hrishikesha
- దేవదత్తం (devadattaṃ)Devadatta
- ధనఞ్జయః (dhanañjayaḥ)Dhananjaya
- పౌణ్డ్రం (pauṇḍraṃ)Paundra
- దధ్మౌ (dadhmau)blew
- మహాశఙ్ఖం (mahāśaṅkhaṃ)great conch (mahā:great | śaṅkhaṃ:conch)
- భీమకర్మా (bhīmakarmā)doer of terrible deeds (bhīma:terrible | karmā:deeds)
- వృకోదరః (vṛkodaraḥ)Vrikodara
నకులః సహదేవశ్చ సుఘోషమణిపుష్పకౌ ॥ 16 ॥
- అనన్తవిజయం (anantavijayam)Anantavijaya conch (ananta:endless | vijayam:victory)
- రాజా (rājā)king
- కున్తీపుత్రః (kuntīputraḥ)son of Kunti (kuntī:Kunti | putraḥ:son)
- యుధిష్ఠిరః (yudhiṣṭhiraḥ)Yudhishthira
- నకులః (nakulaḥ)Nakula
- సహదేవః (sahadevaḥ)Sahadeva
- చ (ca)and
- సుఘోషమణిపుష్పకౌ (sughoṣamaṇipuṣpakau)Sughosha and Manipushpaka (sughoṣa:Sughosha | maṇipuṣpakau:Manipushpaka)
ధృష్టద్యుమ్నో విరాటశ్చ సాత్యకిశ్చాపరాజితః ॥ 17 ॥
- కాశ్యః (kāśyaḥ)king of Kashi
- చ (ca)and
- పరమేష్వాసః (parameṣvāsaḥ)excellent archer (parama:excellent | iṣvāsaḥ:archer)
- శిఖణ్డీ (śikhaṇḍī)Shikhandi
- చ (ca)and
- మహారథః (mahārathaḥ)mighty commander (mahā:great | rathaḥ:chariot warrior)
- ధృష్టద్యుమ్నః (dhṛṣṭadyumnaḥ)Dhristadyumna
- విరాటః (virāṭaḥ)Virata
- చ (ca)and
- సాత్యకిః (sātyakiḥ)Satyaki
- చ (ca)and
- అపరాజితః (aparājitaḥ)unconquered
సౌభద్రశ్చ మహాబాహుః శఙ్ఖాన్దధ్ముః పృథక్పృథక్ ॥ 18 ॥
- ద్రుపదః (drupadaḥ)Drupada
- ద్రౌపదేయాః (draupadeyāḥ)sons of Draupadi
- చ (ca)and
- సర్వశః (sarvaśaḥ)all
- పృథివీపతే (pṛthivīpate)O Lord of the Earth (pṛthivī:earth | pate:lord)
- సౌభద్రః (saubhadraḥ)son of Subhadra
- చ (ca)and
- మహాబాహుః (mahābāhuḥ)mighty armed (mahā:great | bāhuḥ:armed)
- శఙ్ఖాన్ (śaṅkhān)conches
- దధ్ముః (dadhmuḥ)blew
- పృథక్ (pṛthak)separately
- పృథక్ (pṛthak)separately
నభశ్చ పృథివీం చైవ తుములో వ్యనునాదయన్ ॥ 19 ॥
- స (sa)that
- ఘోషః (ghoṣaḥ)sound
- ధార్తరాష్ట్రాణామ్ (dhārtarāṣṭrāṇām)of Dhritarashtra's party (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āṇām:of the party)
- హృదయాని (hṛdayāni)hearts
- వ్యదారయత్ (vyadārayat)rent
- నభః (nabhaḥ)heaven
- చ (ca)and
- పృథివీమ్ (pṛthivīm)earth
- చ (ca)and
- ఏవ (eva)indeed
- తుములః (tumulaḥ)tumultuous
- అభ్యనునాదయన్ (abhyanunādayan)reverberating
ప్రవృత్తే శస్త్రసమ్పాతే ధనురుద్యమ్య పాణ్డవః ॥ 20 ॥
అర్జున ఉవాచ
సేనయోరుభయోర్మధ్యే రథం స్థాపయ మేఽచ్యుత ॥ 21 ॥
- అర్జున (arjuna)Arjuna
- ఉవాచ (uvāca)said
- సేనయోః (senayoḥ)of the armies
- ఉభయోః (ubhayor)of both
- మధ్యే (madhye)in the middle
- రథం (rathaṃ)chariot
- స్థాపయ (sthāpaya)place
- మే (me)my
- అచ్యుత (acyuta)O Achyuta
కైర్మయా సహ యోద్ధవ్యమస్మిన్రణసముద్యమే ॥ 22 ॥
- యావత్ (yāvat)as long as
- ఏతాన్ (etān)these
- నిరీక్షే (nirīkṣe)I behold
- అహమ్ (aham)I
- యోద్ధుకామాన్ (yoddhukāmān)desirous of fighting (yoddhu:to fight | kāmān:desirous)
- అవస్థితాన్ (avasthitān)standing
- కైః (kaiḥ)with whom
- మయా (mayā)by me
- సహ (saha)together with
- యోద్ధవ్యమ్ (yoddhavyam)must fight
- అస్మిన్ (asmin)in this
- రణసముద్యమే (raṇasamudyame)battle endeavor (raṇa:battle | samudyame:endeavor)
ధార్తరాష్ట్రస్య దుర్బుద్ధేర్యుద్ధే ప్రియచికీర్షవః ॥ 23 ॥
- యోత్స్యమానాన్ (yotsyamānān)those who are fighting
- అవేక్షే (avekṣe)I desire to observe
- అహమ్ (aham)I
- య (ya)who
- ఏతే (ete)these
- అత్ర (atra)here
- సమాగతాః (samāgatāḥ)assembled
- ధార్తరాష్ట్రస్య (dhārtarāṣṭrasya)of Dhritarashtra's sons (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | asya:of)
- దుర్బుద్ధేః (durbuddheḥ)evil-minded (dur:evil | buddheḥ:minded)
- యుద్ధే (yuddhe)in battle
- ప్రియచికీర్షవః (priyacikīrṣavaḥ)wishing to please (priya:pleasing | cikīrṣavaḥ:wishing to do)
సేనయోరుభయోర్మధ్యే స్థాపయిత్వా రథోత్తమమ్ ॥ 24 ॥
- సఞ్జయ (sañjaya)Sanjaya
- ఉవాచ (uvāca)said
- ఏవమ్ (evam)thus
- ఉక్తః (uktaḥ)addressed
- హృషీకేశః (hṛṣīkeśaḥ)Hrishikesha
- గుడాకేశేన (guḍākeśena)by Gudakesha
- భారత (bhārata)O Bharata
- సేనయోః (senayoḥ)of the armies
- ఉభయోః (ubhayor)of both
- మధ్యే (madhye)in the middle
- స్థాపయిత్వా (sthāpayitvā)having stationed
- రథోత్తమమ్ (rathottamam)the best of chariots (ratha:chariot | uttamam:best)
ఉవాచపార్థ పశ్యైతాన్సమవేతాన్కురూనితి ॥ 25 ॥
- భీష్మ (bhīṣma)Bhishma
- ద్రోణ (droṇa)Drona
- ప్రముఖతః (pramukhataḥ)in front of
- సర్వేషామ్ (sarveṣām)of all
- చ (ca)and
- మహీక్షితామ్ (mahīkṣitām)rulers of the earth (mahī:earth | kṣitām:rulers)
- ఉవాచ (uvāca)said
- పార్థ (pārtha)O Partha
- పశ్య (paśya)behold
- ఏతాన్ (etān)these
- సమవేతాన్ (samavetān)gathered together
- కురూన్ (kurūn)Kurus
- ఇతి (iti)thus
ఆచార్యాన్మాతులాన్భ్రాతౄన్పుత్రాన్పౌత్రాన్సఖీంస్తథా ॥ 26 ॥
- తత్ర (tatra)there
- అపశ్యత్ (apaśyat)saw
- స్థితాన్ (sthitān)stationed
- పార్థః (pārthaḥ)Partha
- పితౄన్ (pitṝn)fathers
- అథ (atha)and
- పితామహాన్ (pitāmahān)grandfathers
- ఆచార్యాన్ (ācāryān)teachers
- మాతులాన్ (mātulān)maternal uncles
- భ్రాతౄన్ (bhrātṝn)brothers
- పుత్రాన్ (putrān)sons
- పౌత్రాన్ (pautrān)grandsons
- సఖీన్ (sakhīn)friends
- తథా (tathā)also
తాన్సమీక్ష్య స కౌన్తేయః సర్వాన్బన్ధూనవస్థితాన్ ॥ 27 ॥
- శ్వశురాన్ (śvaśurān)fathers-in-law
- సుహృదః (suhṛdaḥ)friends
- చ (ca)and
- ఏవ (eva)also
- సేనయోః (senayoḥ)of the armies
- ఉభయోః (ubhayayoḥ)of both
- అపి (api)also
- తాన్ (tān)them
- సమీక్ష్య (samīkṣya)having seen
- స (sa)he
- కౌన్తేయః (kaunteyaḥ)son of Kunti
- సర్వాన్ (sarvān)all
- బన్ధూన్ (bandhūn)kinsmen
- అవస్థితాన్ (avasthitān)standing arrayed
- కృపయా (kṛpayā)with pity
- పరయా (parayā)deep
- ఆవిష్టః (āviṣṭaḥ)filled
- విషీదన్ (viṣīdan)sorrowfully
- ఇదమ్ (idam)this
- అబ్రవీత్ (abravīt)spoke
అర్జున ఉవాచ
దృష్ట్వేమం స్వజనం కృష్ణ యుయుత్సుం సముపస్థితమ్ ॥ 28 ॥
- అర్జున (arjuna)Arjuna
- ఉవాచ (uvāca)said
- దృష్ట్వా (dṛṣṭvā)having seen
- ఇమం (imam)this
- స్వజనం (svajanam)kinsmen
- కృష్ణ (kṛṣṇa)O Krishna
- యుయుత్సుమ్ (yuyutsum)eager to fight
- సముపస్థితమ్ (samupasthitam)arrayed
వేపథుశ్చ శరీరే మే రోమహర్షశ్చ జాయతే ॥ 29 ॥
- సీదన్తి (sīdanti)fail
- మమ (mama)my
- గాత్రాణి (gātrāṇi)limbs
- ముఖం (mukhaṃ)mouth
- చ (ca)and
- పరిశుష్యతి (pariśuṣyati)is parched
- వేపథుః (vepathuḥ)quivers
- చ (ca)and
- శరీరే (śarīre)in the body
- మే (me)my
- రోమహర్షః (romaharṣaḥ)hair stands on end (roma:hair | harṣaḥ:stands on end)
- చ (ca)and
- జాయతే (jāyate)arises
న చ శక్నోమ్యవస్థాతుం భ్రమతీవ చ మే మనః ॥ 30 ॥
- గాణ్డీవం (gāṇḍīvam)Gandiva bow
- స్రంసతే (sraṃsate)slips
- హస్తాత్ (hastāt)from the hand
- త్వక్ (tvak)skin
- చ (ca)and
- ఏవ (eva)indeed
- పరిదహ్యతే (paridahyate)burns all over
- న (na)not
- చ (ca)and
- శక్నోమి (śaknomi)am able
- అవస్థాతుమ్ (avasthātum)to stand
- భ్రమతి (bhramati)whirls
- ఇవ (iva)as it were
- చ (ca)and
- మే (me)my
- మనః (manaḥ)mind
న చ శ్రేయోఽనుపశ్యామి హత్వా స్వజనమాహవే ॥ 31 ॥
- నిమిత్తాని (nimittāni)omens
- చ (ca)and
- పశ్యామి (paśyāmi)I see
- విపరీతాని (viparītāni)adverse
- కేశవ (keśava)O Keshava
- న (na)not
- చ (ca)and
- శ్రేయః (śreyaḥ)good
- అనుపశ్యామి (anupaśyāmi)I see
- హత్వా (hatvā)killing
- స్వజనమ్ (svajanam)kinsmen
- ఆహవే (āhave)in battle
కిం నో రాజ్యేన గోవిన్ద కిం భోగైర్జీవితేన వా ॥ 32 ॥
- న (na)not
- కాఙ్క్షే (kāṅkṣe)I desire
- విజయమ్ (vijayam)victory
- కృష్ణ (kṛṣṇa)O Krishna
- న (na)not
- చ (ca)and
- రాజ్యమ్ (rājyam)kingdom
- సుఖాని (sukhāni)pleasures
- చ (ca)and
- కిమ్ (kim)what
- నః (naḥ)to us
- రాజ్యేన (rājyena)with kingdom
- గోవిన్ద (govinda)O Govinda
- కిమ్ (kim)what
- భోగైః (bhogaiḥ)with pleasures
- జీవితేన (jīvitena)with life
- వా (vā)or
త ఇమేఽవస్థితా యుద్ధే ప్రాణాంస్త్యక్త్వా ధనాని చ ॥ 33 ॥
- యేషామ్ (yeṣām)for whom
- అర్థే (arthe)for the sake
- కాఙ్క్షితమ్ (kāṅkṣitam)desired
- నః (naḥ)our
- రాజ్యమ్ (rājyam)kingdom
- భోగాః (bhogāḥ)enjoyments
- సుఖాని (sukhāni)pleasures
- చ (ca)and
- తే (te)they
- ఇమే (ime)these
- అవస్థితాః (avasthitāḥ)standing
- యుద్ధే (yuddhe)in battle
- ప్రాణాన్ (prāṇān)lives
- త్యక్త్వా (tyaktvā)having renounced
- ధనాని (dhanāni)wealth
- చ (ca)and
మాతులాః శ్వశురాః పౌత్రాః శ్యాలాః సమ్బన్ధినస్తథా ॥ 34 ॥
- ఆచార్యాః (ācāryāḥ)teachers
- పితరః (pitaraḥ)fathers
- పుత్రాః (putrāḥ)sons
- తథా (tathā)and also
- ఏవ (eva)indeed
- చ (ca)and
- పితామహాః (pitāmahāḥ)grandfathers
- మాతులాః (mātulāḥ)maternal uncles
- శ్వశురాః (śvaśurāḥ)fathers-in-law
- పౌత్రాః (pautrāḥ)grandsons
- శ్యాలాః (śyālāḥ)brothers-in-law
- సమ్బన్ధినః (sambandhinaḥ)relatives
- తథా (tathā)and also
అపి త్రైలోక్యరాజ్యస్య హేతోః కిం ను మహీకృతే ॥ 35 ॥
- ఏతాన్ (etān)these
- న (na)not
- హన్తుమ్ (hantum)to kill
- ఇచ్ఛామి (icchāmi)I wish
- ఘ్నతః (ghnataḥ)though they kill
- అపి (api)even
- మధుసూదన (madhusūdana)O Madhusudana
- అపి (api)even
- త్రైలోక్యరాజ్యస్య (trailokyarājyasya)of the dominion over three worlds (trai:three | lokya:worlds | rājyasya:of the dominion)
- హేతోః (hetoḥ)for the sake
- కిం (kiṃ)how much
- ను (nu)indeed
- మహీకృతే (mahīkṛte)for the sake of the earth (mahī:earth | kṛte:for the sake)
పాపమేవాశ్రయేదస్మాన్హత్వైతానాతతాయినః ॥ 36 ॥
- నిహత్య (nihatya)having killed
- ధార్తరాష్ట్రాన్ (dhārtarāṣṭrān)sons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | ān:sons of)
- నః (naḥ)our
- కా (kā)what
- ప్రీతిః (prītiḥ)pleasure
- స్యాత్ (syāt)can be
- జనార్దన (janārdana)O Janardana
- పాపమ్ (pāpam)sin
- ఏవ (eva)alone
- ఆశ్రయేత్ (āśrayet)will be our gain
- అస్మాన్ (asmān)us
- హత్వా (hatvā)by killing
- ఏతాన్ (etān)these
- ఆతతాయినః (ātatāyinaḥ)felons
స్వజనం హి కథం హత్వా సుఖినః స్యామ మాధవ ॥ 37 ॥
- తస్మాత్ (tasmāt)therefore
- న (na)not
- అర్హాః (arhāḥ)worthy
- వయమ్ (vayam)we
- హన్తుమ్ (hantum)to kill
- ధార్తరాష్ట్రాన్ (dhārtarāṣṭrān)sons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | ān:sons)
- స్వబాన్ధవాన్ (svabāndhavān)our relatives (sva:own | bāndhavān:relatives)
- స్వజనమ్ (svajanam)our own people (sva:own | janam:people)
- హి (hi)indeed
- కథమ్ (katham)how
- హత్వా (hatvā)having killed
- సుఖినః (sukhinaḥ)happy
- స్యామ (syāma)shall we be
- మాధవ (mādhava)O Madhava
కులక్షయకృతం దోషం మిత్రద్రోహే చ పాతకమ్ ॥ 38 ॥
- యద్యపి (yadyapi)although
- ఏతే (ete)these
- న (na)not
- పశ్యన్తి (paśyanti)see
- లోభోపహతచేతసః (lobhopahatacetasaḥ)intelligence clouded by greed (lobha:greed | upahata:clouded | cetas:intelligence)
- కులక్షయకృతం (kulakṣayakṛtaṃ)destruction of families (kula:families | kṣaya:destruction | kṛtaṃ:done)
- దోషం (doṣaṃ)evil
- మిత్రద్రోహే (mitradrohe)cruelty to friends (mitra:friends | droha:cruelty)
- చ (ca)and
- పాతకమ్ (pātakam)sin
కులక్షయకృతం దోషం ప్రపశ్యద్భిర్జనార్దన ॥ 39 ॥
- కథం (kathaṃ)how
- న (na)not
- జ్ఞేయమ్ (jñeyam)should be known
- అస్మాభిః (asmābhiḥ)by us
- పాపాత్ (pāpāt)from sin
- అస్మాత్ (asmāt)from this
- నివర్తితుమ్ (nivartitum)to turn away
- కులక్షయకృతమ్ (kulakṣayakṛtam)caused by family destruction (kula:family | kṣaya:destruction | kṛtam:caused by)
- దోషమ్ (doṣam)fault
- ప్రపశ్యద్భిః (prapaśyadbhiḥ)by those who see
- జనార్దన (janārdana)O Janardana
ధర్మే నష్టే కులం కృత్స్నమధర్మోఽభిభవత్యుత ॥ 40 ॥
- కులక్షయే (kulakṣaye)in family destruction (kula:family | kṣaye:in destruction)
- ప్రణశ్యన్తి (praṇaśyanti)perish
- కులధర్మాః (kuladharmāḥ)family religious rites (kula:family | dharmāḥ:religious rites)
- సనాతనాః (sanātanāḥ)eternal
- ధర్మే (dharme)in spirituality
- నష్టే (naṣṭe)when destroyed
- కులం (kulaṃ)family
- కృత్స్నమ్ (kṛtsnam)whole
- అధర్మః (adharmaḥ)impiety
- అభిభవతి (abhibhavati)overcomes
- ఉత (uta)indeed
స్త్రీషు దుష్టాసు వార్ష్ణేయ జాయతే వర్ణసఙ్కరః ॥ 41 ॥
- అధర్మాభిభవాత్ (adharmābhibhavāt)by the prevalence of impiety (adharma:impiety | abhibhavāt:by the prevalence)
- కృష్ణ (kṛṣṇa)O Krishna
- ప్రదుష్యన్తి (praduṣyanti)become corrupt
- కులస్త్రియః (kulastriyaḥ)women of the family (kula:family | striyaḥ:women)
- స్త్రీషు (strīṣu)in women
- దుష్టాసు (duṣṭāsu)being corrupted
- వార్ష్ణేయ (vārṣṇeya)O descendent of the Vrishni-clan
- జాయతే (jāyate)arises
- వర్ణసఙ్కరః (varṇasaṅkaraḥ)intermingling of castes (varṇa:castes | saṅkaraḥ:intermingling)
పతన్తి పితరో హ్యేషాం లుప్తపిణ్డోదకక్రియాః ॥ 42 ॥
- సఙ్కరః (saṅkaraḥ)confusion
- నరకాయ (narakāya)to hell
- ఏవ (eva)indeed
- కులఘ్నానామ్ (kulaghnānām)of the slayers of the family (kula:family | ghnānām:of the slayers)
- కులస్య (kulasya)of the family
- చ (ca)and
- పతన్తి (patanti)fall
- పితరః (pitaraḥ)forefathers
- హి (hi)for
- ఏషామ్ (eṣām)their
- లుప్తపిణ్డోదకక్రియాః (luptapiṇḍodakakriyāḥ)deprived of offerings (lupta:deprived | piṇḍa:rice-ball | udaka:water | kriyāḥ:offerings)
ఉత్సాద్యన్తే జాతిధర్మాః కులధర్మాశ్చ శాశ్వతాః ॥ 43 ॥
- దోషైః (doṣaiḥ)by the faults
- ఏతైః (etaiḥ)these
- కులఘ్నానామ్ (kulaghnānām)of the destroyers of family (kula:family | ghnānām:of the destroyers)
- వర్ణసఙ్కరకారకైః (varṇasaṅkarakārakaiḥ)causing confusion of castes (varṇa:caste | saṅkara:confusion | kārakaiḥ:causing)
- ఉత్సాద్యన్తే (utsādyante)are destroyed
- జాతిధర్మాః (jātidharmāḥ)religious rites of caste (jāti:caste | dharmāḥ:religious rites)
- కులధర్మాః (kuladharmāḥ)religious rites of family (kula:family | dharmāḥ:religious rites)
- చ (ca)and
- శాశ్వతాః (śāśvatāḥ)eternal
నరకేఽనియతం వాసో భవతీత్యనుశుశ్రుమ ॥ 44 ॥
- ఉత్సన్నకులధర్మాణాం (utsannakuladharmāṇām)of those with destroyed family duties (utsanna:destroyed | kula:family | dharmāṇām:of duties)
- మనుష్యాణాం (manuṣyāṇām)of men
- జనార్దన (janārdana)O Janardana
- నరకే (narake)in hell
- నియతం (niyatam)inevitable
- వాసః (vāsaḥ)dwelling
- భవతీతి (bhavatīti)it is said to be
- అనుశుశ్రుమ (anuśuśruma)we have heard
యద్రాజ్యసుఖలోభేన హన్తుం స్వజనముద్యతాః ॥ 45 ॥
- అహో (aho)alas
- బత (bata)indeed
- మహత్ (mahat)great
- పాపం (pāpaṃ)sin
- కర్తుం (kartuṃ)to do
- వ్యవసితా (vyavasitā)determined
- వయమ్ (vayam)we
- యత్ (yat)that
- రాజ్యసుఖలోభేన (rājyasukhalobhena)from greed for kingdom's pleasures (rājya:kingdom | sukha:pleasures | lobhena:from greed)
- హన్తుం (hantuṃ)to kill
- స్వజనమ్ (svajanam)kinsmen
- ఉద్యతాః (udyatāḥ)prepared
ధార్తరాష్ట్రా రణే హన్యుస్తన్మే క్షేమతరం భవేత్ ॥ 46 ॥
- యది (yadi)if
- మామ్ (mām)me
- అప్రతీకారమ్ (apratīkāram)unresisting
- అశస్త్రం (aśastram)unarmed
- శస్త్రపాణయః (śastrapāṇayaḥ)weapons-in-hand (śastra:weapon | pāṇayaḥ:hands)
- ధార్తరాష్ట్రాః (dhārtarāṣṭrāḥ)sons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āḥ:sons of)
- రణే (raṇe)in battle
- హన్యుః (hanyuḥ)slay
- తత్ (tat)that
- మే (me)for me
- క్షేమతరం (kṣemataraṃ)better
- భవేత్ (bhavet)would be
ఏవముక్త్వార్జునః సఙ్ఖ్యే రథోపస్థ ఉపావిశత్ ।
విసృజ్య సశరం చాపం శోకసంవిగ్నమానసః ॥ 47 ॥
- సఞ్జయ (sañjaya)Sanjaya
- ఉవాచ (uvāca)said
- ఏవమ్ (evam)thus
- ఉక్త్వా (uktvā)having spoken
- అర్జునః (arjunaḥ)Arjuna
- సఙ్ఖ్యే (saṅkhye)in the battlefield
- రథోపస్థే (rathopasthe)on the chariot seat (ratha:chariot | upasthe:on the seat)
- ఉపావిశత్ (upāviśat)sat down
- విసృజ్య (visṛjya)casting away
- సశరమ్ (saśaram)with arrows (sa:with | śaram:arrows)
- చాపమ్ (cāpam)bow
- శోకసంవిగ్నమానసః (śokasaṃvignamānasaḥ)mind distressed with sorrow (śoka:sorrow | saṃvigna:distressed | mānasaḥ:mind)
శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే అర్జునవిషాదయోగో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ॥1 ॥
