અથ શિક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ પાણિનીયં મતં યથા ।
શાસ્ત્રાનુપૂર્વં તદ્વિદ્યાદ્યથોક્તં લોકવેદયોઃ ॥ 1॥
પ્રસિદ્ધમપિ શબ્દાર્થમવિજ્ઞાતમબુદ્ધિભિઃ ।
પુનર્વ્યક્તીકરિષ્યામિ વાચ ઉચ્ચારણે વિધિમ્ ॥ 2॥
પુનર્વ્યક્તીકરિષ્યામિ વાચ ઉચ્ચારણે વિધિમ્ ॥ 2॥
ત્રિષષ્ટિશ્ચતુઃષષ્ટિર્વા વર્ણાઃ શમ્ભુમતે મતાઃ ।
પ્રાકૃતે સંસ્કૃતે ચાપિ સ્વયં પ્રોક્તાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥ 3॥
પ્રાકૃતે સંસ્કૃતે ચાપિ સ્વયં પ્રોક્તાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥ 3॥
સ્વરાવિંશતિરેકશ્ચ સ્પર્શાનાં પઞ્ચવિંશતિઃ ।
યાદયશ્ચ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ચત્વારશ્ચ યમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 4॥
યાદયશ્ચ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ચત્વારશ્ચ યમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 4॥
અનુસ્વારો વિસર્ગશ્ચ ક પૌ ચાપિ પરાશ્રિતૌ ।
દુસ્પૃષ્ટશ્ચેતિ વિજ્ઞેયો ૡકારઃ પ્લુત એવ ચ ॥ 5॥
દુસ્પૃષ્ટશ્ચેતિ વિજ્ઞેયો ૡકારઃ પ્લુત એવ ચ ॥ 5॥
આત્મા બુદ્ધ્યા સમેત્યાર્થાન્મનોયુઙ્ક્તે વિવક્ષયા ।
મનઃ કાયાગ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્ ॥ 6॥
મનઃ કાયાગ્નિમાહન્તિ સ પ્રેરયતિ મારુતમ્ ॥ 6॥
મારુસ્તૂરસિચરન્મન્દ્રં જનયતિ સ્વરમ્ ।
પ્રાતઃસવનયોગં તં છન્દોગાયત્રમાશ્રિતમ્ ॥ 7॥
પ્રાતઃસવનયોગં તં છન્દોગાયત્રમાશ્રિતમ્ ॥ 7॥
કણ્ઠેમાધ્યન્દિનયુગં મધ્યમં ત્રૈષ્ટુભાનુગમ્ ।
તારં તાર્તીયસવનં શીર્ષણ્યં જાગતાનુગતમ્ ॥ 8॥
તારં તાર્તીયસવનં શીર્ષણ્યં જાગતાનુગતમ્ ॥ 8॥
સોદીર્ણો મૂર્ધ્ન્યભિહતોવક્રમાપદ્ય મારુતઃ ।
વર્ણાઞ્જનયતેતેષાં વિભાગઃ પઞ્ચધા સ્મૃતઃ ॥ 9॥
વર્ણાઞ્જનયતેતેષાં વિભાગઃ પઞ્ચધા સ્મૃતઃ ॥ 9॥
સ્વરતઃ કાલતઃ સ્થાનાત્ પ્રયત્નાનુપ્રદાનતઃ ।
ઇતિ વર્ણવિદઃ પ્રાહુર્નિપુણં તન્નિબોધત ॥ 10॥
ઇતિ વર્ણવિદઃ પ્રાહુર્નિપુણં તન્નિબોધત ॥ 10॥
ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતશ્ચ સ્વરાસ્ત્રયઃ ।
હ્રસ્વો દીર્ઘઃ પ્લુત ઇતિ કાલતો નિયમા અચિ ॥ 11॥
હ્રસ્વો દીર્ઘઃ પ્લુત ઇતિ કાલતો નિયમા અચિ ॥ 11॥
ઉદાત્તે નિષાદગાન્ધારાવનુદાત્ત ઋષભધૈવતૌ ।
સ્વરિતપ્રભવા હ્યેતે ષડ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ ॥ 12॥
સ્વરિતપ્રભવા હ્યેતે ષડ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ ॥ 12॥
અષ્ટૌસ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા ।
જિહ્વામૂલં ચ દન્તાશ્ચ નાસિકોષ્ઠૌચ તાલુ ચ ॥ 13॥
જિહ્વામૂલં ચ દન્તાશ્ચ નાસિકોષ્ઠૌચ તાલુ ચ ॥ 13॥
ઓભાવશ્ચ વિવૃત્તિશ્ચ શષસા રેફ એવ ચ ।
જિહ્વામૂલમુપધ્મા ચ ગતિરષ્ટવિધોષ્મણઃ ॥ 14॥
જિહ્વામૂલમુપધ્મા ચ ગતિરષ્ટવિધોષ્મણઃ ॥ 14॥
યદ્યોભાવપ્રસન્ધાનમુકારાદિ પરં પદમ્ ।
સ્વરાન્તં તાદૃશં વિદ્યાદ્યદન્યદ્વ્યક્તમૂષ્મણઃ ॥ 15॥
સ્વરાન્તં તાદૃશં વિદ્યાદ્યદન્યદ્વ્યક્તમૂષ્મણઃ ॥ 15॥
હકારં પઞ્ચમૈર્યુક્તમન્તઃસ્થાભિશ્ચ સંયુતમ્ ।
ઉરસ્યં તં વિજાનીયાત્કણ્ઠ્યમાહુરસંયુતમ્ ॥ 16॥
ઉરસ્યં તં વિજાનીયાત્કણ્ઠ્યમાહુરસંયુતમ્ ॥ 16॥
કણ્ઠ્યાવહાવિચુયશાસ્તાલવ્યા ઓષ્ઠજાવુપૂ ।
સ્યુર્મૂર્ધન્યા ઋટુરષા દન્ત્યા ઌતુલસાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 17॥
સ્યુર્મૂર્ધન્યા ઋટુરષા દન્ત્યા ઌતુલસાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 17॥
જિહ્વામૂલે તુ કુઃ પ્રોક્તો દન્ત્યોષ્ઠ્યો વઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ।
એઐ તુ કણ્ઠતાલવ્યા ઓઔ કણ્ઠોષ્ઠજૌ સ્મૃતૌ ॥ 18॥
એઐ તુ કણ્ઠતાલવ્યા ઓઔ કણ્ઠોષ્ઠજૌ સ્મૃતૌ ॥ 18॥
અર્ધમાત્રા તુ કણ્ઠ્યસ્ય એકારૈકારયોર્ભવેત્ ।
ઓકારૌકારયોર્માત્રા તયોર્વિવૃતસંવૃતમ્ ॥ 19॥
ઓકારૌકારયોર્માત્રા તયોર્વિવૃતસંવૃતમ્ ॥ 19॥
સંવૃતં માત્રિકં જ્ઞેયં વિવૃતં તુ દ્વિમાત્રિકમ્ ।
ઘોષા વા સંવૃતાઃ સર્વે અઘોષા વિવૃતાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 20॥
ઘોષા વા સંવૃતાઃ સર્વે અઘોષા વિવૃતાઃ સ્મૃતાઃ ॥ 20॥
સ્વરાણામૂષ્મણાં ચૈવ વિવૃતં કરણં સ્મૃતમ્ ।
તેભ્યોઽપિ વિવૃતાવેઙૌ તાભ્યામૈચૌ તથૈવ ચ ॥ 21॥
તેભ્યોઽપિ વિવૃતાવેઙૌ તાભ્યામૈચૌ તથૈવ ચ ॥ 21॥
અનુસ્વારયમાનાં ચ નાસિકા સ્થાનમુચ્યતે ।
અયોગવાહા વિજ્ઞેયા આશ્રયસ્થાનભાગિનઃ ॥ 22॥
અયોગવાહા વિજ્ઞેયા આશ્રયસ્થાનભાગિનઃ ॥ 22॥
અલાબુવીણાનિર્ઘોષો દન્ત્યમૂલ્યસ્વરાનુગઃ ।
અનુસ્વારસ્તુ કર્તવ્યો નિત્યં હ્રોઃ શષસેષુ ચ ॥ 23॥
અનુસ્વારસ્તુ કર્તવ્યો નિત્યં હ્રોઃ શષસેષુ ચ ॥ 23॥
અનુસ્વારે વિવૃત્ત્યાં તુ વિરામે ચાક્ષરદ્વયે ।
દ્વિરોષ્ઠ્યૌ તુ વિગૃહ્ણીયાદ્યત્રોકારવકારયોઃ ॥ 24॥
દ્વિરોષ્ઠ્યૌ તુ વિગૃહ્ણીયાદ્યત્રોકારવકારયોઃ ॥ 24॥
વ્યાઘ્રી યથા હરેત્પુત્રાન્દંષ્ટ્રાભ્યાં ન ચ પીડયેત્ ।
ભીતા પતનભેદાભ્યાં તદ્વદ્વર્ણાન્પ્રયોજયેત્ ॥ 25॥
ભીતા પતનભેદાભ્યાં તદ્વદ્વર્ણાન્પ્રયોજયેત્ ॥ 25॥
યથા સૌરાષ્ટ્રિકા નારી તક્રઁ ઇત્યભિભાષતે ।
એવં રઙ્ગાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ ખે અરાઁ ઇવ ખેદયા ॥ 26॥
એવં રઙ્ગાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ ખે અરાઁ ઇવ ખેદયા ॥ 26॥
રઙ્ગવર્ણં પ્રયુઞ્જીરન્નો ગ્રસેત્પૂર્વમક્ષરમ્ ।
દીર્ઘસ્વરં પ્રયુઞ્જીયાત્પશ્ચાન્નાસિક્યમાચરેત્ ॥ 27॥
દીર્ઘસ્વરં પ્રયુઞ્જીયાત્પશ્ચાન્નાસિક્યમાચરેત્ ॥ 27॥
હૃદયે ચૈકમાત્રસ્ત્વર્દ્ધમાત્રસ્તુ મૂર્દ્ધનિ ।
નાસિકાયાં તથાર્દ્ધં ચ રઙ્ગસ્યૈવં દ્વિમાત્રતા ॥ 28॥
નાસિકાયાં તથાર્દ્ધં ચ રઙ્ગસ્યૈવં દ્વિમાત્રતા ॥ 28॥
હૃદયાદુત્કરે તિષ્ઠન્કાંસ્યેન સમનુસ્વરન્ ।
માર્દવં ચ દ્વિમાત્રં ચ જઘન્વાઁ ઇતિ નિદર્શનમ્ ॥ 29॥
માર્દવં ચ દ્વિમાત્રં ચ જઘન્વાઁ ઇતિ નિદર્શનમ્ ॥ 29॥
મધ્યે તુ કમ્પયેત્કમ્પમુભૌ પાર્શ્વૌ સમૌ ભવેત્ ।
સરઙ્ગં કમ્પયેત્કમ્પં રથીવેતિ નિદર્શનમ્ ॥ 30॥
સરઙ્ગં કમ્પયેત્કમ્પં રથીવેતિ નિદર્શનમ્ ॥ 30॥
એવં વર્ણાઃ પ્રયોક્તવ્યા નાવ્યક્તા ન ચ પીડિતાઃ ।
સમ્યગ્વર્ણપ્રયોગેણ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥ 31॥
સમ્યગ્વર્ણપ્રયોગેણ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥ 31॥
ગીતી શીઘ્રી શિરઃકમ્પી તથા લિખિતપાઠકઃ ।
અનર્થજ્ઞોઽલ્પકણ્ઠશ્ચ ષડેતે પાઠકાધમાઃ ॥ 32॥
અનર્થજ્ઞોઽલ્પકણ્ઠશ્ચ ષડેતે પાઠકાધમાઃ ॥ 32॥
માધુર્યમક્ષરવ્યક્તિઃ પદચ્છેદસ્તુ સુસ્વરઃ ।
ધૈર્યં લયસમર્થં ચ ષડેતે પાઠકા ગુણાઃ ॥ 33॥
ધૈર્યં લયસમર્થં ચ ષડેતે પાઠકા ગુણાઃ ॥ 33॥
શઙ્કિતં ભીતિમુદ્ઘૃષ્ટમવ્યક્તમનુનાસિકમ્ ।
કાકસ્વરં શિરસિગં તથા સ્થાનવિવજિર્તમ્ ॥ 34॥
કાકસ્વરં શિરસિગં તથા સ્થાનવિવજિર્તમ્ ॥ 34॥
ઉપાંશુદષ્ટં ત્વરિતં નિરસ્તં વિલમ્બિતં ગદ્ગદિતં પ્રગીતમ્ ।
નિષ્પીડિતં ગ્રસ્તપદાક્ષરં ચ વદેન્ન દીનં ન તુ સાનુનાસ્યમ્ ॥ 35॥
નિષ્પીડિતં ગ્રસ્તપદાક્ષરં ચ વદેન્ન દીનં ન તુ સાનુનાસ્યમ્ ॥ 35॥
પ્રાતઃ પઠેન્નિત્યમુરઃસ્થિતેન સ્વરેણ શાર્દૂલરુતોપમેન ।
મધ્યન્દિને કણ્ઠગતેન ચૈવ ચક્રાહ્વસઙ્કૂજિતસન્નિભેન ॥ 36॥
મધ્યન્દિને કણ્ઠગતેન ચૈવ ચક્રાહ્વસઙ્કૂજિતસન્નિભેન ॥ 36॥
તારં તુ વિદ્યાત્સવનં તૃતીયં શિરોગતં તચ્ચ સદા પ્રયોજ્યમ્ ।
મયૂરહંસાન્યભૃતસ્વરાણાં તુલ્યેન નાદેન શિરઃસ્થિતેન ॥ 37॥
મયૂરહંસાન્યભૃતસ્વરાણાં તુલ્યેન નાદેન શિરઃસ્થિતેન ॥ 37॥
અચોઽસ્પૃષ્ટા યણસ્ત્વીષન્નેમસ્પૃષ્ટાઃ શલઃ સ્મૃતાઃ ।
શેષાઃ સ્પૃષ્ટા હલઃ પ્રોક્તા નિબોધાનુપ્રદાનતઃ ॥ 38॥
શેષાઃ સ્પૃષ્ટા હલઃ પ્રોક્તા નિબોધાનુપ્રદાનતઃ ॥ 38॥
ઞમોનુનાસિકા ન હ્રૌ નાદિનો હઝષઃ સ્મૃતાઃ ।
ઈષન્નાદા યણો જશઃ શ્વાસિનસ્તુ ખફાદયઃ ॥ 39॥
ઈષન્નાદા યણો જશઃ શ્વાસિનસ્તુ ખફાદયઃ ॥ 39॥
ઈષચ્છ્વાસાંશ્ચરો વિદ્યાદ્ગોર્ધામૈતત્પ્રચક્ષતે ।
દાક્ષીપુત્રપાણિનિના યેનેદં વ્યાપિતં ભુવિ ॥ 40॥
દાક્ષીપુત્રપાણિનિના યેનેદં વ્યાપિતં ભુવિ ॥ 40॥
છન્દઃ પાદૌ તુ વેદસ્ય હસ્તૌ કલ્પોઽથ પઠ્યતે ।
જ્યોતિષામયનં ચક્ષુર્નિરુક્તં શ્રોત્રમુચ્યતે ॥ 41॥
જ્યોતિષામયનં ચક્ષુર્નિરુક્તં શ્રોત્રમુચ્યતે ॥ 41॥
શિક્ષા ઘ્રાણં તુ વેદસ્ય મુખં વ્યાકરણં સ્મૃતમ્ ।
તસ્માત્સાઙ્ગમધીત્યૈવ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥ 42॥
તસ્માત્સાઙ્ગમધીત્યૈવ બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥ 42॥
ઉદાત્તમાખ્યાતિ વૃષોઽઙ્ગુલીનાં પ્રદેશિનીમૂલનિવિષ્ટમૂર્ધા ।
ઉપાન્તમધ્યે સ્વરિતં દ્રુતં ચ કનિષ્ઠકાયામનુદાત્તમેવ ॥ 43॥
ઉપાન્તમધ્યે સ્વરિતં દ્રુતં ચ કનિષ્ઠકાયામનુદાત્તમેવ ॥ 43॥
ઉદાત્તં પ્રદેશિનીં વિદ્યાત્પ્રચયં મધ્યતોઽઙ્ગુલિમ્ ।
નિહતં તુ કનિષ્ઠિક્યાં સ્વરિતોપકનિષ્ઠિકામ્ ॥ 44॥
નિહતં તુ કનિષ્ઠિક્યાં સ્વરિતોપકનિષ્ઠિકામ્ ॥ 44॥
અન્તોદાત્તમાદ્યુદાત્તમુદાત્તમનુદાત્તં નીચસ્વરિતમ્ ।
મધ્યોદાત્તં સ્વરિતં દ્વ્યુદાત્તં ત્ર્યુદાત્તમિતિ નવપદશય્યા ॥ 45॥
મધ્યોદાત્તં સ્વરિતં દ્વ્યુદાત્તં ત્ર્યુદાત્તમિતિ નવપદશય્યા ॥ 45॥
અગ્નિઃ સોમઃ પ્ર વો વીર્યં હવિષાં સ્વર્બૃહસ્પતિરિન્દ્રાબૃહસ્પતી ।
અગ્નિરિત્યન્તોદાત્તં સોમ ઇત્યાદ્યુદાત્તમ્ ।
પ્રેત્યુદાત્તં વ ઇત્યનુદાત્તં વીર્યં નીચસ્વરિતમ્ ॥ 46॥
અગ્નિરિત્યન્તોદાત્તં સોમ ઇત્યાદ્યુદાત્તમ્ ।
પ્રેત્યુદાત્તં વ ઇત્યનુદાત્તં વીર્યં નીચસ્વરિતમ્ ॥ 46॥
હવિષાં મધ્યોદાત્તં સ્વરિતિ સ્વરિતમ્ ।
બૃહસ્પતિરિતિ દ્વ્યુદાત્તમિન્દ્રાબૃહસ્પતી ઇતિ ત્ર્યુદાત્તમ્ ॥ 47॥
બૃહસ્પતિરિતિ દ્વ્યુદાત્તમિન્દ્રાબૃહસ્પતી ઇતિ ત્ર્યુદાત્તમ્ ॥ 47॥
અનુદાત્તો હૃદિ જ્ઞેયો મૂર્ધ્ન્યુદાત્ત ઉદાહૃતઃ ।
સ્વરિતઃ કર્ણમૂલીયઃ સર્વાસ્યે પ્રચયઃ સ્મૃતઃ ॥ 48॥
સ્વરિતઃ કર્ણમૂલીયઃ સર્વાસ્યે પ્રચયઃ સ્મૃતઃ ॥ 48॥
ચાષસ્તુ વદતે માત્રાં દ્વિમાત્રં ચૈવ વાયસઃ ।
શિખી રૌતિ ત્રિમાત્રં તુ નકુલસ્ત્વર્ધમાત્રકમ્ ॥ 49॥
શિખી રૌતિ ત્રિમાત્રં તુ નકુલસ્ત્વર્ધમાત્રકમ્ ॥ 49॥
કુતીર્થાદાગતં દગ્ધમપવર્ણં ચ ભક્ષિતમ્ ।
ન તસ્ય પાઠે મોક્ષોઽસ્તિ પાપાહેરિવ કિલ્બિષાત્ ॥ 50॥
ન તસ્ય પાઠે મોક્ષોઽસ્તિ પાપાહેરિવ કિલ્બિષાત્ ॥ 50॥
સુતીર્થાદગતં વ્યક્તં સ્વામ્નાય્યં સુવ્યવસ્થિતમ્ ।
સુસ્વરેણ સુવક્ત્રેણ પ્રયુક્તં બ્રહ્મ રાજતે ॥ 51॥
સુસ્વરેણ સુવક્ત્રેણ પ્રયુક્તં બ્રહ્મ રાજતે ॥ 51॥
મન્ત્રો હીનઃ સ્વરતો વર્ણતો વા મિથ્યાપ્રયુક્તો ન તમર્થમાહ ।
સ વાગ્વજ્રો યજમાનં હિનસ્તિ યથેન્દ્રશત્રુઃ સ્વરતોઽપરાધાત્ ॥
અનક્ષરં હતાયુષ્યં વિસ્વરં વ્યાધિપીડિતમ્ ।
અક્ષતા શસ્ત્રરૂપેણ વજ્રં પતતિ મસ્તકે ॥ 53॥
સ વાગ્વજ્રો યજમાનં હિનસ્તિ યથેન્દ્રશત્રુઃ સ્વરતોઽપરાધાત્ ॥
અનક્ષરં હતાયુષ્યં વિસ્વરં વ્યાધિપીડિતમ્ ।
અક્ષતા શસ્ત્રરૂપેણ વજ્રં પતતિ મસ્તકે ॥ 53॥
હસ્તહીનં તુ યોઽધીતે સ્વરવર્ણવિવર્જિતમ્ ।
ઋગ્યજુઃસામભિર્દગ્ધો વિયોનિમધિગચ્છતિ ॥ 54॥
ઋગ્યજુઃસામભિર્દગ્ધો વિયોનિમધિગચ્છતિ ॥ 54॥
હસ્તેન વેદં યોઽધીતે સ્વરવર્ણર્થસંયુતમ્ ।
ઋગ્યજુઃસામભિઃ પૂતો બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥ 55॥
ઋગ્યજુઃસામભિઃ પૂતો બ્રહ્મલોકે મહીયતે ॥ 55॥
શઙ્કરઃ શાઙ્કરીં પ્રાદાદ્દાક્ષીપુત્રાય ધીમતે ।
વાઙ્મયેભ્યઃ સમાહૃત્ય દેવીં વાચમિતિ સ્થિતિઃ ॥ 56॥
વાઙ્મયેભ્યઃ સમાહૃત્ય દેવીં વાચમિતિ સ્થિતિઃ ॥ 56॥
યેનાક્ષરસમામ્નાયમધિગમ્ય મહેશ્વરાત્ ।
કૃત્સ્નં વ્યાકરણં પ્રોક્તં તસ્મૈ પાણિનયે નમઃ ॥ 57॥
કૃત્સ્નં વ્યાકરણં પ્રોક્તં તસ્મૈ પાણિનયે નમઃ ॥ 57॥
યેન ધૌતા ગિરઃ પુંસાં વિમલૈઃ શબ્દવારિભિઃ ।
તમશ્ચાજ્ઞાનજં ભિન્નં તસ્મૈ પાણિનયે નમઃ ॥ 58॥
તમશ્ચાજ્ઞાનજં ભિન્નં તસ્મૈ પાણિનયે નમઃ ॥ 58॥
અજ્ઞાનાન્ધસ્ય લોકસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ।
ચક્ષુરુન્મીલિતં યેન તસ્મૈ પાણિનયે નમઃ ॥ 59॥
ચક્ષુરુન્મીલિતં યેન તસ્મૈ પાણિનયે નમઃ ॥ 59॥
ત્રિનયનમભિમુખનિઃસૃતામિમાં ય ઇહ પઠેત્પ્રયતશ્ચ સદા દ્વિજઃ ।
સ ભવતિ ધનધાન્યપશુપુત્રકીર્તિમાન્ અતુલં ચ સુખં સમશ્નુતે દિવીતિ દિવીતિ ॥ 60॥
સ ભવતિ ધનધાન્યપશુપુત્રકીર્તિમાન્ અતુલં ચ સુખં સમશ્નુતે દિવીતિ દિવીતિ ॥ 60॥
॥ ઇતિ વેદાઙ્ગનાસિકા અથવા પાણિનીયશિક્ષા સમાપ્તા ॥