atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pāṇinīyaṃ mataṃ yathā |
śāstrānupūrvaṃ tadvidyādyathoktaṃ lokavedayoḥ || 1||
punarvyaktīkariṣyāmi vāca uccāraṇe vidhim || 2||
prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayambhuvā || 3||
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ || 4||
duspṛṣṭaśceti vijñeyo ḹkāraḥ pluta eva ca || 5||
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam || 6||
prātaḥsavanayogaṃ taṃ chandogāyatramāśritam || 7||
tāraṃ tārtīyasavanaṃ śīrṣaṇyaṃ jāgatānugatam || 8||
varṇāñjanayateteṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ || 9||
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibodhata || 10||
hrasvo dīrghaḥ pluta iti kālato niyamā aci || 11||
svaritaprabhavā hyete ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ || 12||
jihvāmūlaṃ ca dantāśca nāsikoṣṭhauca tālu ca || 13||
jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ || 14||
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyadvyaktamūṣmaṇaḥ || 15||
urasyaṃ taṃ vijānīyātkaṇṭhyamāhurasaṃyutam || 16||
syurmūrdhanyā ṛṭuraṣā dantyā ḷtulasāḥ smṛtāḥ || 17||
eai tu kaṇṭhatālavyā oau kaṇṭhoṣṭhajau smṛtau || 18||
okāraukārayormātrā tayorvivṛtasaṃvṛtam || 19||
ghoṣā vā saṃvṛtāḥ sarve aghoṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ || 20||
tebhyo'pi vivṛtāveṅau tābhyāmaicau tathaiva ca || 21||
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ || 22||
anusvārastu kartavyo nityaṃ hroḥ śaṣaseṣu ca || 23||
dviroṣṭhyau tu vigṛhṇīyādyatrokāravakārayoḥ || 24||
bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇānprayojayet || 25||
evaṃ raṅgāḥ prayoktavyāḥ khe arā~ iva khedayā || 26||
dīrghasvaraṃ prayuñjīyātpaścānnāsikyamācaret || 27||
nāsikāyāṃ tathārddhaṃ ca raṅgasyaivaṃ dvimātratā || 28||
mārdavaṃ ca dvimātraṃ ca jaghanvā~ iti nidarśanam || 29||
saraṅgaṃ kampayetkampaṃ rathīveti nidarśanam || 30||
samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate || 31||
anarthajño'lpakaṇṭhaśca ṣaḍete pāṭhakādhamāḥ || 32||
dhairyaṃ layasamarthaṃ ca ṣaḍete pāṭhakā guṇāḥ || 33||
kākasvaraṃ śirasigaṃ tathā sthānavivajirtam || 34||
niṣpīḍitaṃ grastapadākṣaraṃ ca vadenna dīnaṃ na tu sānunāsyam || 35||
madhyandine kaṇṭhagatena caiva cakrāhvasaṅkūjitasannibhena || 36||
mayūrahaṃsānyabhṛtasvarāṇāṃ tulyena nādena śiraḥsthitena || 37||
śeṣāḥ spṛṣṭā halaḥ proktā nibodhānupradānataḥ || 38||
īṣannādā yaṇo jaśaḥ śvāsinastu khaphādayaḥ || 39||
dākṣīputrapāṇininā yenedaṃ vyāpitaṃ bhuvi || 40||
jyotiṣāmayanaṃ cakṣurniruktaṃ śrotramucyate || 41||
tasmātsāṅgamadhītyaiva brahmaloke mahīyate || 42||
upāntamadhye svaritaṃ drutaṃ ca kaniṣṭhakāyāmanudāttameva || 43||
nihataṃ tu kaniṣṭhikyāṃ svaritopakaniṣṭhikām || 44||
madhyodāttaṃ svaritaṃ dvyudāttaṃ tryudāttamiti navapadaśayyā || 45||
agnirityantodāttaṃ soma ityādyudāttam |
pretyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryaṃ nīcasvaritam || 46||
bṛhaspatiriti dvyudāttamindrābṛhaspatī iti tryudāttam || 47||
svaritaḥ karṇamūlīyaḥ sarvāsye pracayaḥ smṛtaḥ || 48||
śikhī rauti trimātraṃ tu nakulastvardhamātrakam || 49||
na tasya pāṭhe mokṣo'sti pāpāheriva kilbiṣāt || 50||
susvareṇa suvaktreṇa prayuktaṃ brahma rājate || 51||
sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato'parādhāt ||
anakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīḍitam |
akṣatā śastrarūpeṇa vajraṃ patati mastake || 53||
ṛgyajuḥsāmabhirdagdho viyonimadhigacchati || 54||
ṛgyajuḥsāmabhiḥ pūto brahmaloke mahīyate || 55||
vāṅmayebhyaḥ samāhṛtya devīṃ vācamiti sthitiḥ || 56||
kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ || 57||
tamaścājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ || 58||
cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai pāṇinaye namaḥ || 59||
sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrtimān atulaṃ ca sukhaṃ samaśnute divīti divīti || 60||
