dhṛtarāṣṭra uvāca
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1 ||
- dhṛtarāṣṭraDhritarashtra
- uvācasaid
- dharmakṣetrein the field of righteousness (dharma:righteousness | kṣetre:in the field)
- kurukṣetrein the field of Kurus (kuru:Kurus | kṣetre:in the field)
- samavetāḥassembled
- yuyutsavaḥdesirous to fight
- māmakāḥmy people
- pāṇḍavāḥsons of Pandu
- caand
- evaalso
- kimwhat
- akurvatadid they do
- sañjayaSanjaya
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 2 ||
- sañjayaSanjaya
- uvācasaid
- dṛṣṭvāhaving seen
- tubut
- pāṇḍavānīkamarmy of the Pandavas (pāṇḍava:Pandavas | anīkam:army)
- vyūḍhamdrawn up
- duryodhanaḥDuryodhana
- tadāthen
- ācāryamteacher
- upasaṅgamyaapproaching
- rājāking
- vacanamwords
- abravītspoke
vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3 ||
- paśyabehold
- etāmthis
- pāṇḍuputrāṇāmof the sons of Pandu (pāṇḍu:Pandu | putrāṇām:of the sons)
- ācāryaO Teacher
- mahatīmmighty
- camūmarmy
- vyūḍhāmarrayed
- drupadaputreṇaby the son of Drupada (drupada:Drupada | putreṇa:by the son)
- tavayour
- śiṣyeṇaby the disciple
- dhīmatāwise
yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 4 ||
- atrahere
- śūrāheroes
- maheṣvāsāmighty archers (maha:great | iṣvāsā:archers)
- bhīmārjunasamāequal to Bhima and Arjuna (bhīma:Bhima | arjuna:Arjuna | samā:equal)
- yudhiin battle
- yuyudhānaḥYuyudhana
- virāṭaḥVirata
- caand
- drupadaḥDrupada
- caand
- mahārathaḥgreat chariot-warrior (mahā:great | rathaḥ:chariot-warrior)
purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ || 5 ||
- dhṛṣṭaketuḥDhrishtaketu
- caand
- cekitānaḥChekitana
- kāśirājaḥking of Kashi (kāśi:Kashi | rājaḥ:king)
- caand
- vīryavānvaliant
- purujitPurujit
- kuntibhojaḥKuntibhoja
- caand
- śaibyaḥSaibya
- caand
- narapuṅgavaḥbest of men (nara:man | puṅgavaḥ:best)
saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 6 ||
- yudhāmanyuḥYudhamanyu
- caand
- vikrāntaḥstrong
- uttamaujāḥUttamaujas
- caand
- vīryavānbrave
- saubhadraḥson of Subhadra (subhadra:Subhadra | sūnuḥ:son)
- draupadeyāḥsons of Draupadi (draupadī:Draupadi | putrāḥ:sons)
- caand
- sarveall
- evaindeed
- mahārathāḥgreat warriors (mahā:great | rathāḥ:warriors)
nāyakā mama sainyasya sañjñārthaṃ tānbravīmi te || 7 ||
- asmākaṃour
- tubut
- viśiṣṭādistinguished
- yewho
- tānthem
- nibodhaknow
- dvijottamaO best among the twice-born (dvija:twice-born | uttama:best)
- nāyakāleaders
- mamamy
- sainyasyaof the army
- saṃjñārthaṃfor information (saṃjñā:information | arthaṃ:for)
- tānthem
- bravīmiI name
- teto you
aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca || 8 ||
- bhavānyourself
- bhīṣmaḥBhishma
- caand
- karṇaḥKarna
- caand
- kṛpaḥKripa
- caand
- samiti-samitiñjayaḥvictorious in war (samiti:war | iñjayaḥ:victorious)
- aśvatthāmāAshwatthama
- vikarṇaḥVikarna
- caand
- saumadattiḥson of Somadatta (sauma:of Soma | dattaḥ:given)
- tathāso also
- evaindeed
- caand
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 9 ||
- anyeothers
- caand
- bahavaḥmany
- śūrāḥheroes
- madarthefor my sake (mad:my | arthe:for the sake)
- tyaktajīvitāḥhaving given up life (tyakta:given up | jīvitāḥ:lives)
- nānāśastrapraharaṇāḥarmed with various weapons (nānā:various | śastra:weapons | praharaṇāḥ:armed with)
- sarveall
- yuddhaviśāradāḥskilled in battle (yuddha:battle | viśāradāḥ:skilled)
paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 10 ||
- aparyāptaṃinsufficient
- tatthat
- asmākaṃour
- balaṃarmy
- bhīṣma-bhīṣma-abhirakṣitamdefended by Bhishma (bhīṣma:Bhishma | abhirakṣitam:defended)
- paryāptaṃsufficient
- tubut
- idamthis
- eteṣāṃtheir
- balaṃarmy
- bhīma-bhīma-abhirakṣitamdefended by Bhima (bhīma:Bhima | abhirakṣitam:defended)
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 11 ||
- ayaneṣuin the strategic points
- caand
- sarveṣuin all
- yathābhāgamaccording to division (yathā:according to | bhāgam:division)
- avasthitāḥstationed
- bhīṣmamBhishma
- evaalone
- abhirakṣantuprotect
- bhavantaḥyou all
- sarvaall
- evaindeed
- hifor
siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 12 ||
- tasyahis
- sañjanayancausing
- harṣaṃjoy
- kuruvṛddhaḥthe oldest of the Kauravas (kuru:Kauravas | vṛddhaḥ:oldest)
- pitāmahaḥgrandsire
- siṃhanādaṃlion's roar (siṃha:lion | nādaṃ:roar)
- vinadyasounded aloud
- uccaiḥaloud
- śaṅkhaṃconch
- dadhmaublew
- pratāpavānglorious
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 13 ||
- tataḥthen
- śaṅkhāḥconches
- caand
- bheryaḥkettle-drums
- caand
- paṇava-ānaka-paṇava-ānaka-gomukhāḥtabors, drums, cow-horns (paṇava:tabors | ānaka:drums | gomukhāḥ:cow-horns)
- sahasāsuddenly
- evaindeed
- abhyahanyantawere sounded
- sathat
- śabdaḥsound
- tumulaḥtremendous
- abhavatbecame
mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradaghmatuḥ || 14 ||
- tataḥthen
- śvetaiḥwith white
- hayaiḥhorses
- yukteyoked
- mahatimagnificent
- syandanechariot
- sthitauseated
- mādhavaḥMadhava
- pāṇḍavaḥson of Pandu
- caand
- evaalso
- divyaudivine
- śaṅkhauconches
- pradadhmatuḥblew
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 15 ||
- pāñcajanyaṃPanchajanya
- hṛṣīkeśaḥHrishikesha
- devadattaṃDevadatta
- dhanañjayaḥDhananjaya
- pauṇḍraṃPaundra
- dadhmaublew
- mahāśaṅkhaṃgreat conch (mahā:great | śaṅkhaṃ:conch)
- bhīmakarmādoer of terrible deeds (bhīma:terrible | karmā:deeds)
- vṛkodaraḥVrikodara
nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau || 16 ||
- anantavijayamAnantavijaya conch (ananta:endless | vijayam:victory)
- rājāking
- kuntīputraḥson of Kunti (kuntī:Kunti | putraḥ:son)
- yudhiṣṭhiraḥYudhishthira
- nakulaḥNakula
- sahadevaḥSahadeva
- caand
- sughoṣamaṇipuṣpakauSughosha and Manipushpaka (sughoṣa:Sughosha | maṇipuṣpakau:Manipushpaka)
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 17 ||
- kāśyaḥking of Kashi
- caand
- parameṣvāsaḥexcellent archer (parama:excellent | iṣvāsaḥ:archer)
- śikhaṇḍīShikhandi
- caand
- mahārathaḥmighty commander (mahā:great | rathaḥ:chariot warrior)
- dhṛṣṭadyumnaḥDhristadyumna
- virāṭaḥVirata
- caand
- sātyakiḥSatyaki
- caand
- aparājitaḥunconquered
saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak || 18 ||
- drupadaḥDrupada
- draupadeyāḥsons of Draupadi
- caand
- sarvaśaḥall
- pṛthivīpateO Lord of the Earth (pṛthivī:earth | pate:lord)
- saubhadraḥson of Subhadra
- caand
- mahābāhuḥmighty armed (mahā:great | bāhuḥ:armed)
- śaṅkhānconches
- dadhmuḥblew
- pṛthakseparately
- pṛthakseparately
nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan || 19 ||
- sathat
- ghoṣaḥsound
- dhārtarāṣṭrāṇāmof Dhritarashtra's party (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āṇām:of the party)
- hṛdayānihearts
- vyadārayatrent
- nabhaḥheaven
- caand
- pṛthivīmearth
- caand
- evaindeed
- tumulaḥtumultuous
- abhyanunādayanreverberating
pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 20 ||
arjuna uvāca
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 21 ||
- arjunaArjuna
- uvācasaid
- senayoḥof the armies
- ubhayorof both
- madhyein the middle
- rathaṃchariot
- sthāpayaplace
- memy
- acyutaO Achyuta
kairmayā saha yoddhavyamasminraṇasamudyame || 22 ||
- yāvatas long as
- etānthese
- nirīkṣeI behold
- ahamI
- yoddhukāmāndesirous of fighting (yoddhu:to fight | kāmān:desirous)
- avasthitānstanding
- kaiḥwith whom
- mayāby me
- sahatogether with
- yoddhavyammust fight
- asminin this
- raṇasamudyamebattle endeavor (raṇa:battle | samudyame:endeavor)
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 23 ||
- yotsyamānānthose who are fighting
- avekṣeI desire to observe
- ahamI
- yawho
- etethese
- atrahere
- samāgatāḥassembled
- dhārtarāṣṭrasyaof Dhritarashtra's sons (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | asya:of)
- durbuddheḥevil-minded (dur:evil | buddheḥ:minded)
- yuddhein battle
- priyacikīrṣavaḥwishing to please (priya:pleasing | cikīrṣavaḥ:wishing to do)
senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 24 ||
- sañjayaSanjaya
- uvācasaid
- evamthus
- uktaḥaddressed
- hṛṣīkeśaḥHrishikesha
- guḍākeśenaby Gudakesha
- bhārataO Bharata
- senayoḥof the armies
- ubhayorof both
- madhyein the middle
- sthāpayitvāhaving stationed
- rathottamamthe best of chariots (ratha:chariot | uttamam:best)
uvācapārtha paśyaitānsamavetānkurūniti || 25 ||
- bhīṣmaBhishma
- droṇaDrona
- pramukhataḥin front of
- sarveṣāmof all
- caand
- mahīkṣitāmrulers of the earth (mahī:earth | kṣitām:rulers)
- uvācasaid
- pārthaO Partha
- paśyabehold
- etānthese
- samavetāngathered together
- kurūnKurus
- itithus
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā || 26 ||
- tatrathere
- apaśyatsaw
- sthitānstationed
- pārthaḥPartha
- pitṝnfathers
- athaand
- pitāmahāngrandfathers
- ācāryānteachers
- mātulānmaternal uncles
- bhrātṝnbrothers
- putrānsons
- pautrāngrandsons
- sakhīnfriends
- tathāalso
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān || 27 ||
- śvaśurānfathers-in-law
- suhṛdaḥfriends
- caand
- evaalso
- senayoḥof the armies
- ubhayayoḥof both
- apialso
- tānthem
- samīkṣyahaving seen
- sahe
- kaunteyaḥson of Kunti
- sarvānall
- bandhūnkinsmen
- avasthitānstanding arrayed
- kṛpayāwith pity
- parayādeep
- āviṣṭaḥfilled
- viṣīdansorrowfully
- idamthis
- abravītspoke
arjuna uvāca
dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam || 28 ||
- arjunaArjuna
- uvācasaid
- dṛṣṭvāhaving seen
- imamthis
- svajanamkinsmen
- kṛṣṇaO Krishna
- yuyutsumeager to fight
- samupasthitamarrayed
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate || 29 ||
- sīdantifail
- mamamy
- gātrāṇilimbs
- mukhaṃmouth
- caand
- pariśuṣyatiis parched
- vepathuḥquivers
- caand
- śarīrein the body
- memy
- romaharṣaḥhair stands on end (roma:hair | harṣaḥ:stands on end)
- caand
- jāyatearises
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || 30 ||
- gāṇḍīvamGandiva bow
- sraṃsateslips
- hastātfrom the hand
- tvakskin
- caand
- evaindeed
- paridahyateburns all over
- nanot
- caand
- śaknomiam able
- avasthātumto stand
- bhramatiwhirls
- ivaas it were
- caand
- memy
- manaḥmind
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave || 31 ||
- nimittāniomens
- caand
- paśyāmiI see
- viparītāniadverse
- keśavaO Keshava
- nanot
- caand
- śreyaḥgood
- anupaśyāmiI see
- hatvākilling
- svajanamkinsmen
- āhavein battle
kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogairjīvitena vā || 32 ||
- nanot
- kāṅkṣeI desire
- vijayamvictory
- kṛṣṇaO Krishna
- nanot
- caand
- rājyamkingdom
- sukhānipleasures
- caand
- kimwhat
- naḥto us
- rājyenawith kingdom
- govindaO Govinda
- kimwhat
- bhogaiḥwith pleasures
- jīvitenawith life
- vāor
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca || 33 ||
- yeṣāmfor whom
- arthefor the sake
- kāṅkṣitamdesired
- naḥour
- rājyamkingdom
- bhogāḥenjoyments
- sukhānipleasures
- caand
- tethey
- imethese
- avasthitāḥstanding
- yuddhein battle
- prāṇānlives
- tyaktvāhaving renounced
- dhanāniwealth
- caand
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinastathā || 34 ||
- ācāryāḥteachers
- pitaraḥfathers
- putrāḥsons
- tathāand also
- evaindeed
- caand
- pitāmahāḥgrandfathers
- mātulāḥmaternal uncles
- śvaśurāḥfathers-in-law
- pautrāḥgrandsons
- śyālāḥbrothers-in-law
- sambandhinaḥrelatives
- tathāand also
api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte || 35 ||
- etānthese
- nanot
- hantumto kill
- icchāmiI wish
- ghnataḥthough they kill
- apieven
- madhusūdanaO Madhusudana
- apieven
- trailokyarājyasyaof the dominion over three worlds (trai:three | lokya:worlds | rājyasya:of the dominion)
- hetoḥfor the sake
- kiṃhow much
- nuindeed
- mahīkṛtefor the sake of the earth (mahī:earth | kṛte:for the sake)
pāpamevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ || 36 ||
- nihatyahaving killed
- dhārtarāṣṭrānsons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | ān:sons of)
- naḥour
- kāwhat
- prītiḥpleasure
- syātcan be
- janārdanaO Janardana
- pāpamsin
- evaalone
- āśrayetwill be our gain
- asmānus
- hatvāby killing
- etānthese
- ātatāyinaḥfelons
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 37 ||
- tasmāttherefore
- nanot
- arhāḥworthy
- vayamwe
- hantumto kill
- dhārtarāṣṭrānsons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | ān:sons)
- svabāndhavānour relatives (sva:own | bāndhavān:relatives)
- svajanamour own people (sva:own | janam:people)
- hiindeed
- kathamhow
- hatvāhaving killed
- sukhinaḥhappy
- syāmashall we be
- mādhavaO Madhava
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam || 38 ||
- yadyapialthough
- etethese
- nanot
- paśyantisee
- lobhopahatacetasaḥintelligence clouded by greed (lobha:greed | upahata:clouded | cetas:intelligence)
- kulakṣayakṛtaṃdestruction of families (kula:families | kṣaya:destruction | kṛtaṃ:done)
- doṣaṃevil
- mitradrohecruelty to friends (mitra:friends | droha:cruelty)
- caand
- pātakamsin
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana || 39 ||
- kathaṃhow
- nanot
- jñeyamshould be known
- asmābhiḥby us
- pāpātfrom sin
- asmātfrom this
- nivartitumto turn away
- kulakṣayakṛtamcaused by family destruction (kula:family | kṣaya:destruction | kṛtam:caused by)
- doṣamfault
- prapaśyadbhiḥby those who see
- janārdanaO Janardana
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta || 40 ||
- kulakṣayein family destruction (kula:family | kṣaye:in destruction)
- praṇaśyantiperish
- kuladharmāḥfamily religious rites (kula:family | dharmāḥ:religious rites)
- sanātanāḥeternal
- dharmein spirituality
- naṣṭewhen destroyed
- kulaṃfamily
- kṛtsnamwhole
- adharmaḥimpiety
- abhibhavatiovercomes
- utaindeed
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ || 41 ||
- adharmābhibhavātby the prevalence of impiety (adharma:impiety | abhibhavāt:by the prevalence)
- kṛṣṇaO Krishna
- praduṣyantibecome corrupt
- kulastriyaḥwomen of the family (kula:family | striyaḥ:women)
- strīṣuin women
- duṣṭāsubeing corrupted
- vārṣṇeyaO descendent of the Vrishni-clan
- jāyatearises
- varṇasaṅkaraḥintermingling of castes (varṇa:castes | saṅkaraḥ:intermingling)
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ || 42 ||
- saṅkaraḥconfusion
- narakāyato hell
- evaindeed
- kulaghnānāmof the slayers of the family (kula:family | ghnānām:of the slayers)
- kulasyaof the family
- caand
- patantifall
- pitaraḥforefathers
- hifor
- eṣāmtheir
- luptapiṇḍodakakriyāḥdeprived of offerings (lupta:deprived | piṇḍa:rice-ball | udaka:water | kriyāḥ:offerings)
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ || 43 ||
- doṣaiḥby the faults
- etaiḥthese
- kulaghnānāmof the destroyers of family (kula:family | ghnānām:of the destroyers)
- varṇasaṅkarakārakaiḥcausing confusion of castes (varṇa:caste | saṅkara:confusion | kārakaiḥ:causing)
- utsādyanteare destroyed
- jātidharmāḥreligious rites of caste (jāti:caste | dharmāḥ:religious rites)
- kuladharmāḥreligious rites of family (kula:family | dharmāḥ:religious rites)
- caand
- śāśvatāḥeternal
narake'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma || 44 ||
- utsannakuladharmāṇāmof those with destroyed family duties (utsanna:destroyed | kula:family | dharmāṇām:of duties)
- manuṣyāṇāmof men
- janārdanaO Janardana
- narakein hell
- niyataminevitable
- vāsaḥdwelling
- bhavatītiit is said to be
- anuśuśrumawe have heard
yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ || 45 ||
- ahoalas
- bataindeed
- mahatgreat
- pāpaṃsin
- kartuṃto do
- vyavasitādetermined
- vayamwe
- yatthat
- rājyasukhalobhenafrom greed for kingdom's pleasures (rājya:kingdom | sukha:pleasures | lobhena:from greed)
- hantuṃto kill
- svajanamkinsmen
- udyatāḥprepared
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 46 ||
- yadiif
- māmme
- apratīkāramunresisting
- aśastramunarmed
- śastrapāṇayaḥweapons-in-hand (śastra:weapon | pāṇayaḥ:hands)
- dhārtarāṣṭrāḥsons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āḥ:sons of)
- raṇein battle
- hanyuḥslay
- tatthat
- mefor me
- kṣemataraṃbetter
- bhavetwould be
evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 47 ||
- sañjayaSanjaya
- uvācasaid
- evamthus
- uktvāhaving spoken
- arjunaḥArjuna
- saṅkhyein the battlefield
- rathopastheon the chariot seat (ratha:chariot | upasthe:on the seat)
- upāviśatsat down
- visṛjyacasting away
- saśaramwith arrows (sa:with | śaram:arrows)
- cāpambow
- śokasaṃvignamānasaḥmind distressed with sorrow (śoka:sorrow | saṃvigna:distressed | mānasaḥ:mind)
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1 ||
