അഥ ശിക്ഷാം പ്രവക്ഷ്യാമി പാണിനീയം മതം യഥാ ।
ശാസ്ത്രാനുപൂര്വം തദ്വിദ്യാദ്യഥോക്തം ലോകവേദയോഃ ॥ 1॥
പ്രസിദ്ധമപി ശബ്ദാര്ഥമവിജ്ഞാതമബുദ്ധിഭിഃ ।
പുനര്വ്യക്തീകരിഷ്യാമി വാച ഉച്ചാരണേ വിധിമ് ॥ 2॥
പുനര്വ്യക്തീകരിഷ്യാമി വാച ഉച്ചാരണേ വിധിമ് ॥ 2॥
ത്രിഷഷ്ടിശ്ചതുഃഷഷ്ടിര്വാ വര്ണാഃ ശമ്ഭുമതേ മതാഃ ।
പ്രാകൃതേ സംസ്കൃതേ ചാപി സ്വയം പ്രോക്താഃ സ്വയമ്ഭുവാ ॥ 3॥
പ്രാകൃതേ സംസ്കൃതേ ചാപി സ്വയം പ്രോക്താഃ സ്വയമ്ഭുവാ ॥ 3॥
സ്വരാവിംശതിരേകശ്ച സ്പര്ശാനാം പഞ്ചവിംശതിഃ ।
യാദയശ്ച സ്മൃതാ ഹ്യഷ്ടൌ ചത്വാരശ്ച യമാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 4॥
യാദയശ്ച സ്മൃതാ ഹ്യഷ്ടൌ ചത്വാരശ്ച യമാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 4॥
അനുസ്വാരോ വിസര്ഗശ്ച ക പൌ ചാപി പരാശ്രിതൌ ।
ദുസ്പൃഷ്ടശ്ചേതി വിജ്ഞേയോ ൡകാരഃ പ്ലുത ഏവ ച ॥ 5॥
ദുസ്പൃഷ്ടശ്ചേതി വിജ്ഞേയോ ൡകാരഃ പ്ലുത ഏവ ച ॥ 5॥
ആത്മാ ബുദ്ധ്യാ സമേത്യാര്ഥാന്മനോയുങ്ക്തേ വിവക്ഷയാ ।
മനഃ കായാഗ്നിമാഹന്തി സ പ്രേരയതി മാരുതമ് ॥ 6॥
മനഃ കായാഗ്നിമാഹന്തി സ പ്രേരയതി മാരുതമ് ॥ 6॥
മാരുസ്തൂരസിചരന്മന്ദ്രം ജനയതി സ്വരമ് ।
പ്രാതഃസവനയോഗം തം ഛന്ദോഗായത്രമാശ്രിതമ് ॥ 7॥
പ്രാതഃസവനയോഗം തം ഛന്ദോഗായത്രമാശ്രിതമ് ॥ 7॥
കണ്ഠേമാധ്യന്ദിനയുഗം മധ്യമം ത്രൈഷ്ടുഭാനുഗമ് ।
താരം താര്തീയസവനം ശീര്ഷണ്യം ജാഗതാനുഗതമ് ॥ 8॥
താരം താര്തീയസവനം ശീര്ഷണ്യം ജാഗതാനുഗതമ് ॥ 8॥
സോദീര്ണോ മൂര്ധ്ന്യഭിഹതോവക്രമാപദ്യ മാരുതഃ ।
വര്ണാഞ്ജനയതേതേഷാം വിഭാഗഃ പഞ്ചധാ സ്മൃതഃ ॥ 9॥
വര്ണാഞ്ജനയതേതേഷാം വിഭാഗഃ പഞ്ചധാ സ്മൃതഃ ॥ 9॥
സ്വരതഃ കാലതഃ സ്ഥാനാത് പ്രയത്നാനുപ്രദാനതഃ ।
ഇതി വര്ണവിദഃ പ്രാഹുര്നിപുണം തന്നിബോധത ॥ 10॥
ഇതി വര്ണവിദഃ പ്രാഹുര്നിപുണം തന്നിബോധത ॥ 10॥
ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതശ്ച സ്വരാസ്ത്രയഃ ।
ഹ്രസ്വോ ദീര്ഘഃ പ്ലുത ഇതി കാലതോ നിയമാ അചി ॥ 11॥
ഹ്രസ്വോ ദീര്ഘഃ പ്ലുത ഇതി കാലതോ നിയമാ അചി ॥ 11॥
ഉദാത്തേ നിഷാദഗാന്ധാരാവനുദാത്ത ഋഷഭധൈവതൌ ।
സ്വരിതപ്രഭവാ ഹ്യേതേ ഷഡ്ജമധ്യമപഞ്ചമാഃ ॥ 12॥
സ്വരിതപ്രഭവാ ഹ്യേതേ ഷഡ്ജമധ്യമപഞ്ചമാഃ ॥ 12॥
അഷ്ടൌസ്ഥാനാനി വര്ണാനാമുരഃ കണ്ഠഃ ശിരസ്തഥാ ।
ജിഹ്വാമൂലം ച ദന്താശ്ച നാസികോഷ്ഠൌച താലു ച ॥ 13॥
ജിഹ്വാമൂലം ച ദന്താശ്ച നാസികോഷ്ഠൌച താലു ച ॥ 13॥
ഓഭാവശ്ച വിവൃത്തിശ്ച ശഷസാ രേഫ ഏവ ച ।
ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ ॥ 14॥
ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ ॥ 14॥
യദ്യോഭാവപ്രസന്ധാനമുകാരാദി പരം പദമ് ।
സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യദന്യദ്വ്യക്തമൂഷ്മണഃ ॥ 15॥
സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യദന്യദ്വ്യക്തമൂഷ്മണഃ ॥ 15॥
ഹകാരം പഞ്ചമൈര്യുക്തമന്തഃസ്ഥാഭിശ്ച സംയുതമ് ।
ഉരസ്യം തം വിജാനീയാത്കണ്ഠ്യമാഹുരസംയുതമ് ॥ 16॥
ഉരസ്യം തം വിജാനീയാത്കണ്ഠ്യമാഹുരസംയുതമ് ॥ 16॥
കണ്ഠ്യാവഹാവിചുയശാസ്താലവ്യാ ഓഷ്ഠജാവുപൂ ।
സ്യുര്മൂര്ധന്യാ ഋടുരഷാ ദന്ത്യാ ഌതുലസാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 17॥
സ്യുര്മൂര്ധന്യാ ഋടുരഷാ ദന്ത്യാ ഌതുലസാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 17॥
ജിഹ്വാമൂലേ തു കുഃ പ്രോക്തോ ദന്ത്യോഷ്ഠ്യോ വഃ സ്മൃതോ ബുധൈഃ ।
ഏഐ തു കണ്ഠതാലവ്യാ ഓഔ കണ്ഠോഷ്ഠജൌ സ്മൃതൌ ॥ 18॥
ഏഐ തു കണ്ഠതാലവ്യാ ഓഔ കണ്ഠോഷ്ഠജൌ സ്മൃതൌ ॥ 18॥
അര്ധമാത്രാ തു കണ്ഠ്യസ്യ ഏകാരൈകാരയോര്ഭവേത് ।
ഓകാരൌകാരയോര്മാത്രാ തയോര്വിവൃതസംവൃതമ് ॥ 19॥
ഓകാരൌകാരയോര്മാത്രാ തയോര്വിവൃതസംവൃതമ് ॥ 19॥
സംവൃതം മാത്രികം ജ്ഞേയം വിവൃതം തു ദ്വിമാത്രികമ് ।
ഘോഷാ വാ സംവൃതാഃ സര്വേ അഘോഷാ വിവൃതാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 20॥
ഘോഷാ വാ സംവൃതാഃ സര്വേ അഘോഷാ വിവൃതാഃ സ്മൃതാഃ ॥ 20॥
സ്വരാണാമൂഷ്മണാം ചൈവ വിവൃതം കരണം സ്മൃതമ് ।
തേഭ്യോഽപി വിവൃതാവേങൌ താഭ്യാമൈചൌ തഥൈവ ച ॥ 21॥
തേഭ്യോഽപി വിവൃതാവേങൌ താഭ്യാമൈചൌ തഥൈവ ച ॥ 21॥
അനുസ്വാരയമാനാം ച നാസികാ സ്ഥാനമുച്യതേ ।
അയോഗവാഹാ വിജ്ഞേയാ ആശ്രയസ്ഥാനഭാഗിനഃ ॥ 22॥
അയോഗവാഹാ വിജ്ഞേയാ ആശ്രയസ്ഥാനഭാഗിനഃ ॥ 22॥
അലാബുവീണാനിര്ഘോഷോ ദന്ത്യമൂല്യസ്വരാനുഗഃ ।
അനുസ്വാരസ്തു കര്തവ്യോ നിത്യം ഹ്രോഃ ശഷസേഷു ച ॥ 23॥
അനുസ്വാരസ്തു കര്തവ്യോ നിത്യം ഹ്രോഃ ശഷസേഷു ച ॥ 23॥
അനുസ്വാരേ വിവൃത്ത്യാം തു വിരാമേ ചാക്ഷരദ്വയേ ।
ദ്വിരോഷ്ഠ്യൌ തു വിഗൃഹ്ണീയാദ്യത്രോകാരവകാരയോഃ ॥ 24॥
ദ്വിരോഷ്ഠ്യൌ തു വിഗൃഹ്ണീയാദ്യത്രോകാരവകാരയോഃ ॥ 24॥
വ്യാഘ്രീ യഥാ ഹരേത്പുത്രാന്ദംഷ്ട്രാഭ്യാം ന ച പീഡയേത് ।
ഭീതാ പതനഭേദാഭ്യാം തദ്വദ്വര്ണാന്പ്രയോജയേത് ॥ 25॥
ഭീതാ പതനഭേദാഭ്യാം തദ്വദ്വര്ണാന്പ്രയോജയേത് ॥ 25॥
യഥാ സൌരാഷ്ട്രികാ നാരീ തക്രഁ ഇത്യഭിഭാഷതേ ।
ഏവം രങ്ഗാഃ പ്രയോക്തവ്യാഃ ഖേ അരാഁ ഇവ ഖേദയാ ॥ 26॥
ഏവം രങ്ഗാഃ പ്രയോക്തവ്യാഃ ഖേ അരാഁ ഇവ ഖേദയാ ॥ 26॥
രങ്ഗവര്ണം പ്രയുഞ്ജീരന്നോ ഗ്രസേത്പൂര്വമക്ഷരമ് ।
ദീര്ഘസ്വരം പ്രയുഞ്ജീയാത്പശ്ചാന്നാസിക്യമാചരേത് ॥ 27॥
ദീര്ഘസ്വരം പ്രയുഞ്ജീയാത്പശ്ചാന്നാസിക്യമാചരേത് ॥ 27॥
ഹൃദയേ ചൈകമാത്രസ്ത്വര്ദ്ധമാത്രസ്തു മൂര്ദ്ധനി ।
നാസികായാം തഥാര്ദ്ധം ച രങ്ഗസ്യൈവം ദ്വിമാത്രതാ ॥ 28॥
നാസികായാം തഥാര്ദ്ധം ച രങ്ഗസ്യൈവം ദ്വിമാത്രതാ ॥ 28॥
ഹൃദയാദുത്കരേ തിഷ്ഠന്കാംസ്യേന സമനുസ്വരന് ।
മാര്ദവം ച ദ്വിമാത്രം ച ജഘന്വാഁ ഇതി നിദര്ശനമ് ॥ 29॥
മാര്ദവം ച ദ്വിമാത്രം ച ജഘന്വാഁ ഇതി നിദര്ശനമ് ॥ 29॥
മധ്യേ തു കമ്പയേത്കമ്പമുഭൌ പാര്ശ്വൌ സമൌ ഭവേത് ।
സരങ്ഗം കമ്പയേത്കമ്പം രഥീവേതി നിദര്ശനമ് ॥ 30॥
സരങ്ഗം കമ്പയേത്കമ്പം രഥീവേതി നിദര്ശനമ് ॥ 30॥
ഏവം വര്ണാഃ പ്രയോക്തവ്യാ നാവ്യക്താ ന ച പീഡിതാഃ ।
സമ്യഗ്വര്ണപ്രയോഗേണ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ॥ 31॥
സമ്യഗ്വര്ണപ്രയോഗേണ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ॥ 31॥
ഗീതീ ശീഘ്രീ ശിരഃകമ്പീ തഥാ ലിഖിതപാഠകഃ ।
അനര്ഥജ്ഞോഽല്പകണ്ഠശ്ച ഷഡേതേ പാഠകാധമാഃ ॥ 32॥
അനര്ഥജ്ഞോഽല്പകണ്ഠശ്ച ഷഡേതേ പാഠകാധമാഃ ॥ 32॥
മാധുര്യമക്ഷരവ്യക്തിഃ പദച്ഛേദസ്തു സുസ്വരഃ ।
ധൈര്യം ലയസമര്ഥം ച ഷഡേതേ പാഠകാ ഗുണാഃ ॥ 33॥
ധൈര്യം ലയസമര്ഥം ച ഷഡേതേ പാഠകാ ഗുണാഃ ॥ 33॥
ശങ്കിതം ഭീതിമുദ്ഘൃഷ്ടമവ്യക്തമനുനാസികമ് ।
കാകസ്വരം ശിരസിഗം തഥാ സ്ഥാനവിവജിര്തമ് ॥ 34॥
കാകസ്വരം ശിരസിഗം തഥാ സ്ഥാനവിവജിര്തമ് ॥ 34॥
ഉപാംശുദഷ്ടം ത്വരിതം നിരസ്തം വിലമ്ബിതം ഗദ്ഗദിതം പ്രഗീതമ് ।
നിഷ്പീഡിതം ഗ്രസ്തപദാക്ഷരം ച വദേന്ന ദീനം ന തു സാനുനാസ്യമ് ॥ 35॥
നിഷ്പീഡിതം ഗ്രസ്തപദാക്ഷരം ച വദേന്ന ദീനം ന തു സാനുനാസ്യമ് ॥ 35॥
പ്രാതഃ പഠേന്നിത്യമുരഃസ്ഥിതേന സ്വരേണ ശാര്ദൂലരുതോപമേന ।
മധ്യന്ദിനേ കണ്ഠഗതേന ചൈവ ചക്രാഹ്വസങ്കൂജിതസന്നിഭേന ॥ 36॥
മധ്യന്ദിനേ കണ്ഠഗതേന ചൈവ ചക്രാഹ്വസങ്കൂജിതസന്നിഭേന ॥ 36॥
താരം തു വിദ്യാത്സവനം തൃതീയം ശിരോഗതം തച്ച സദാ പ്രയോജ്യമ് ।
മയൂരഹംസാന്യഭൃതസ്വരാണാം തുല്യേന നാദേന ശിരഃസ്ഥിതേന ॥ 37॥
മയൂരഹംസാന്യഭൃതസ്വരാണാം തുല്യേന നാദേന ശിരഃസ്ഥിതേന ॥ 37॥
അചോഽസ്പൃഷ്ടാ യണസ്ത്വീഷന്നേമസ്പൃഷ്ടാഃ ശലഃ സ്മൃതാഃ ।
ശേഷാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ പ്രോക്താ നിബോധാനുപ്രദാനതഃ ॥ 38॥
ശേഷാഃ സ്പൃഷ്ടാ ഹലഃ പ്രോക്താ നിബോധാനുപ്രദാനതഃ ॥ 38॥
ഞമോനുനാസികാ ന ഹ്രൌ നാദിനോ ഹഝഷഃ സ്മൃതാഃ ।
ഈഷന്നാദാ യണോ ജശഃ ശ്വാസിനസ്തു ഖഫാദയഃ ॥ 39॥
ഈഷന്നാദാ യണോ ജശഃ ശ്വാസിനസ്തു ഖഫാദയഃ ॥ 39॥
ഈഷച്ഛ്വാസാംശ്ചരോ വിദ്യാദ്ഗോര്ധാമൈതത്പ്രചക്ഷതേ ।
ദാക്ഷീപുത്രപാണിനിനാ യേനേദം വ്യാപിതം ഭുവി ॥ 40॥
ദാക്ഷീപുത്രപാണിനിനാ യേനേദം വ്യാപിതം ഭുവി ॥ 40॥
ഛന്ദഃ പാദൌ തു വേദസ്യ ഹസ്തൌ കല്പോഽഥ പഠ്യതേ ।
ജ്യോതിഷാമയനം ചക്ഷുര്നിരുക്തം ശ്രോത്രമുച്യതേ ॥ 41॥
ജ്യോതിഷാമയനം ചക്ഷുര്നിരുക്തം ശ്രോത്രമുച്യതേ ॥ 41॥
ശിക്ഷാ ഘ്രാണം തു വേദസ്യ മുഖം വ്യാകരണം സ്മൃതമ് ।
തസ്മാത്സാങ്ഗമധീത്യൈവ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ॥ 42॥
തസ്മാത്സാങ്ഗമധീത്യൈവ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ॥ 42॥
ഉദാത്തമാഖ്യാതി വൃഷോഽങ്ഗുലീനാം പ്രദേശിനീമൂലനിവിഷ്ടമൂര്ധാ ।
ഉപാന്തമധ്യേ സ്വരിതം ദ്രുതം ച കനിഷ്ഠകായാമനുദാത്തമേവ ॥ 43॥
ഉപാന്തമധ്യേ സ്വരിതം ദ്രുതം ച കനിഷ്ഠകായാമനുദാത്തമേവ ॥ 43॥
ഉദാത്തം പ്രദേശിനീം വിദ്യാത്പ്രചയം മധ്യതോഽങ്ഗുലിമ് ।
നിഹതം തു കനിഷ്ഠിക്യാം സ്വരിതോപകനിഷ്ഠികാമ് ॥ 44॥
നിഹതം തു കനിഷ്ഠിക്യാം സ്വരിതോപകനിഷ്ഠികാമ് ॥ 44॥
അന്തോദാത്തമാദ്യുദാത്തമുദാത്തമനുദാത്തം നീചസ്വരിതമ് ।
മധ്യോദാത്തം സ്വരിതം ദ്വ്യുദാത്തം ത്ര്യുദാത്തമിതി നവപദശയ്യാ ॥ 45॥
മധ്യോദാത്തം സ്വരിതം ദ്വ്യുദാത്തം ത്ര്യുദാത്തമിതി നവപദശയ്യാ ॥ 45॥
അഗ്നിഃ സോമഃ പ്ര വോ വീര്യം ഹവിഷാം സ്വര്ബൃഹസ്പതിരിന്ദ്രാബൃഹസ്പതീ ।
അഗ്നിരിത്യന്തോദാത്തം സോമ ഇത്യാദ്യുദാത്തമ് ।
പ്രേത്യുദാത്തം വ ഇത്യനുദാത്തം വീര്യം നീചസ്വരിതമ് ॥ 46॥
അഗ്നിരിത്യന്തോദാത്തം സോമ ഇത്യാദ്യുദാത്തമ് ।
പ്രേത്യുദാത്തം വ ഇത്യനുദാത്തം വീര്യം നീചസ്വരിതമ് ॥ 46॥
ഹവിഷാം മധ്യോദാത്തം സ്വരിതി സ്വരിതമ് ।
ബൃഹസ്പതിരിതി ദ്വ്യുദാത്തമിന്ദ്രാബൃഹസ്പതീ ഇതി ത്ര്യുദാത്തമ് ॥ 47॥
ബൃഹസ്പതിരിതി ദ്വ്യുദാത്തമിന്ദ്രാബൃഹസ്പതീ ഇതി ത്ര്യുദാത്തമ് ॥ 47॥
അനുദാത്തോ ഹൃദി ജ്ഞേയോ മൂര്ധ്ന്യുദാത്ത ഉദാഹൃതഃ ।
സ്വരിതഃ കര്ണമൂലീയഃ സര്വാസ്യേ പ്രചയഃ സ്മൃതഃ ॥ 48॥
സ്വരിതഃ കര്ണമൂലീയഃ സര്വാസ്യേ പ്രചയഃ സ്മൃതഃ ॥ 48॥
ചാഷസ്തു വദതേ മാത്രാം ദ്വിമാത്രം ചൈവ വായസഃ ।
ശിഖീ രൌതി ത്രിമാത്രം തു നകുലസ്ത്വര്ധമാത്രകമ് ॥ 49॥
ശിഖീ രൌതി ത്രിമാത്രം തു നകുലസ്ത്വര്ധമാത്രകമ് ॥ 49॥
കുതീര്ഥാദാഗതം ദഗ്ധമപവര്ണം ച ഭക്ഷിതമ് ।
ന തസ്യ പാഠേ മോക്ഷോഽസ്തി പാപാഹേരിവ കില്ബിഷാത് ॥ 50॥
ന തസ്യ പാഠേ മോക്ഷോഽസ്തി പാപാഹേരിവ കില്ബിഷാത് ॥ 50॥
സുതീര്ഥാദഗതം വ്യക്തം സ്വാമ്നായ്യം സുവ്യവസ്ഥിതമ് ।
സുസ്വരേണ സുവക്ത്രേണ പ്രയുക്തം ബ്രഹ്മ രാജതേ ॥ 51॥
സുസ്വരേണ സുവക്ത്രേണ പ്രയുക്തം ബ്രഹ്മ രാജതേ ॥ 51॥
മന്ത്രോ ഹീനഃ സ്വരതോ വര്ണതോ വാ മിഥ്യാപ്രയുക്തോ ന തമര്ഥമാഹ ।
സ വാഗ്വജ്രോ യജമാനം ഹിനസ്തി യഥേന്ദ്രശത്രുഃ സ്വരതോഽപരാധാത് ॥
അനക്ഷരം ഹതായുഷ്യം വിസ്വരം വ്യാധിപീഡിതമ് ।
അക്ഷതാ ശസ്ത്രരൂപേണ വജ്രം പതതി മസ്തകേ ॥ 53॥
സ വാഗ്വജ്രോ യജമാനം ഹിനസ്തി യഥേന്ദ്രശത്രുഃ സ്വരതോഽപരാധാത് ॥
അനക്ഷരം ഹതായുഷ്യം വിസ്വരം വ്യാധിപീഡിതമ് ।
അക്ഷതാ ശസ്ത്രരൂപേണ വജ്രം പതതി മസ്തകേ ॥ 53॥
ഹസ്തഹീനം തു യോഽധീതേ സ്വരവര്ണവിവര്ജിതമ് ।
ഋഗ്യജുഃസാമഭിര്ദഗ്ധോ വിയോനിമധിഗച്ഛതി ॥ 54॥
ഋഗ്യജുഃസാമഭിര്ദഗ്ധോ വിയോനിമധിഗച്ഛതി ॥ 54॥
ഹസ്തേന വേദം യോഽധീതേ സ്വരവര്ണര്ഥസംയുതമ് ।
ഋഗ്യജുഃസാമഭിഃ പൂതോ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ॥ 55॥
ഋഗ്യജുഃസാമഭിഃ പൂതോ ബ്രഹ്മലോകേ മഹീയതേ ॥ 55॥
ശങ്കരഃ ശാങ്കരീം പ്രാദാദ്ദാക്ഷീപുത്രായ ധീമതേ ।
വാങ്മയേഭ്യഃ സമാഹൃത്യ ദേവീം വാചമിതി സ്ഥിതിഃ ॥ 56॥
വാങ്മയേഭ്യഃ സമാഹൃത്യ ദേവീം വാചമിതി സ്ഥിതിഃ ॥ 56॥
യേനാക്ഷരസമാമ്നായമധിഗമ്യ മഹേശ്വരാത് ।
കൃത്സ്നം വ്യാകരണം പ്രോക്തം തസ്മൈ പാണിനയേ നമഃ ॥ 57॥
കൃത്സ്നം വ്യാകരണം പ്രോക്തം തസ്മൈ പാണിനയേ നമഃ ॥ 57॥
യേന ധൌതാ ഗിരഃ പുംസാം വിമലൈഃ ശബ്ദവാരിഭിഃ ।
തമശ്ചാജ്ഞാനജം ഭിന്നം തസ്മൈ പാണിനയേ നമഃ ॥ 58॥
തമശ്ചാജ്ഞാനജം ഭിന്നം തസ്മൈ പാണിനയേ നമഃ ॥ 58॥
അജ്ഞാനാന്ധസ്യ ലോകസ്യ ജ്ഞാനാഞ്ജനശലാകയാ ।
ചക്ഷുരുന്മീലിതം യേന തസ്മൈ പാണിനയേ നമഃ ॥ 59॥
ചക്ഷുരുന്മീലിതം യേന തസ്മൈ പാണിനയേ നമഃ ॥ 59॥
ത്രിനയനമഭിമുഖനിഃസൃതാമിമാം യ ഇഹ പഠേത്പ്രയതശ്ച സദാ ദ്വിജഃ ।
സ ഭവതി ധനധാന്യപശുപുത്രകീര്തിമാന് അതുലം ച സുഖം സമശ്നുതേ ദിവീതി ദിവീതി ॥ 60॥
സ ഭവതി ധനധാന്യപശുപുത്രകീര്തിമാന് അതുലം ച സുഖം സമശ്നുതേ ദിവീതി ദിവീതി ॥ 60॥
॥ ഇതി വേദാങ്ഗനാസികാ അഥവാ പാണിനീയശിക്ഷാ സമാപ്താ ॥