॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिद्धाचिया चरणां ।
करसंपुट जोडूनि जाणा । विनवीतसे परियेसा ॥१॥
करसंपुट जोडूनि जाणा । विनवीतसे परियेसा ॥१॥
जय जया सिद्ध मुनी । तूं तारक या भवार्णी ।
सांगितलें ज्ञान प्रकाशोनि । स्थिर जाहलें मन माझें ॥२॥
सांगितलें ज्ञान प्रकाशोनि । स्थिर जाहलें मन माझें ॥२॥
गुरुचरित्रकथामृत । सेवितां तृष्णा अधिक होत ।
शमन करणार समर्थ । तूंचि एक कृपानिधि ॥३॥
शमन करणार समर्थ । तूंचि एक कृपानिधि ॥३॥
गुरुचरित्र कामधेनु । सांगितलें तुम्हीं विस्तारोनु ।
तृप्त नव्हे माझें मनु । आणखी अपेक्षा होतसे ॥४॥
तृप्त नव्हे माझें मनु । आणखी अपेक्षा होतसे ॥४॥
क्षुधेंकरुनि पीडिलें ढोर । जैसें पावे तृणबिढार ।
त्यातें होय मनोहर । नवचे तेथोनि परतोनि ॥५॥
त्यातें होय मनोहर । नवचे तेथोनि परतोनि ॥५॥
एखादा न देखे तक्र स्वप्नीं त्यासी मिळे क्षीरबरणी ।
नोहे मन त्याचे धणी । केवीं सोडी तो ठाव ॥६॥
नोहे मन त्याचे धणी । केवीं सोडी तो ठाव ॥६॥
तैसा आपण स्वल्पज्ञानी नेणत होतों गुरु-निर्वाणी ।
अविद्यामाया वेष्टोनि । कष्टत होतों स्वामिया ॥७॥
अविद्यामाया वेष्टोनि । कष्टत होतों स्वामिया ॥७॥
अज्ञानतिमिररजनीसी । ज्योतिस्वरुप तूंचि होसी ।
प्रकाश केलें गा आम्हांसी । निजस्वरुप श्रीगुरुचें ॥८॥
प्रकाश केलें गा आम्हांसी । निजस्वरुप श्रीगुरुचें ॥८॥
तुवां केले उपकारासी । उत्तीर्ण काय होऊं सरसी ।
कल्पवृक्ष दिल्हेयासी । प्रत्युपकार काय द्यावा ॥९॥
कल्पवृक्ष दिल्हेयासी । प्रत्युपकार काय द्यावा ॥९॥
एखादा देतां चिंतामणी । त्यासी उपकार काय धरणीं ।
नाहीं दिधलें न ऐकों कानीं । कृपामूर्ति सिद्धराया ॥१०॥
नाहीं दिधलें न ऐकों कानीं । कृपामूर्ति सिद्धराया ॥१०॥
ऐशा तुझिया उपकारासी । उत्तीर्ण नोहे जन्मोजन्मेसीं ।
म्हणोनि लागतसे चरणांसी । एकोभावेंकरोनियां ॥११॥
म्हणोनि लागतसे चरणांसी । एकोभावेंकरोनियां ॥११॥
स्वामींनीं निरोपिला धर्म-अर्थ । अधिक झाला मज स्वार्थ ।
उपजला मनीं परमार्थ । गुरुसी भजावें निरंतर ॥१२॥
उपजला मनीं परमार्थ । गुरुसी भजावें निरंतर ॥१२॥
प्रयागीं असतां गुरुमूर्ति । माधवसरस्वतीस दीक्षा देती ।
पुढें काय वर्तली स्थिति । आम्हांप्रती विस्तारावें ॥१३॥
पुढें काय वर्तली स्थिति । आम्हांप्रती विस्तारावें ॥१३॥
ऐकोनि शिष्याचें वचन । सिद्धमुनि संतोषोन ।
मस्तकीं हस्त ठेवून । आश्वासिती तया वेळीं ॥१४॥
मस्तकीं हस्त ठेवून । आश्वासिती तया वेळीं ॥१४॥
धन्य धन्य शिष्या सगुण । तुज लाधले श्रीगुरुचरण ।
संसार तारक भवार्ण । तूंचि एक परियेसा ॥१५॥
संसार तारक भवार्ण । तूंचि एक परियेसा ॥१५॥
तुवां ओळखिली श्रीगुरुची सोय । म्हणोनि पुससी भक्तिभावें ।
संतोष होतो आनंदमय । तुझ्या प्रश्नेंकरुनियां ॥१६॥
संतोष होतो आनंदमय । तुझ्या प्रश्नेंकरुनियां ॥१६॥
सांगेन ऐक एकचित्तें । चरित्र गुरुचें विख्यातें ।
उपदेश देऊनि माधवातें । होते क्वचित्काळ तेथेंचि ॥१७॥
उपदेश देऊनि माधवातें । होते क्वचित्काळ तेथेंचि ॥१७॥
असतां तेथें वर्तमानीं । प्रख्यात झाली महिमा सगुणी ।
शिष्य झाले अपार मुनि । मुख्य माधवसरस्वती ॥१८॥
शिष्य झाले अपार मुनि । मुख्य माधवसरस्वती ॥१८॥
तया शिष्यांचीं नामें सांगतां । विस्तार होईल बहु कथा ।
प्रख्यात असती नामें सात । सांगेन ऐक एकचित्तें ॥१९॥
प्रख्यात असती नामें सात । सांगेन ऐक एकचित्तें ॥१९॥
बाळसरस्वती कृष्णसरस्वती । उपेंद्र-माधवसरस्वती ।
पांचवा असे आणीक यति । सदानंदसरस्वती देखा ॥२०॥
पांचवा असे आणीक यति । सदानंदसरस्वती देखा ॥२०॥
ज्ञानज्योतिसरस्वती एक । सातवा सिद्ध आपण ऐक ।
अपार होते शिष्य आणिक । एकाहूनि एक श्रेष्ठ पैं ॥२१॥
अपार होते शिष्य आणिक । एकाहूनि एक श्रेष्ठ पैं ॥२१॥
त्या शिष्यांसमवेत । श्रीगुरु निघाले दक्षिणपंथ ।
समस्त क्षेत्रें पावन करित । आले पुन्हा कारंजनगरासी ॥२२॥
समस्त क्षेत्रें पावन करित । आले पुन्हा कारंजनगरासी ॥२२॥
भेटी झाली जनकजननी । येवोनि लागताति चरणीं ।
चतुर्वर्ग भ्राते भगिनी । समस्त भेटती स्वामिया ॥२३॥
चतुर्वर्ग भ्राते भगिनी । समस्त भेटती स्वामिया ॥२३॥
देखानियां श्रीगुरुमूर्तीसी नगरलोक अत्यंत हर्षी ।
आले समस्त भेटीसी । पूजा करिती परोपरी ॥२४॥
आले समस्त भेटीसी । पूजा करिती परोपरी ॥२४॥
घरोघरीं श्रीगुरुसी । पाचारिती भिक्षेसी ।
जाहले रुपें बहुवसी । घरोघरीं पूजा घेती ॥२५॥
जाहले रुपें बहुवसी । घरोघरीं पूजा घेती ॥२५॥
समस्त लोक विस्मय करिती । अवतार हा श्रीविष्णु निश्चितीं ।
वेषधारी दिसतो यति । परमपुरुष होय जाणा ॥२६॥
वेषधारी दिसतो यति । परमपुरुष होय जाणा ॥२६॥
यातें नर जे म्हणती । ते नर जाती नरकाप्रती ।
कार्याकारण अवतार होती । ब्रह्माविष्णुमहेश्वर ॥२७॥
कार्याकारण अवतार होती । ब्रह्माविष्णुमहेश्वर ॥२७॥
जननीजनक येणें रीतीं । पूजा करिती भावभक्तीं ।
श्रीगुरू झाले श्रीपादयति । जातिस्मृति जननीसी ॥२८॥
श्रीगुरू झाले श्रीपादयति । जातिस्मृति जननीसी ॥२८॥
देखोनि जननी तये वेळीं । माथा ठेवी चरणकमळीं ।
सत्यसंकल्प चंद्रमौळी । प्रदोषपूजा आली फळा ॥२९॥
सत्यसंकल्प चंद्रमौळी । प्रदोषपूजा आली फळा ॥२९॥
पतीस सांगे तया वेळीं । पूर्वजन्माचें चरित्र सकळीं ।
विश्ववंद्य पुत्र प्रबळी । व्हावा म्हणोनि आराधिलें म्यां ॥३०॥
विश्ववंद्य पुत्र प्रबळी । व्हावा म्हणोनि आराधिलें म्यां ॥३०॥
याचि श्रीपाद-ईश्वराचें । पूजन केलें मनोवाचें ।
प्रसिद्ध झालें जन्म आमुचें । साफल्य केलें परियेसा ॥३१॥
प्रसिद्ध झालें जन्म आमुचें । साफल्य केलें परियेसा ॥३१॥
म्हणोनि नमिती दोघेजणीं । विनविताति कर जोडूनि ।
उद्धरावें या भवार्णी । जगन्नाथा यतिराया ॥३२॥
उद्धरावें या भवार्णी । जगन्नाथा यतिराया ॥३२॥
श्रीगुरू म्हणती तयांसी । एकादे काळीं परियेसीं ।
पुत्र होय संन्यासी । उद्धरील कुळें बेचाळीस ॥३३॥
पुत्र होय संन्यासी । उद्धरील कुळें बेचाळीस ॥३३॥
त्यासी शाश्वत ब्रह्मलोक । अचळ पद असे देख ।
त्याचे कुळीं उपजतां आणिक । त्यासीही ब्रह्मपद परियेसा ॥३४॥
त्याचे कुळीं उपजतां आणिक । त्यासीही ब्रह्मपद परियेसा ॥३४॥
यमाचे दुःखें भयाभीत । नोहे त्याचे पितृसंततींत ।
पूर्वज जरी नरकीं असत । त्यांसी शाश्वत ब्रह्मपद ॥३५॥
पूर्वज जरी नरकीं असत । त्यांसी शाश्वत ब्रह्मपद ॥३५॥
याकारणें आम्हीं देखा । घेतला आश्रम विशेखा ।
तुम्हां नाहीं यमाची शंका । ब्रह्मपद असे सत्य ॥३६॥
तुम्हां नाहीं यमाची शंका । ब्रह्मपद असे सत्य ॥३६॥
ऐसें सांगोनि तयांसी । आश्वासीतसे बहुवसी ।
तुमचे पुत्र शतायुषी । अष्टैश्चर्ये नांदती ॥३७॥
तुमचे पुत्र शतायुषी । अष्टैश्चर्ये नांदती ॥३७॥
त्यांचे पुत्रपौत्र तुम्ही । पहाल सुखें तुमचे नयनीं ।
पावाल क्षेम काशीभुवनीं । अंतकाळीं परियेसा ॥३८॥
पावाल क्षेम काशीभुवनीं । अंतकाळीं परियेसा ॥३८॥
मुक्तिस्थान काशीपुर । प्रख्यात असे वेदशास्त्र ।
न करा मनीं चिंता मात्र । म्हणोनि सांगती तये वेळीं ॥३९॥
न करा मनीं चिंता मात्र । म्हणोनि सांगती तये वेळीं ॥३९॥
त्यांची कन्या असे एक । नाम तिचें ‘रत्नाई’ विशेष ।
श्रीगुरुसी नमूनि ऐक । विनवीतसे परियेसा ॥४०॥
श्रीगुरुसी नमूनि ऐक । विनवीतसे परियेसा ॥४०॥
विनवीतसे परोपरी । स्वामी मातें तारीं तारीं ।
बुडोनि जात्यें भवसागरीं । संसारमाया वेष्टोनियां ॥४१॥
बुडोनि जात्यें भवसागरीं । संसारमाया वेष्टोनियां ॥४१॥
संसार-तापत्रयासी । आपण भीतसें परियेसीं ।
निर्लिप्त करीं गा आम्हांसी । आपण तपासी जाईन ॥४२॥
निर्लिप्त करीं गा आम्हांसी । आपण तपासी जाईन ॥४२॥
ऐकोनि तियेचें वचन । श्रीगुरु निरोपिताति आपण ।
स्त्रियांसी पतिसेवाचरण । तेंचि तप परियेसा ॥४३॥
स्त्रियांसी पतिसेवाचरण । तेंचि तप परियेसा ॥४३॥
येणें या भावार्णवासी । कडे पडती परियेसीं ।
जैसा भाव असे ज्यासी । तैसें होईल परियेसा ॥४४॥
जैसा भाव असे ज्यासी । तैसें होईल परियेसा ॥४४॥
उतरावया पैल पार । स्त्रियांसी असे तो भ्रतार ।
मनें करोनि निर्धार । भजा पुरुष शिवसमानी ॥४५॥
मनें करोनि निर्धार । भजा पुरुष शिवसमानी ॥४५॥
त्यासी होय उद्धार गति । वेदपुराणें वाखाणिती ।
अंतःकरणीं न करीं खंती । तूतें गति होईल जाण ॥४६॥
अंतःकरणीं न करीं खंती । तूतें गति होईल जाण ॥४६॥
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विनवीतसे कर जोडून ।
श्रीगुरुमूर्ति ब्रह्मज्ञान । विनवीतसें अवधारीं ॥४७॥
श्रीगुरुमूर्ति ब्रह्मज्ञान । विनवीतसें अवधारीं ॥४७॥
तूं जाणसी भविष्यभूत । कैसें मातें उपदेशीत ।
माझें प्रालब्ध कवणगत । विस्तारावें मजप्रति ॥४८॥
माझें प्रालब्ध कवणगत । विस्तारावें मजप्रति ॥४८॥
श्रीगुरु म्हणती तियेसी । तुझी वासना असे तपासी ।
संचित पाप असे तुजसी । भोगणें असे परियेसा ॥४९॥
संचित पाप असे तुजसी । भोगणें असे परियेसा ॥४९॥
पूर्वजन्मीं तूं परियेसीं । चरणीं लाथिलें धेनूसी ।
शेजारी स्त्रीपुरुषांसी । विरोधें लाविला कलह जाणा ॥५०॥
शेजारी स्त्रीपुरुषांसी । विरोधें लाविला कलह जाणा ॥५०॥
तया दोषास्तव देखा । तूतें बाधा असे अनेका ।
गायत्रीसी लाथिलें ऐका । तूं सर्वांगीं कुष्ठी होसील ॥५१॥
गायत्रीसी लाथिलें ऐका । तूं सर्वांगीं कुष्ठी होसील ॥५१॥
विरोध केला स्त्रीपुरुषांसीं । तुझा पुरुष होईल तापसी ।
तुतें त्यजील भरंवसीं । अर्जित तुझें ऐसें असे ॥५२॥
तुतें त्यजील भरंवसीं । अर्जित तुझें ऐसें असे ॥५२॥
ऐकोनि दुःख करी बहुत । श्रीगुरुचरणीं असे लोळत ।
मज उद्धारावें गुरुनाथा त्वरित । म्हणोनि चरणीं लागली ॥५३॥
मज उद्धारावें गुरुनाथा त्वरित । म्हणोनि चरणीं लागली ॥५३॥
श्रीगुरू म्हणती ऐक बाळे । क्वचित्काळ असाल भले ।
अपरवयसा होतांचि काळें । पति तुझा यति होये ॥५४॥
अपरवयसा होतांचि काळें । पति तुझा यति होये ॥५४॥
तदनंतर तुझा देह । कुष्ठी होईल अवेव ।
भोगूनि स्वदेहीं वय । मग होईल तुज गति ॥५५॥
भोगूनि स्वदेहीं वय । मग होईल तुज गति ॥५५॥
नासतां तुझा देह जाण । भेटी होईल आमुचे चरण ।
तुझें पाप होईल दहन । सांगेन क्षेत्र ऐक पां ॥५६॥
तुझें पाप होईल दहन । सांगेन क्षेत्र ऐक पां ॥५६॥
भीमातीर दक्षिण देशीं । असे तीर्थ पापविनाशी ।
तेथें जाय तूं भरंवसीं । अवस्था तुज घडलियावरी ॥५७॥
तेथें जाय तूं भरंवसीं । अवस्था तुज घडलियावरी ॥५७॥
या भूमंडळीं विख्यात । तीर्थ असे अति समर्थ ।
गंधर्वपुर असे ख्यात । अमरजासंगम प्रसिद्ध जाण ॥५८॥
गंधर्वपुर असे ख्यात । अमरजासंगम प्रसिद्ध जाण ॥५८॥
ऐसें सांगोनि तियेसी । श्रीगुरू निघाले दक्षिण देशीं ।
त्र्यंबक-क्षेत्रासी । आले, गौतमी-उद्धव जेथें ॥५९॥
त्र्यंबक-क्षेत्रासी । आले, गौतमी-उद्धव जेथें ॥५९॥
शिष्यांसहित गुरुमूर्ति । आले नाशिकक्षेत्राप्रती ।
तीर्थमहिमा असे ख्याति । पुरणांतरीं परियेसा ॥६०॥
तीर्थमहिमा असे ख्याति । पुरणांतरीं परियेसा ॥६०॥
तीर्थमहिमा सांगतां । विस्तार होईल बहु कथा ।
संक्षेपमार्गे तुज आतां । सांगतसें परियेसीं ॥६१॥
संक्षेपमार्गे तुज आतां । सांगतसें परियेसीं ॥६१॥
त्या गौतमीची महिमा । सांगतां अपार असे आम्हां ।
बहिरार्णव-उदक उगमा । ब्रह्मांडाव्यतिरिक्त ॥६२॥
बहिरार्णव-उदक उगमा । ब्रह्मांडाव्यतिरिक्त ॥६२॥
जटामुकुटीं तीर्थेश्वर । धरिली होती प्रीतिकर ।
मिळोनि समस्त ऋषीश्वर । उपाय केला परियेसा ॥६३॥
मिळोनि समस्त ऋषीश्वर । उपाय केला परियेसा ॥६३॥
ब्रह्मऋषि गौतम देखा । तपस्वी असे विशेषा ।
व्रीहि पेरिले वृत्तीं ऐका । अनुष्ठानस्थानाजवळी ॥६४॥
व्रीहि पेरिले वृत्तीं ऐका । अनुष्ठानस्थानाजवळी ॥६४॥
पूर्वी मुनी सकळी । नित्य पेरुनि पिकविती साळी ।
ऐसे त्यांचे मंत्र बळी । महापुण्यपुरुष असती ॥६५॥
ऐसे त्यांचे मंत्र बळी । महापुण्यपुरुष असती ॥६५॥
समस्त ऋषि मिळोनि । विचार करिती आपुले मनीं ।
ऋषिगौतम महामुनी । सर्वेश्वराचा मुख्य दास ॥६६॥
ऋषिगौतम महामुनी । सर्वेश्वराचा मुख्य दास ॥६६॥
त्यासी घालितां सांकडें । गंगा आणील आपुलें चाडें ।
समस्तां आम्हां पुण्य घडे । गंगास्नानें भूमंडळीं ॥६७॥
समस्तां आम्हां पुण्य घडे । गंगास्नानें भूमंडळीं ॥६७॥
श्र्लोक ॥ या गतिर्योगयुक्तानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
सा गतिः सर्वजंतूनां गौतमीतीरवासिनाम् ॥६८॥
सा गतिः सर्वजंतूनां गौतमीतीरवासिनाम् ॥६८॥
टीका ॥ ऊर्ध्वरेत मुनीश्वरांसी । कोटिवर्षे तपस्वियांसी ।
जे गति होय परियेसीं । ते स्नानमात्रें गौतमीच्या ॥६९॥
जे गति होय परियेसीं । ते स्नानमात्रें गौतमीच्या ॥६९॥
याकारणें गौतमीसी । आणावें यत्नें भूमंडळासी ।
सांकडें घालितां गौतमासी । आणितां गंगा आम्हां लाभ ॥७०॥
सांकडें घालितां गौतमासी । आणितां गंगा आम्हां लाभ ॥७०॥
म्हणोनि रचिली माव एक । दुर्वेची गाय सवत्सक ।
करोनि पाठविली ऐक । गौतमाचे ब्रीहिभक्षणासी ॥७१॥
करोनि पाठविली ऐक । गौतमाचे ब्रीहिभक्षणासी ॥७१॥
ऋषि होता अनुष्ठानीं । देखिलें धेनूसी नयनीं ।
निवारावया तत्क्षणीं । दर्भ पवित्र सोडिलें ॥७२॥
निवारावया तत्क्षणीं । दर्भ पवित्र सोडिलें ॥७२॥
तेचि कुश जाहलें शस्त्र । धेनूसी लागलें जैसें वज्रास्त्र ।
पंचत्व पावली त्वरित । घडली हत्या गौतमासी ॥७३॥
पंचत्व पावली त्वरित । घडली हत्या गौतमासी ॥७३॥
मिळोनि समस्त ऋषिजन । प्रायश्चित्त देती जाण ।
गंगा भूमंडळीं आण । याविणें तुम्हां नाहीं शुद्धि ॥७४॥
गंगा भूमंडळीं आण । याविणें तुम्हां नाहीं शुद्धि ॥७४॥
याकारणें गौतमऋषीं । तप केलें सहस्त्र वर्षी ।
प्रसन्न झाला व्योमकेशी । वर माग म्हणितलें ॥७५॥
प्रसन्न झाला व्योमकेशी । वर माग म्हणितलें ॥७५॥
गौतम म्हणे सर्वेश्वरा । तुवां देशील मज वरा ।
उद्धरावया सचराचरा । द्यावी गंगा भूमंडळासी ॥७६॥
उद्धरावया सचराचरा । द्यावी गंगा भूमंडळासी ॥७६॥
गौतमाचे विनंतीसी । निरोप दिधला गंगेसी ।
घेवोनि आला भूमंडळासी । पापक्षालनार्थ मनुष्यांचे ॥७७॥
घेवोनि आला भूमंडळासी । पापक्षालनार्थ मनुष्यांचे ॥७७॥
ऐसी गंगाभागीरथी । कवणा वर्णावया सामर्थ्य।
याचि कारणें श्रीगुरुनाथ । आले ऐक नामधारका ॥७८॥
याचि कारणें श्रीगुरुनाथ । आले ऐक नामधारका ॥७८॥
ऐशी गौतमीतटाकयात्रा । श्रीगुरू आपण आचरीत ।
पुढें मागुती लोकानुग्रहार्थ । आपण हिंडे परियेसा ॥७९॥
पुढें मागुती लोकानुग्रहार्थ । आपण हिंडे परियेसा ॥७९॥
तटाकयात्रा करितां देख । आले श्रीगुरु मंजरिका ।
तेथें होता मुनि एक । विख्यात ‘माधवारण्य’ ॥८०॥
तेथें होता मुनि एक । विख्यात ‘माधवारण्य’ ॥८०॥
सदा मानसपूजा त्यासी । नरसिंहमूर्ति परियेसीं ।
देखता झाला श्रीगुरुसी । मानसमूर्ति जैसी देखे ॥८१॥
देखता झाला श्रीगुरुसी । मानसमूर्ति जैसी देखे ॥८१॥
विस्मित होऊनि मानसीं । नमिता झाला श्रीगुरुमूर्तीसी ।
स्तोत्र करी बहुवसी । अतिभक्तीकरुनियां ॥८२॥
स्तोत्र करी बहुवसी । अतिभक्तीकरुनियां ॥८२॥
श्र्लोक ॥ यद्दिव्यपादद्वयमेवसाक्षाद् , अधिष्ठितं देवनदीसमीपे ।
य उत्तरे तीरनिवासिरामो, लक्ष्मीपतिस्त्वं निवसन्स नित्यम् ॥८३॥
य उत्तरे तीरनिवासिरामो, लक्ष्मीपतिस्त्वं निवसन्स नित्यम् ॥८३॥
ओंव्या ॥ येणेंपरी श्रीगुरुसी । विनवी माधवारण्य हर्षी ।
श्रीगुरू म्हणती संतोषीं । तया माधवारण्यासी ॥८४॥
श्रीगुरू म्हणती संतोषीं । तया माधवारण्यासी ॥८४॥
श्र्लोक ॥ अत्यंतमार्गस्थितिमार्गरुपं, अत्यंतयोगादधिकारतत्त्वम् ।
मार्गं च मार्गं च विचिन्वतो मे, मार्गोदयं माधव दर्शये ते ॥८५॥
मार्गं च मार्गं च विचिन्वतो मे, मार्गोदयं माधव दर्शये ते ॥८५॥
ओंव्या ॥ ऐसें श्रीगुरू तयासी आश्वासोनि म्हणती हर्षी ।
निजस्वरुप तयासी । दाविते झाले परियेसा ॥८६॥
निजस्वरुप तयासी । दाविते झाले परियेसा ॥८६॥
श्रीगुरुचें स्वरुप देखोनि । संतोषी झाला तो मुनि ।
विनवीतसे कर जोडूनि । नानापरी स्तुति करी ॥८७॥
विनवीतसे कर जोडूनि । नानापरी स्तुति करी ॥८७॥
जय जया जगद्गुरू । त्रयमूर्तीचा अवतारू ।
लोकां दिससी नरु । परमपुरुषा जगज्ज्योति ॥८८॥
लोकां दिससी नरु । परमपुरुषा जगज्ज्योति ॥८८॥
तूं तारक विश्वासी । म्हणोनि भूमीं अवतरलासी ।
कृतार्थ केलें आम्हांसी । दर्शन दिधलें चरण आपुले ॥८९॥
कृतार्थ केलें आम्हांसी । दर्शन दिधलें चरण आपुले ॥८९॥
ऐसेपरी श्रीगुरुसी । स्तुति करी तो तापसी ।
संतोष होऊन अति हर्षी । आश्वासिती तया वेळीं ॥९०॥
संतोष होऊन अति हर्षी । आश्वासिती तया वेळीं ॥९०॥
म्हणती श्रीगुरू तयासी । सिद्धि झाली तुझ्या मंत्रासी ।
तुज सद्गति भरंवसीं । ब्रह्मलोक प्राप्त होय ॥९१॥
तुज सद्गति भरंवसीं । ब्रह्मलोक प्राप्त होय ॥९१॥
नित्यपूजा तूं मानसीं । करिसी नृसिंहमूर्तीसी ।
प्रत्यक्ष होईल परियेसीं । न करीं संशय मनांत ॥९२॥
प्रत्यक्ष होईल परियेसीं । न करीं संशय मनांत ॥९२॥
ऐसें सांगोनि तयासी । श्रीगुरू निघाले परियेसीं ।
आले वासरब्रह्मेश्वरासी । गंगातीर महाक्षेत्र ॥९३॥
आले वासरब्रह्मेश्वरासी । गंगातीर महाक्षेत्र ॥९३॥
तया गंगातटाकांत । श्रीगुरू समस्त शिष्यांसहित ।
स्नान करितां गंगेंत । आला तेथें विप्र एक ॥९४॥
स्नान करितां गंगेंत । आला तेथें विप्र एक ॥९४॥
कुक्षिव्यथा असे बहुत । तटाकीं असे लोळत ।
उदरव्यथा अत्यंत । त्यजूं पाहे प्राण देखा ॥९५॥
उदरव्यथा अत्यंत । त्यजूं पाहे प्राण देखा ॥९५॥
पोटव्यथा बहु त्यासी । नित्य करी तो उपवासासी ।
भोजन केलिया दुःख ऐसी । प्राणांतिक होतसे ॥९६॥
भोजन केलिया दुःख ऐसी । प्राणांतिक होतसे ॥९६॥
याकारणें द्विजवर । सदा करी फलाहार ।
अन्नासी त्यासी असे वैर । जेवितां प्राण त्यजूं पाहे ॥९७॥
अन्नासी त्यासी असे वैर । जेवितां प्राण त्यजूं पाहे ॥९७॥
पक्षमासां भोजन करी । व्यथा उठे त्याचे उदरीं ।
ऐसा किती दिवसवरी । कष्टत होता तो द्विज ॥९८॥
ऐसा किती दिवसवरी । कष्टत होता तो द्विज ॥९८॥
पूर्व दिवसीं तया ग्रामीं । आला सण महानवमी ।
जेविला मिष्टान्न मनोधर्मी । मासें एक पारणें केलें ॥९९॥
जेविला मिष्टान्न मनोधर्मी । मासें एक पारणें केलें ॥९९॥
भोजन केलें अन्न बहुत । त्याणें पोट असे दुखत ।
गंगातीरीं असे लोळत । प्राण त्वरित त्यजूं पाहे ॥१००॥
गंगातीरीं असे लोळत । प्राण त्वरित त्यजूं पाहे ॥१००॥
दुःख करी द्विज अपार । म्हणे गंगेंत त्यजीन शरीर ।
नको आतां संसार । पापरुपें वर्तत ॥१॥
नको आतां संसार । पापरुपें वर्तत ॥१॥
अन्न प्राण अन्न जीवन । कवण असेल अन्नावीण ।
अन्न वैरी झालें जाण । मरण बरवें आतां मज ॥२॥
अन्न वैरी झालें जाण । मरण बरवें आतां मज ॥२॥
मनीं निर्धार करोनि । गंगाप्रवेश करीन म्हणोनि ।
पोटीं पाषाण बांधोनि । गंगेमध्यें निघाला ॥३॥
पोटीं पाषाण बांधोनि । गंगेमध्यें निघाला ॥३॥
मनीं स्मरे कर्पूरगौर । उपजलों आपण भूमिभार ।
केले नाहीं परोपकार । अन्नदानादिक देखा ॥४॥
केले नाहीं परोपकार । अन्नदानादिक देखा ॥४॥
न करीं पुण्य इह जन्मांत । जन्मांतरीं पूर्वी शत ।
पुण्यफळ असे दिसत । मग हे कष्ट भोगीतसें ॥६॥
पुण्यफळ असे दिसत । मग हे कष्ट भोगीतसें ॥६॥
अपूर्ती पूजा ईश्वराची । केली असेल निंदा गुरुची ।
अवज्ञा केली मातापितयांची । मग हे कष्ट भोगीतसें ॥७॥
अवज्ञा केली मातापितयांची । मग हे कष्ट भोगीतसें ॥७॥
अथवा पूर्वजन्मीं आपण । केलें असेल द्विजधिक्कारण ।
अतिथि आलिया न घालीं अन्न । वैश्वदेवसमयासी ॥८॥
अतिथि आलिया न घालीं अन्न । वैश्वदेवसमयासी ॥८॥
अथवा मारिलें वोवरांसी । अग्नि घातला रानासी ।
वेगळें सांडूनि जनकजननींसी । स्त्रियेसहित मी होतों ॥९॥
वेगळें सांडूनि जनकजननींसी । स्त्रियेसहित मी होतों ॥९॥
मातापिता त्यजोनियां । असों सुखें जेवूनियां ।
पूर्वार्जवापासोनियां । मग हे कष्ट भोगीतसें ॥११०॥
पूर्वार्जवापासोनियां । मग हे कष्ट भोगीतसें ॥११०॥
ऐसीं पापें आठवीत । विप्र जातो गंगेंत ।
तंव देखिलें श्रीगुरुनाथें । म्हणती बोलावा ब्राह्मणासी ॥११॥
तंव देखिलें श्रीगुरुनाथें । म्हणती बोलावा ब्राह्मणासी ॥११॥
आणा आणा त्या ब्राह्मणासी । प्राण त्यजितो कां सुखेसीं ।
आत्महत्या महादोषी । पुसों कवण कवणाचा ॥१२॥
आत्महत्या महादोषी । पुसों कवण कवणाचा ॥१२॥
श्रीगुरुवचन ऐकोनि । गेले शिष्य धांवोनि ।
द्विजवरातें काढोनि । आणिलें श्रीगुरुसन्मुख ॥१३॥
द्विजवरातें काढोनि । आणिलें श्रीगुरुसन्मुख ॥१३॥
अनाथासी कल्पतरु । दुःखिष्टासी कृपासागरू ।
पुसतसे श्रीगुरू । तया दुःखिष्ट विप्रासी ॥१४॥
पुसतसे श्रीगुरू । तया दुःखिष्ट विप्रासी ॥१४॥
श्रीगुरू म्हणती तयासी । प्राण कां गा त्यजूं पाहसी ।
आत्महत्या महादोषी । काय वृत्तांत सांग आम्हां ॥१५॥
आत्महत्या महादोषी । काय वृत्तांत सांग आम्हां ॥१५॥
विप्र म्हणे गा यतिराया । काय कराल पुसोनियां ।
उपजोनि जन्म वायां । भूमिभार जाहलों असें ॥१६॥
उपजोनि जन्म वायां । भूमिभार जाहलों असें ॥१६॥
मास-पक्षां भोजन करितों । उदरव्यथेनें कष्टतों ।
साहूं न शकें प्राण देतों । काय सांगूं स्वामिया ॥१७॥
साहूं न शकें प्राण देतों । काय सांगूं स्वामिया ॥१७॥
आपणासी अन्न वैरी असतां । केवीं वांचावें गुरुनाथा ।
शरीर सर्व अन्नगता । केवीं वांचूं जगद्गुरु ॥१८॥
शरीर सर्व अन्नगता । केवीं वांचूं जगद्गुरु ॥१८॥
श्रीगुरु म्हणती ब्राह्मणासी । तुझी व्यथा गेली परियेसीं ।
औषध असे आम्हांपासीं । क्षण एकें सांगों तुज ॥१९॥
औषध असे आम्हांपासीं । क्षण एकें सांगों तुज ॥१९॥
संशय न धरीं आतां मनीं । भिऊं नको अंतःकरणीं ।
व्याधि गेली पळोनि । भोजन करी धणीवरी ॥१२०॥
व्याधि गेली पळोनि । भोजन करी धणीवरी ॥१२०॥
श्रीगुरुवचन ऐकोनि । स्थिर झाला अंतःकरणीं ।
माथा ठेवूनि श्रीगुरुचरणीं । नमन केलें तया वेळीं ॥२१॥
माथा ठेवूनि श्रीगुरुचरणीं । नमन केलें तया वेळीं ॥२१॥
इतुकिया अवसरीं । तया ग्रामींचा अधिकारी ।
विप्र एक अवधारीं । आला गंगास्नानासी ॥२२॥
विप्र एक अवधारीं । आला गंगास्नानासी ॥२२॥
तंव देखिलें श्रीगुरुसी । येऊनि लागला चरणांसी ।
नमन केलें भक्तीसीं । मनोवाक्कायकर्मे ॥२३॥
नमन केलें भक्तीसीं । मनोवाक्कायकर्मे ॥२३॥
आश्वासोनि तये वेळीं । पुसती श्रीगुरू स्तोममौळी ।
कवण नाम कवण स्थळीं । वास म्हणती तयासी ॥२४॥
कवण नाम कवण स्थळीं । वास म्हणती तयासी ॥२४॥
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । सांगतसे तो ब्राह्मण ।
गोत्र आपलें कौंडिण्य । आपस्तंब शाखेसीं ॥२५॥
गोत्र आपलें कौंडिण्य । आपस्तंब शाखेसीं ॥२५॥
नाम मज ‘सायंदेव’ असे । वास-स्थळ आपलें ‘कडगंची’स ।
आलों असे उदरपूर्तीस । सेवा करितों यवनाची ॥२६॥
आलों असे उदरपूर्तीस । सेवा करितों यवनाची ॥२६॥
अधिकारपणें या ग्रामीं । वसों संवत्सर ऐका स्वामी ।
धन्य धन्य झालों आम्ही । तुमचे दर्शनमात्रेसीं ॥२७॥
धन्य धन्य झालों आम्ही । तुमचे दर्शनमात्रेसीं ॥२७॥
तूं तारक विश्वासी । दर्शन दिधलें आम्हांसी ।
कृतार्थ झालों भरंवसीं । जन्मांतरींचे दोष गेले ॥२८॥
कृतार्थ झालों भरंवसीं । जन्मांतरींचे दोष गेले ॥२८॥
तुझा अनुग्रह होय ज्यासी । तरेल या भवार्णवासी ।
अप्रयत्नें आम्हांसी । दर्शन दिधलें स्वामिया ॥२९॥
अप्रयत्नें आम्हांसी । दर्शन दिधलें स्वामिया ॥२९॥
श्र्लोक ॥ गंगा पापं शशी तापं दैन्यं कल्पतरुस्तथा ।
पापं तापं च दैन्यं च हरेच्छ्रीगुरुदर्शनम् ॥१३०॥
पापं तापं च दैन्यं च हरेच्छ्रीगुरुदर्शनम् ॥१३०॥
टीका ॥ गंगा देखितांचि पापें जाती । चंद्रदर्शनें ताप नासती ।
कल्पतरुची ऐसी गति । दैन्यवेगळा करी जाण ॥३१॥
कल्पतरुची ऐसी गति । दैन्यवेगळा करी जाण ॥३१॥
तैसे नव्हती तुमचे दर्शनगुण । पाप-ताप दैन्यहरण ।
देखिले आजि तुमचे चरण । चतुर्वर्गफल पावलों ॥३२॥
देखिले आजि तुमचे चरण । चतुर्वर्गफल पावलों ॥३२॥
ऐशी स्तुति करुनि । पुनरपि लागला श्रीगुरुचरणीं ।
जगद्गुरु अश्वासोनि । निरोप देती तया वेळीं ॥३३॥
जगद्गुरु अश्वासोनि । निरोप देती तया वेळीं ॥३३॥
श्रीगुरू म्हणती तयासी । आमुचें वाक्य परियेसीं ।
जठरव्यथा ब्राह्मणासी । प्राणत्याग करीतसे ॥३४॥
जठरव्यथा ब्राह्मणासी । प्राणत्याग करीतसे ॥३४॥
उपशमन याचे व्याधीसी । सांगों औषध तुम्हांसी ।
नेवोनि आपुले मंदिरासी । भोजन करवीं मिष्टान्न ॥३५॥
नेवोनि आपुले मंदिरासी । भोजन करवीं मिष्टान्न ॥३५॥
अन्न जेवितां याची व्यथा । व्याधि न राहे सर्वथा ।
घेऊनि जावें आतां त्वरिता । क्षुधाक्रांत विप्र असे ॥३६॥
घेऊनि जावें आतां त्वरिता । क्षुधाक्रांत विप्र असे ॥३६॥
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विनवीतसे कर जोडून ।
प्राणत्याग करितां भोजन । या ब्राह्मणासी होतसे ॥३७॥
प्राणत्याग करितां भोजन । या ब्राह्मणासी होतसे ॥३७॥
जेविला काल मासें एका । त्याणें प्राण जातो ऐका ।
अन्न देतां आम्हांसी देखा । ब्रह्महत्या त्वरित घडेल ॥३८॥
अन्न देतां आम्हांसी देखा । ब्रह्महत्या त्वरित घडेल ॥३८॥
श्रीगुरु म्हणती सायंदेवासी । आम्ही औषधी देतों यासी ।
अपूपान्न-माषेसीं । क्षीरमिश्रित परमान्न ॥३९॥
अपूपान्न-माषेसीं । क्षीरमिश्रित परमान्न ॥३९॥
अन्न जेवितां त्वरितेसीं । व्याधि जाईल परियेसीं ।
संशय न धरीं तूं मानसीं । त्वरित न्यावें गृहासी ॥१४०॥
संशय न धरीं तूं मानसीं । त्वरित न्यावें गृहासी ॥१४०॥
अंगीकारोनि तया वेळीं । माथा ठेवी चरणकमळीं ।
विनवीतसे करुणाबहाळी । यावें स्वामी भिक्षेसी ॥४१॥
विनवीतसे करुणाबहाळी । यावें स्वामी भिक्षेसी ॥४१॥
अंगीकारोनि श्रीगुरुनाथ । निरोप देती हो कां त्वरित ।
सिद्ध म्हणे ऐक मात । नामधारक शिष्योत्तमा ॥४२॥
सिद्ध म्हणे ऐक मात । नामधारक शिष्योत्तमा ॥४२॥
आम्ही होतों तये वेळीं । समवेत-शिष्य सकळीं ।
जठरव्यथेचा विप्र जवळी ; । श्रीगुरू गेले भिक्षेसी ॥४३॥
जठरव्यथेचा विप्र जवळी ; । श्रीगुरू गेले भिक्षेसी ॥४३॥
विचित्र झालें त्याचे घरीं । पूजा केली परोपरी ।
पतिव्रता त्याची नारी । ‘जाखाई’ म्हणिजे परियेसा ॥४४॥
पतिव्रता त्याची नारी । ‘जाखाई’ म्हणिजे परियेसा ॥४४॥
पूजा करिती श्रीगुरुसी । षोडशोपचारें परियेसीं ।
तेणेंचि रीतीं आम्हांसी । शिष्यां सकळिकां वंदिलें ॥४५॥
तेणेंचि रीतीं आम्हांसी । शिष्यां सकळिकां वंदिलें ॥४५॥
श्रीगुरुपूजा-विधान । विचित्र केलें अतिगहन ।
मंडळ केलें रक्तवर्ण । एकेकासी पृथक्-पृथक् ॥४६॥
मंडळ केलें रक्तवर्ण । एकेकासी पृथक्-पृथक् ॥४६॥
पद्म रचूनि अष्टदळी । नानापरीचे रंगमाळी ।
पंचवर्ण चित्रमाळी । रचिली तियें परियेसा ॥४७॥
पंचवर्ण चित्रमाळी । रचिली तियें परियेसा ॥४७॥
चित्रासन श्रीगुरुसी । तेणेंचिपरी सकळिकांसी ।
मंडळार्चनविधीसीं । करिती पुष्पगंधाक्षता ॥४८॥
मंडळार्चनविधीसीं । करिती पुष्पगंधाक्षता ॥४८॥
संकल्पोनि विधीसीं । नमन केलें अष्टांगेसीं ।
माथा ठेवूनि चरणीं, न्यासी । पाद सर्वही अष्टांगीं ॥४९॥
माथा ठेवूनि चरणीं, न्यासी । पाद सर्वही अष्टांगीं ॥४९॥
षोडशोपचार विधीसीं । पंचामृतादि परियेसीं ।
रुद्रसूक्तमंत्रेसीं । चरण स्नापिले तये वेळीं ॥१५०॥
रुद्रसूक्तमंत्रेसीं । चरण स्नापिले तये वेळीं ॥१५०॥
श्रीगुरुचरणीं अतिहर्षी । पूजा करीत षोडशी ।
तया विप्रा ज्ञान कैसी । चरणतीर्थ धरिता झाला ॥५१॥
तया विप्रा ज्ञान कैसी । चरणतीर्थ धरिता झाला ॥५१॥
तया चरणतीर्थासी । पूजा करीत भक्तीसीं ।
गीतवाद्यें आनंदेसीं । करी आरति नीरांजन ॥५२॥
गीतवाद्यें आनंदेसीं । करी आरति नीरांजन ॥५२॥
अनुक्रमें श्रीगुरुपूजा । करिता झाला विधिवोजा ।
पुनरपि षोडशोपचारें पूजा । करीतसे भक्तीनें ॥५३॥
पुनरपि षोडशोपचारें पूजा । करीतसे भक्तीनें ॥५३॥
अक्षय वाणें आरति । श्रीगुरुसी ओंवाळिती ।
मंत्रघोष अतिभक्तीं । पुष्पांजळी करिता झाला ॥५४॥
मंत्रघोष अतिभक्तीं । पुष्पांजळी करिता झाला ॥५४॥
अनेकपरी गायन करी । नमन करी प्रीतिकरीं ।
पतिव्रता असे नारी । पूजा करिती उभयवर्ग ॥५५॥
पतिव्रता असे नारी । पूजा करिती उभयवर्ग ॥५५॥
ऐसेपरी श्रीगुरुसी । पूजा केली परियेसीं ।
तेणेंचि विधीं शिष्यांसी । आम्हां समस्तांसी वंदिलें ॥५६॥
तेणेंचि विधीं शिष्यांसी । आम्हां समस्तांसी वंदिलें ॥५६॥
संतोषोनि श्रीगुरुमूर्ति । वर देती अतिप्रीतीं ।
तुझी संतती होईल ख्याति । गुरुभक्ति वंशोवंशीं ॥५७॥
तुझी संतती होईल ख्याति । गुरुभक्ति वंशोवंशीं ॥५७॥
तूं जाणसी गुरुचा वास । अभिवृद्धि होय वंशोवंश ।
पुत्रपौत्रीं नांदाल हर्षी । गुरुभक्ति येणेंपरी ॥५८॥
पुत्रपौत्रीं नांदाल हर्षी । गुरुभक्ति येणेंपरी ॥५८॥
ऐसें बोलोनि द्विजासी । आशीर्वचन देती अतिहर्षी ।
नमन करुनि श्रीगुरुसी । ठाय घातले तये वेळीं ॥५९॥
नमन करुनि श्रीगुरुसी । ठाय घातले तये वेळीं ॥५९॥
नानापरीचें पक्क्वान्न । अपूपादि माषान्न ।
अष्टविध परमान्न । शर्करासहित निवेदिलें ॥१६०॥
अष्टविध परमान्न । शर्करासहित निवेदिलें ॥१६०॥
शाक पाक नानापरी वाढताति सविस्तारीं ।
भोजन करिती प्रीतिकरीं । श्रीगुरुमूर्ति परियेसा ॥६१॥
भोजन करिती प्रीतिकरीं । श्रीगुरुमूर्ति परियेसा ॥६१॥
जठरव्यथेच्या ब्राह्मणें । भोजन केलें परिपूर्ण ।
व्याधि गेली तत्क्षण । श्रीगुरूचे कृपादृष्टीनें ॥६२॥
व्याधि गेली तत्क्षण । श्रीगुरूचे कृपादृष्टीनें ॥६२॥
परीस लागतां लोहासी । सुवर्ण होय परियेसीं ।
दर्शन होतां श्रीगुरुसी । व्याधि कैंची सांग मज ॥६३॥
दर्शन होतां श्रीगुरुसी । व्याधि कैंची सांग मज ॥६३॥
उदय जाहलिया दिनकरासी । संहार होतो अंधकारासी ।
श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य कैंचें तया घरीं ॥६४॥
श्रीगुरुकृपा होय ज्यासी । दैन्य कैंचें तया घरीं ॥६४॥
ऐसेपरी श्रीगुरुनाथें । भोजन केलें शिष्यासहित ।
आनंद झाला तेथें बहुत । विस्मय करिती सकळै जन ॥६५॥
आनंद झाला तेथें बहुत । विस्मय करिती सकळै जन ॥६५॥
अभिनव करिती सकळ जन । द्विजासी वैरी होतें अन्न ।
औषध झालें तेंचि अन्न । व्याधि गेली म्हणताति ॥६६॥
औषध झालें तेंचि अन्न । व्याधि गेली म्हणताति ॥६६॥
सिद्ध म्हणे नामधारकास । श्रीगुरुकृपा होय ज्यास ।
जन्मांतरींचे जाती दोष । व्याधि कैंची त्याचे देहीं ॥६७॥
जन्मांतरींचे जाती दोष । व्याधि कैंची त्याचे देहीं ॥६७॥
गंगाधराचा नंदन । सरस्वती सांगें विस्तारोन ।
गुरुचरित्र कामधेनु । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥६८॥
गुरुचरित्र कामधेनु । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥६८॥
जे ऐकती भक्तीनें । व्याधि नसती त्यांचे भुवना ।
अखिल सौख्य पावती जाणा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ॥६९॥
अखिल सौख्य पावती जाणा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं ॥६९॥
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने
सिद्ध-नामधारकसंवादे करंजनगराभिगमनं तथा विप्रोदरव्यथानिरसनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
सिद्ध-नामधारकसंवादे करंजनगराभिगमनं तथा विप्रोदरव्यथानिरसनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥
॥ ओंवीसंख्या १६९ ॥
॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥