ગુણત્રયવિભાગયોગઃ
શ્રીભગવાનુવાચ
યજ્જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમિતો ગતાઃ ॥ 1 ॥
- શ્રીભગવાનુવાચ (śrībhagavānuvāca)the Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- પરં (param)supreme
- ભૂયઃ (bhūyaḥ)again
- પ્રવક્ષ્યામિ (pravakṣyāmi)I will declare
- જ્ઞાનાનાં (jñānānāṃ)of knowledges
- જ્ઞાનમુત્તમમ્ (jñānamuttamam)the best knowledge (jñānam:knowledge | uttamam:best)
- યજ્જ્ઞાત્વા (yajjñātvā)having known which (yat:which | jñātvā:having known)
- મુનયઃ (munayaḥ)sages
- સર્વે (sarve)all
- પરાં (parām)supreme
- સિદ્ધિમ્ (siddhim)perfection
- ઇતો (ito)after this
- ગતાઃ (gatāḥ)attained
સર્ગેઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ॥ 2 ॥
- ઇદં (idaṃ)this
- જ્ઞાનમ્ (jñānam)knowledge
- ઉપાશ્રિત્ય (upāśritya)having refuge in
- મમ (mama)my
- સાધર્મ્યમ્ (sādharmyam)my being
- આગતાઃ (āgatāḥ)attained
- સર્ગે (sarge)at the time of creation
- અપિ (api)even
- ન (na)not
- ઉપજાયન્તે (upajāyante)are born
- પ્રલયે (pralaye)at the time of dissolution
- ન (na)not
- વ્યથન્તિ (vyathanti)are disturbed
- ચ (ca)and
સમ્ભવઃ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ॥ 3 ॥
- મમ (mama)my
- યોનિઃ (yoniḥ)womb
- મહદ્ (mahad)great
- બ્રહ્મ (brahma)Brahman
- તસ્મિન્ (tasmin)in that
- ગર્ભમ્ (garbham)germ
- દધામિ (dadhāmi)I place
- અહમ્ (aham)I
- સમ્ભવઃ (sambhavaḥ)birth
- સર્વભૂતાનામ્ (sarvabhūtānām)of all beings (sarva:all | bhūtānām:of beings)
- તતઃ (tataḥ)from which
- ભવતિ (bhavati)is
- ભારત (bhārata)O Bharata
તાસાં બ્રહ્મ મહદ્યોનિરહં બીજપ્રદઃ પિતા ॥ 4 ॥
- સર્વયોનિષુ (sarvayoniṣu)in all wombs (sarva:all | yoniṣu:in the wombs)
- કૌન્તેય (kaunteya)O son of Kunti
- મૂર્તયઃ (mūrtayaḥ)forms
- સમ્ભવન્તિ (sambhavanti)are produced
- યાઃ (yāḥ)which
- તાસાં (tāsāṃ)of them
- બ્રહ્મ (brahma)Brahma
- મહદ્યોનિઃ (mahadyoniḥ)great womb (mahat:great | yoniḥ:womb)
- અહમ્ (aham)I
- બીજપ્રદઃ (bījapradaḥ)seed-giving (bīja:seed | pradaḥ:giver)
- પિતા (pitā)father
નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્ ॥ 5 ॥
- સત્ત્વં (sattvaṃ)purity
- રજઃ (rajaḥ)passion
- તમઃ (tamaḥ)inertia
- ઇતિ (iti)thus
- ગુણાઃ (guṇāḥ)qualities
- પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ (prakṛtisambhavāḥ)born of prakriti (prakṛti:nature | sambhavāḥ:born of)
- નિબધ્નન્તિ (nibadhnanti)bind
- મહાબાહો (mahābāho)O mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- દેહે (dehe)in the body
- દેહિનમ્ (dehinam)embodied one
- અવ્યયમ્ (avyayam)indestructible
સુખસઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાનસઙ્ગેન ચાનઘ ॥ 6 ॥
- તત્ર (tatra)there
- સત્ત્વં (sattvaṃ)Sattwa (quality of goodness)
- નિર્મલત્વાત્ (nirmalatvāt)because of stainlessness (nirmala:stainless | tvāt:because of)
- પ્રકાશકમ્ (prakāśakam)luminous
- અનામયમ્ (anāmayam)healthy
- સુખસઙ્ગેન (sukhasaṅgena)by attachment to happiness (sukha:happiness | saṅgena:by attachment)
- બધ્નાતિ (badhnāti)binds
- જ્ઞાનસઙ્ગેન (jñānasaṅgena)by attachment to knowledge (jñāna:knowledge | saṅgena:by attachment)
- ચ (ca)and
- અનઘ (anagha)O sinless one
તન્નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન દેહિનમ્ ॥ 7 ॥
- રજઃ (rajaḥ)passion
- રાગાત્મકમ્ (rāgātmakaṃ)of the nature of passion (rāga:passion | ātmakaṃ:of the nature)
- વિદ્ધિ (viddhi)know
- તૃષ્ણા (tṛṣṇā)thirst
- સઙ્ગ (saṅga)attachment
- સમુદ્ભવમ્ (samudbhavam)source
- તત્ (tat)that
- નિબધ્નાતિ (nibadhnāti)binds
- કૌન્તેય (kaunteya)O son of Kunti
- કર્મસઙ્ગેન (karmasaṅgena)by attachment to action (karma:action | saṅgena:by attachment)
- દેહિનમ્ (dehinam)the embodied one
પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તન્નિબધ્નાતિ ભારત ॥ 8 ॥
- તમઃ (tamaḥ)darkness
- તુ (tu)but
- અજ્ઞાનજમ્ (ajñānajam)born of ignorance (ajñāna:ignorance | jam:born of)
- વિદ્ધિ (viddhi)know
- મોહનમ્ (mohanam)deluding
- સર્વદેહિનામ્ (sarvadehinām)of all embodied beings (sarva:all | dehinām:of embodied beings)
- પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિઃ (pramādālasyanidrābhiḥ)by heedlessness, indolence, sleep (pramāda:heedlessness | ālasyanidrā:indolence and sleep)
- તત્ (tat)it
- નિબધ્નાતિ (nibadhnāti)binds
- ભારત (bhārata)O Bharata
જ્ઞાનમાવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સઞ્જયત્યુત ॥ 9 ॥
- સત્ત્વં (sattvaṃ)goodness
- સુખે (sukhe)in happiness
- સઞ્જયતિ (sañjayati)attaches
- રજઃ (rajaḥ)passion
- કર્મણિ (karmaṇi)in action
- ભારત (bhārata)O Bharata
- જ્ઞાનમ્ (jñānam)knowledge
- આવૃત્ય (āvṛtya)shrouding
- તુ (tu)but
- તમઃ (tamaḥ)ignorance
- પ્રમાદે (pramāde)in heedlessness
- સઞ્જયતિ (sañjayati)attaches
- ઉત (uta)verily
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા ॥ 10 ॥
- રજઃ (rajaḥ)passion
- તમઃ (tamaḥ)inertia
- ચ (ca)and
- અભિભૂય (abhibhūya)having overpowered
- સત્ત્વં (sattvaṃ)goodness
- ભવતિ (bhavati)becomes
- ભારત (bhārata)O Bharata
- રજઃ (rajaḥ)passion
- સત્ત્વં (sattvaṃ)goodness
- તમઃ (tamaḥ)inertia
- ચ (ca)and
- એવ (eva)indeed
- તમઃ (tamaḥ)inertia
- સત્ત્વં (sattvaṃ)goodness
- રજઃ (rajaḥ)passion
- તથા (tathā)also
જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્વિવૃદ્ધં સત્ત્વમિત્યુત ॥ 11 ॥
- સર્વદ્વારેષુ (sarvadvāreṣu)in all gates (sarva:all | dvāreṣu:in gates)
- દેહે (dehe)in the body
- અસ્મિન્ (asmin)in this
- પ્રકાશ (prakāśa)light
- ઉપજાયતે (upajāyate)arises
- જ્ઞાનં (jñānaṃ)knowledge
- યદા (yadā)when
- તદા (tadā)then
- વિદ્યાત્ (vidyāt)should know
- વિવૃદ્ધં (vivṛddhaṃ)increased
- સત્ત્વમ્ (sattvam)Sattwa
- ઇતિ (iti)thus
- ઉત (uta)indeed
રજસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ ॥ 12 ॥
- લોભઃ (lobhaḥ)greed
- પ્રવૃત્તિઃ (pravṛttiḥ)activity
- આરમ્ભઃ (ārambhaḥ)undertaking
- કર્મણામ્ (karmaṇām)of actions
- અશમઃ (aśamaḥ)restlessness
- સ્પૃહા (spṛhā)longing
- રજસિ (rajasi)when rajas
- એતાનિ (etāni)these
- જાયન્તે (jāyante)arise
- વિવૃદ્ધે (vivṛddhe)predominant
- ભરતર્ષભ (bharatarṣabha)O best in Bharata family (bharata:Bharata | ṛṣabha:best)
તમસ્યેતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુનન્દન ॥ 13 ॥
- અપ્રકાશઃ (aprakāśaḥ)darkness
- અપ્રવૃત્તિઃ (apravṛttiḥ)inertness
- ચ (ca)and
- પ્રમાદઃ (pramādaḥ)heedlessness
- મોહઃ (mohaḥ)delusion
- એવ (eva)indeed
- ચ (ca)and
- તમસિ (tamasi)in tamas
- એતાનિ (etāni)these
- જાયન્તે (jāyante)arise
- વિવૃદ્ધે (vivṛddhe)predominant
- કુરુનન્દન (kurunandana)descendant of Kuru (kuru:Kuru | nandana:descendant)
તદોત્તમવિદાં લોકાનમલાન્પ્રતિપદ્યતે ॥ 14 ॥
- યદા (yadā)when
- સત્ત્વે (sattve)in goodness
- પ્રવૃદ્ધે (pravṛddhe)predominant
- તુ (tu)but
- પ્રલયમ્ (pralayam)dissolution
- યાતિ (yāti)attains
- દેહભૃત્ (dehabhṛt)embodied one (deha:body | bhṛt:bearer)
- તદા (tadā)then
- ઉત્તમવિદામ્ (uttamavidām)of the knowers of the highest (uttama:highest | vidām:of the knowers)
- લોકાન્ (lokān)worlds
- અમલાન્ (amalān)spotless
- પ્રતિપદ્યતે (pratipadyate)attains
તથા પ્રલીનસ્તમસિ મૂઢયોનિષુ જાયતે ॥ 15 ॥
- રજસિ (rajasi)in rajas
- પ્રલયમ્ (pralayam)dissolution
- ગત્વા (gatvā)having gone
- કર્મસઙ્ગિષુ (karmasaṅgiṣu)among those attached to action (karma:action | saṅgiṣu:among the attached)
- જાયતે (jāyate)is born
- તથા (tathā)similarly
- પ્રલીનઃ (pralīnaḥ)merged
- તમસિ (tamasi)in tamas
- મૂઢયોનિષુ (mūḍhayoniṣu)in the womb of the senseless (mūḍha:senseless | yoniṣu:in the womb)
- જાયતે (jāyate)is born
રજસસ્તુ ફલં દુઃખમજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્ ॥ 16 ॥
- કર્મણઃ (karmaṇaḥ)of action
- સુકૃતસ્ય (sukṛtasya)of good action
- આહુઃ (āhuḥ)they say
- સાત્ત્વિકં (sāttvikaṃ)sattvic
- નિર્મલં (nirmalaṃ)pure
- ફલમ્ (phalam)fruit
- રજસઃ (rajasaḥ)of rajas
- તુ (tu)but
- ફલં (phalaṃ)fruit
- દુઃખમ્ (duḥkham)pain
- અજ્ઞાનં (ajñānaṃ)ignorance
- તમસઃ (tamasaḥ)of tamas
- ફલમ્ (phalam)fruit
પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતોઽજ્ઞાનમેવ ચ ॥ 17 ॥
- સત્ત્વાત્ (sattvāt)from Sattwa
- સઞ્જાયતે (sañjāyate)arises
- જ્ઞાનં (jñānam)knowledge
- રજસઃ (rajasaḥ)from Rajas
- લોભ (lobha)greed
- એવ (eva)indeed
- ચ (ca)and
- પ્રમાદમોહૌ (pramādamohau)heedlessness and delusion (pramāda:heedlessness | mohau:delusion)
- તમસઃ (tamasaḥ)from Tamas
- ભવતઃ (bhavataḥ)arise
- અજ્ઞાનમ્ (ajñānam)ignorance
- એવ (eva)indeed
- ચ (ca)and
જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ ॥ 18 ॥
- ઊર્ધ્વમ્ (ūrdhvam)upwards
- ગચ્છન્તિ (gacchanti)go
- સત્ત્વસ્થા (sattvasthā)abiding in sattva (sattva:purity | sthā:abiding)
- મધ્યે (madhye)in the middle
- તિષ્ઠન્તિ (tiṣṭhanti)dwell
- રાજસાઃ (rājasāḥ)the rajasic
- જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થાઃ (jaghanyaguṇavṛttisthāḥ)abiding in the lowest guna (jaghanya:lowest | guṇa:quality | vṛtti:function | sthāḥ:abiding)
- અધઃ (adhaḥ)downwards
- ગચ્છન્તિ (gacchanti)go
- તામસાઃ (tāmasāḥ)the tamasic
ગુણેભ્યશ્ચ પરં વેત્તિ મદ્ભાવં સોઽધિગચ્છતિ ॥ 19 ॥
- ન (na)not
- અન્યમ્ (anyam)other
- ગુણેભ્યઃ (guṇebhyaḥ)than the gunas
- કર્તારમ્ (kartāram)agent
- યદા (yadā)when
- દ્રષ્ટા (draṣṭā)the seer
- અનુપશ્યતિ (anupaśyati)beholds
- ગુણેભ્યઃ (guṇebhyaḥ)than the gunas
- ચ (ca)and
- પરમ્ (param)higher
- વેત્તિ (vetti)knows
- મદ્ભાવમ્ (madbhāvam)My Being (mad:my | bhāvam:being)
- સઃ (saḥ)he
- અધિગચ્છતિ (adhigacchati)attains
જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્વિમુક્તોઽમૃતમશ્નુતે ॥ 20 ॥
- ગુણાન્ (guṇān)qualities
- એતાન્ (etān)these
- અતીત્ય (atītya)having transcended
- ત્રીન્ (trīn)three
- દેહી (dehī)embodied one
- દેહસમુદ્ભવાન્ (dehasamudbhavān)originating from the body (deha:body | samudbhavān:originating from)
- જન્મ (janma)birth
- મૃત્યુ (mṛtyu)death
- જરા (jarā)old age
- દુઃખૈઃ (duḥkhaiḥ)from pains
- વિમુક્તઃ (vimuktaḥ)freed
- અમૃતમ્ (amṛtam)immortality
- અશ્નુતે (aśnute)attains
કિમાચારઃ કથં ચૈતાંસ્ત્રીન્ગુણાનતિવર્તતે ॥ 21 ॥
- અર્જુન (arjuna)Arjuna
- ઉવાચ (uvāca)said
- કૈઃ (kaiḥ)by what
- લિઙ્ગૈઃ (liṅgaiḥ)marks
- ત્રીન્ (trīn)three
- ગુણાન્ (guṇān)qualities
- એતાન્ (etān)these
- અતીતઃ (atītaḥ)crossed over
- ભવતિ (bhavati)becomes
- પ્રભો (prabho)O Lord
- કિમ્ (kim)what
- આચારઃ (ācāraḥ)conduct
- કથમ્ (katham)how
- ચ (ca)and
- એતાન્ (etān)these
- ત્રીન્ (trīn)three
- ગુણાન્ (guṇān)qualities
- અતિવર્તતે (ativartate)goes beyond
ન દ્વેષ્ટિ સમ્પ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ॥ 22 ॥
- શ્રીભગવાન્ (śrībhagavān)the Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- ઉવાચ (uvāca)said
- પ્રકાશમ્ (prakāśam)light
- ચ (ca)and
- પ્રવૃત્તિમ્ (pravṛttim)activity
- ચ (ca)and
- મોહમ્ (moham)delusion
- એવ (eva)indeed
- ચ (ca)and
- પાણ્ડવ (pāṇḍava)O Pandava
- ન (na)not
- દ્વેષ્ટિ (dveṣṭi)hates
- સમ્પ્રવૃત્તાનિ (sampravṛttāni)when present
- ન (na)not
- નિવૃત્તાનિ (nivṛttāni)when absent
- કાઙ્ક્ષતિ (kāṅkṣati)longs for
ગુણા વર્તન્ત ઇત્યેવ યોઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે ॥ 23 ॥
- ઉદાસીનવત્ (udāsīnavat)like one unconcerned (udāsīna:unconcerned | vat:like)
- આસીનઃ (āsīnaḥ)seated
- ગુણૈઃ (guṇaiḥ)by the qualities
- યઃ (yaḥ)who
- ન (na)not
- વિચાલ્યતે (vicālyate)is moved
- ગુણાઃ (guṇāḥ)qualities
- વર્તન્તે (vartante)operate
- ઇતિ (iti)thus
- એવમ્ (evam)in this way
- યઃ (yaḥ)who
- અવતિષ્ઠતિ (avatiṣṭhati)stands firm
- ન (na)not
- ઇઙ્ગતે (iṅgate)wavers
તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ॥ 24 ॥
- સમદુઃખસુખઃ (samaduḥkhasukhaḥ)alike in pain and pleasure (sama:alike | duḥkha:pain | sukha:pleasure)
- સ્વસ્થઃ (svasthaḥ)dwells in the Self
- સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ (samaloṣṭāśmakāñcanaḥ)alike to clod, stone, gold (sama:alike | loṣṭa:clod | aśma:stone | kāñcana:gold)
- તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ (tulyapriyāpriyaḥ)same to dear and not-dear (tulya:same | priya:dear | apriya:not-dear)
- ધીરઃ (dhīraḥ)firm
- તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ (tulyanindātmasaṃstutiḥ)same in censure and praise (tulya:same | nindā:censure | ātma:self | saṃstuti:praise)
સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ॥ 25 ॥
- માનાપમાનયોઃ (mānāpamānayoḥ)in honour and dishonour (māna:honour | apamāna:dishonour | yoḥ:in)
- તુલ્યઃ (tulyaḥ)the same
- તુલ્યઃ (tulyaḥ)the same
- મિત્રારિપક્ષયોઃ (mitrāripakṣayoḥ)to friend and foe (mitra:friend | ari:foe | pakṣayoḥ:to)
- સર્વારમ્ભપરિત્યાગી (sarvārambhaparityāgī)abandoning all undertakings (sarva:all | ārambha:undertakings | parityāgī:abandoning)
- ગુણાતીતઃ (guṇātītaḥ)beyond the gunas (guṇa:gunas | atītaḥ:beyond)
- સ (sa)he
- ઉચ્યતે (ucyate)is said
સ ગુણાન્સમતીત્યૈતાન્બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥ 26 ॥
- મામ્ (mām)me
- ચ (ca)and
- યઃ (yaḥ)who
- અવ્યભિચારેણ (avyabhicāreṇa)with unswerving
- ભક્તિયોગેન (bhaktiyogena)with devotion (bhakti:devotion | yogena:with union)
- સેવતે (sevate)serves
- સઃ (saḥ)he
- ગુણાન્ (guṇān)qualities
- સમતીત્ય (samatītya)transcending
- એતાન્ (etān)these
- બ્રહ્મભૂયાય (brahmabhūyāya)to become Brahman (brahma:Brahman | bhūyāya:to become)
- કલ્પતે (kalpate)is fit
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ ॥ 27 ॥
- બ્રહ્મણઃ (brahmaṇaḥ)of Brahman
- હિ (hi)indeed
- પ્રતિષ્ઠા (pratiṣṭhā)abode
- અહમ્ (aham)I am
- અમૃતસ્ય (amṛtasya)of the immortal
- અવ્યયસ્ય (avyayasya)of the immutable
- ચ (ca)and
- શાશ્વતસ્ય (śāśvatasya)of the everlasting
- ચ (ca)and
- ધર્મસ્ય (dharmasya)of dharma
- સુખસ્ય (sukhasya)of bliss
- એકાન્તિકસ્ય (ekāntikasya)of the absolute
- ચ (ca)and
- ૐ (oṃ)Om
- તત્ (tat)that
- સત્ (sat)truth
- ઇતિ (iti)thus
- શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતાસૂપનિષત્સુ (śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu)in the Upanishads of the Bhagavad Gita (śrīmat:glorious | bhagavad:of the Lord | gītā:Gita | upaniṣatsu:in the Upanishads)
- બ્રહ્મવિદ્યાયામ્ (brahmavidyāyām)in the knowledge of Brahman (brahma:Brahman | vidyāyām:in the knowledge)
- યોગશાસ્ત્રે (yogaśāstre)in the science of yoga (yoga:yoga | śāstre:in the science)
- શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે (śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde)in the dialogue between Krishna and Arjuna (śrī:glorious | kṛṣṇa:Krishna | arjuna:Arjuna | saṃvāde:in the dialogue)
- ગુણત્રયવિભાગયોગઃ (guṇatrayavibhāgayogaḥ)the yoga of the division of the three gunas (guṇa:qualities | traya:three | vibhāga:division | yogaḥ:yoga)
- નામ (nāma)named
- ચતુર્દશઃ (caturdaśaḥ)fourteenth
- અધ્યાયઃ (adhyāyaḥ)chapter
શ્રીકૃષ્ણાર્જુનસંવાદે ગુણત્રયવિભાગયોગો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ॥14 ।
