atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pāṇinīyaṃ mataṃ yathā |
śāstrānupūrvaṃ tadvidyādyathoktaṃ lokavedayoḥ || 1||
prasiddhamapi śabdārthamavijñātamabuddhibhiḥ |
punarvyaktīkariṣyāmi vāca uccāraṇe vidhim || 2||
punarvyaktīkariṣyāmi vāca uccāraṇe vidhim || 2||
triṣaṣṭiścatuḥṣaṣṭirvā varṇāḥ śambhumate matāḥ |
prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayambhuvā || 3||
prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayambhuvā || 3||
svarāviṃśatirekaśca sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ |
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ || 4||
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ || 4||
anusvāro visargaśca ka pau cāpi parāśritau |
duspṛṣṭaśceti vijñeyo ḹkāraḥ pluta eva ca || 5||
duspṛṣṭaśceti vijñeyo ḹkāraḥ pluta eva ca || 5||
ātmā buddhyā sametyārthānmanoyuṅkte vivakṣayā |
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam || 6||
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam || 6||
mārustūrasicaranmandraṃ janayati svaram |
prātaḥsavanayogaṃ taṃ chandogāyatramāśritam || 7||
prātaḥsavanayogaṃ taṃ chandogāyatramāśritam || 7||
kaṇṭhemādhyandinayugaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam |
tāraṃ tārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugatam || 8||
tāraṃ tārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugatam || 8||
sodīrṇo mūrdhnyabhihatovakramāpadya mārutaḥ |
varṇāñjanayateteṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ || 9||
varṇāñjanayateteṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ || 9||
svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ |
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibodhata || 10||
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibodhata || 10||
udāttaścānudāttaśca svaritaśca svarāstrayaḥ |
hrasvo dīrghaḥ pluta iti kālato niyamā aci || 11||
hrasvo dīrghaḥ pluta iti kālato niyamā aci || 11||
udātte niṣādagāndhārāvanudātta ṛṣabhadhaivatau |
svaritaprabhavā hyete ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ || 12||
svaritaprabhavā hyete ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ || 12||
aṣṭausthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā |
jihvāmūlaṃ ca dantāśca nāsikoṣṭhauca tālu ca || 13||
jihvāmūlaṃ ca dantāśca nāsikoṣṭhauca tālu ca || 13||
obhāvaśca vivṛttiśca śaṣasā repha eva ca |
jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ || 14||
jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ || 14||
yadyobhāvaprasandhānamukārādi paraṃ padam |
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ || 15||
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ || 15||
hakāraṃ pañcamairyuktamantaḥsthābhiśca saṃyutam |
urasyaṃ taṃ vijānīyātkaṇṭhyamāhurasaṃyutam || 16||
urasyaṃ taṃ vijānīyātkaṇṭhyamāhurasaṃyutam || 16||
kaṇṭhyāvahāvicuyaśāstālavyā oṣṭhajāvupū |
syurmūrdhanyā ṛṭuraṣā dantyā ḷtulasāḥ smṛtāḥ || 17||
syurmūrdhanyā ṛṭuraṣā dantyā ḷtulasāḥ smṛtāḥ || 17||
jihvāmūle tu kuḥ prokto dantyoṣṭhyo vaḥ smṛto budhaiḥ |
eai tu kaṇṭhatālavyā oau kaṇṭhoṣṭhajau smṛtau || 18||
eai tu kaṇṭhatālavyā oau kaṇṭhoṣṭhajau smṛtau || 18||
ardhamātrā tu kaṇṭhyasya ekāraikārayorbhavet |
okāraukārayormātrā tayorvivṛtasaṃvṛtam || 19||
okāraukārayormātrā tayorvivṛtasaṃvṛtam || 19||
saṃvṛtaṃ mātrikaṃ jñeyaṃ vivṛtaṃ tu dvimātrikam |
ghoṣā vā saṃvṛtāḥ sarve aghoṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ || 20||
ghoṣā vā saṃvṛtāḥ sarve aghoṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ || 20||
svarāṇāmūṣmaṇāṃ caiva vivṛtaṃ karaṇaṃ smṛtam |
tebhyo'pi vivṛtāveṅau tābhyāmaicau tathaiva ca || 21||
tebhyo'pi vivṛtāveṅau tābhyāmaicau tathaiva ca || 21||
anusvārayamānāṃ ca nāsikā sthānamucyate |
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ || 22||
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ || 22||
alābuvīṇānirghoṣo dantyamūlyasvarānugaḥ |
anusvārastu kartavyo nityaṃ hroḥ śaṣaseṣu ca || 23||
anusvārastu kartavyo nityaṃ hroḥ śaṣaseṣu ca || 23||
anusvāre vivṛttyāṃ tu virāme cākṣaradvaye |
dviroṣṭhyau tu vigṛhṇīyādyatrokāravakārayoḥ || 24||
dviroṣṭhyau tu vigṛhṇīyādyatrokāravakārayoḥ || 24||
vyāghrī yathā haretputrāndaṃṣṭrābhyāṃ na ca pīḍayet |
bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇānprayojayet || 25||
bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇānprayojayet || 25||
yathā saurāṣṭrikā nārī takra~ ityabhibhāṣate |
evaṃ raṅgāḥ prayoktavyāḥ khe arā~ iva khedayā || 26||
evaṃ raṅgāḥ prayoktavyāḥ khe arā~ iva khedayā || 26||
raṅgavarṇaṃ prayuñjīranno grasetpūrvamakṣaram |
dīrghasvaraṃ prayuñjīyātpaścānnāsikyamācaret || 27||
dīrghasvaraṃ prayuñjīyātpaścānnāsikyamācaret || 27||
hṛdaye caikamātrastvarddhamātrastu mūrddhani |
nāsikāyāṃ tathārddhaṃ ca raṅgasyaivaṃ dvimātratā || 28||
nāsikāyāṃ tathārddhaṃ ca raṅgasyaivaṃ dvimātratā || 28||
hṛdayādutkare tiṣṭhankāṃsyena samanusvaran |
mārdavaṃ ca dvimātraṃ ca jaghanvā~ iti nidarśanam || 29||
mārdavaṃ ca dvimātraṃ ca jaghanvā~ iti nidarśanam || 29||
madhye tu kampayetkampamubhau pārśvau samau bhavet |
saraṅgaṃ kampayetkampaṃ rathīveti nidarśanam || 30||
saraṅgaṃ kampayetkampaṃ rathīveti nidarśanam || 30||
evaṃ varṇāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍitāḥ |
samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate || 31||
samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate || 31||
gītī śīghrī śiraḥkampī tathā likhitapāṭhakaḥ |
anarthajño'lpakaṇṭhaśca ṣaḍete pāṭhakādhamāḥ || 32||
anarthajño'lpakaṇṭhaśca ṣaḍete pāṭhakādhamāḥ || 32||
mādhuryamakṣaravyaktiḥ padacchedastu susvaraḥ |
dhairyaṃ layasamarthaṃ ca ṣaḍete pāṭhakā guṇāḥ || 33||
dhairyaṃ layasamarthaṃ ca ṣaḍete pāṭhakā guṇāḥ || 33||
śaṅkitaṃ bhītimudghṛṣṭamavyaktamanunāsikam |
kākasvaraṃ śirasigaṃ tathā sthānavivajirtam || 34||
kākasvaraṃ śirasigaṃ tathā sthānavivajirtam || 34||
upāṃśudaṣṭaṃ tvaritaṃ nirastaṃ vilambitaṃ gadgaditaṃ pragītam |
niṣpīḍitaṃ grastapadākṣaraṃ ca vadenna dīnaṃ na tu sānunāsyam || 35||
niṣpīḍitaṃ grastapadākṣaraṃ ca vadenna dīnaṃ na tu sānunāsyam || 35||
prātaḥ paṭhennityamuraḥsthitena svareṇa śārdūlarutopamena |
madhyandine kaṇṭhagatena caiva cakrāhvasaṅkūjitasannibhena || 36||
madhyandine kaṇṭhagatena caiva cakrāhvasaṅkūjitasannibhena || 36||
tāraṃ tu vidyātsavanaṃ tṛtīyaṃ śirogataṃ tacca sadā prayojyam |
mayūrahaṃsānyabhṛtasvarāṇāṃ tulyena nādena śiraḥsthitena || 37||
mayūrahaṃsānyabhṛtasvarāṇāṃ tulyena nādena śiraḥsthitena || 37||
aco'spṛṣṭā yaṇastvīṣannemaspṛṣṭāḥ śalaḥ smṛtāḥ |
śeṣāḥ spṛṣṭā halaḥ proktā nibodhānupradānataḥ || 38||
śeṣāḥ spṛṣṭā halaḥ proktā nibodhānupradānataḥ || 38||
ñamonunāsikā na hrau nādino hajhaṣaḥ smṛtāḥ |
īṣannādā yaṇo jaśaḥ śvāsinastu khaphādayaḥ || 39||
īṣannādā yaṇo jaśaḥ śvāsinastu khaphādayaḥ || 39||
īṣacchvāsāṃścaro vidyādgordhāmaitatpracakṣate |
dākṣīputrapāṇininā yenedaṃ vyāpitaṃ bhuvi || 40||
dākṣīputrapāṇininā yenedaṃ vyāpitaṃ bhuvi || 40||
chandaḥ pādau tu vedasya hastau kalpo'tha paṭhyate |
jyotiṣāmayanaṃ cakṣurniruktaṃ śrotramucyate || 41||
jyotiṣāmayanaṃ cakṣurniruktaṃ śrotramucyate || 41||
śikṣā ghrāṇaṃ tu vedasya mukhaṃ vyākaraṇaṃ smṛtam |
tasmātsāṅgamadhītyaiva brahmaloke mahīyate || 42||
tasmātsāṅgamadhītyaiva brahmaloke mahīyate || 42||
udāttamākhyāti vṛṣo'ṅgulīnāṃ pradeśinīmūlaniviṣṭamūrdhā |
upāntamadhye svaritaṃ drutaṃ ca kaniṣṭhakāyāmanudāttameva || 43||
upāntamadhye svaritaṃ drutaṃ ca kaniṣṭhakāyāmanudāttameva || 43||
udāttaṃ pradeśinīṃ vidyātpracayaṃ madhyato'ṅgulim |
nihataṃ tu kaniṣṭhikyāṃ svaritopakaniṣṭhikām || 44||
nihataṃ tu kaniṣṭhikyāṃ svaritopakaniṣṭhikām || 44||
antodāttamādyudāttamudāttamanudāttaṃ nīcasvaritam |
madhyodāttaṃ svaritaṃ dvyudāttaṃ tryudāttamiti navapadaśayyā || 45||
madhyodāttaṃ svaritaṃ dvyudāttaṃ tryudāttamiti navapadaśayyā || 45||
agniḥ somaḥ pra vo vīryaṃ haviṣāṃ svarbṛhaspatirindrābṛhaspatī |
agnirityantodāttaṃ soma ityādyudāttam |
pretyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryaṃ nīcasvaritam || 46||
agnirityantodāttaṃ soma ityādyudāttam |
pretyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryaṃ nīcasvaritam || 46||
haviṣāṃ madhyodāttaṃ svariti svaritam |
bṛhaspatiriti dvyudāttamindrābṛhaspatī iti tryudāttam || 47||
bṛhaspatiriti dvyudāttamindrābṛhaspatī iti tryudāttam || 47||
anudātto hṛdi jñeyo mūrdhnyudātta udāhṛtaḥ |
svaritaḥ karṇamūlīyaḥ sarvāsye pracayaḥ smṛtaḥ || 48||
svaritaḥ karṇamūlīyaḥ sarvāsye pracayaḥ smṛtaḥ || 48||
cāṣastu vadate mātrāṃ dvimātraṃ caiva vāyasaḥ |
śikhī rauti trimātraṃ tu nakulastvardhamātrakam || 49||
śikhī rauti trimātraṃ tu nakulastvardhamātrakam || 49||
kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaṃ ca bhakṣitam |
na tasya pāṭhe mokṣo'sti pāpāheriva kilbiṣāt || 50||
na tasya pāṭhe mokṣo'sti pāpāheriva kilbiṣāt || 50||
sutīrthādagataṃ vyaktaṃ svāmnāyyaṃ suvyavasthitam |
susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahma rājate || 51||
susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahma rājate || 51||
mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha |
sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato'parādhāt ||
anakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīḍitam |
akṣatā śastrarūpeṇa vajraṃ patati mastake || 53||
sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato'parādhāt ||
anakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīḍitam |
akṣatā śastrarūpeṇa vajraṃ patati mastake || 53||
hastahīnaṃ tu yo'dhīte svaravarṇavivarjitam |
ṛgyajuḥsāmabhirdagdho viyonimadhigacchati || 54||
ṛgyajuḥsāmabhirdagdho viyonimadhigacchati || 54||
hastena vedaṃ yo'dhīte svaravarṇarthasaṃyutam |
ṛgyajuḥsāmabhiḥ pūto brahmaloke mahīyate || 55||
ṛgyajuḥsāmabhiḥ pūto brahmaloke mahīyate || 55||
śaṅkaraḥ śāṅkarīṃ prādāddākṣīputrāya dhīmate |
vāṅmayebhyaḥ samāhṛtya devīṃ vācamiti sthitiḥ || 56||
vāṅmayebhyaḥ samāhṛtya devīṃ vācamiti sthitiḥ || 56||
yenākṣarasamāmnāyamadhigamya maheśvarāt |
kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ || 57||
kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ || 57||
yena dhautā giraḥ puṃsāṃ vimalaiḥ śabdavāribhiḥ |
tamaścājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ || 58||
tamaścājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ || 58||
ajñānāndhasya lokasya jñānāñjanaśalākayā |
cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai pāṇinaye namaḥ || 59||
cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai pāṇinaye namaḥ || 59||
trinayanamabhimukhaniḥsṛtāmimāṃ ya iha paṭhetprayataśca sadā dvijaḥ |
sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrtimān atulaṃ ca sukhaṃ samaśnute divīti divīti || 60||
sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrtimān atulaṃ ca sukhaṃ samaśnute divīti divīti || 60||
|| iti vedāṅganāsikā athavā pāṇinīyaśikṣā samāptā ||

