গুণত্রযবিভাগযোগঃ
শ্রীভগবানুবাচ
যজ্জ্ঞাত্বা মুনযঃ সর্বে পরাং সিদ্ধিমিতো গতাঃ ॥ 1 ॥
- শ্রীভগবানুবাচ (śrībhagavānuvāca)the Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- পরং (param)supreme
- ভূযঃ (bhūyaḥ)again
- প্রবক্ষ্যামি (pravakṣyāmi)I will declare
- জ্ঞানানাং (jñānānāṃ)of knowledges
- জ্ঞানমুত্তমম্ (jñānamuttamam)the best knowledge (jñānam:knowledge | uttamam:best)
- যজ্জ্ঞাত্বা (yajjñātvā)having known which (yat:which | jñātvā:having known)
- মুনযঃ (munayaḥ)sages
- সর্বে (sarve)all
- পরাং (parām)supreme
- সিদ্ধিম্ (siddhim)perfection
- ইতো (ito)after this
- গতাঃ (gatāḥ)attained
সর্গেঽপি নোপজাযন্তে প্রলযে ন ব্যথন্তি চ ॥ 2 ॥
- ইদং (idaṃ)this
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- উপাশ্রিত্য (upāśritya)having refuge in
- মম (mama)my
- সাধর্ম্যম্ (sādharmyam)my being
- আগতাঃ (āgatāḥ)attained
- সর্গে (sarge)at the time of creation
- অপি (api)even
- ন (na)not
- উপজাযন্তে (upajāyante)are born
- প্রলযে (pralaye)at the time of dissolution
- ন (na)not
- ব্যথন্তি (vyathanti)are disturbed
- চ (ca)and
সম্ভবঃ সর্বভূতানাং ততো ভবতি ভারত ॥ 3 ॥
- মম (mama)my
- যোনিঃ (yoniḥ)womb
- মহদ্ (mahad)great
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- তস্মিন্ (tasmin)in that
- গর্ভম্ (garbham)germ
- দধামি (dadhāmi)I place
- অহম্ (aham)I
- সম্ভবঃ (sambhavaḥ)birth
- সর্বভূতানাম্ (sarvabhūtānām)of all beings (sarva:all | bhūtānām:of beings)
- ততঃ (tataḥ)from which
- ভবতি (bhavati)is
- ভারত (bhārata)O Bharata
তাসাং ব্রহ্ম মহদ্যোনিরহং বীজপ্রদঃ পিতা ॥ 4 ॥
- সর্বযোনিষু (sarvayoniṣu)in all wombs (sarva:all | yoniṣu:in the wombs)
- কৌন্তেয (kaunteya)O son of Kunti
- মূর্তযঃ (mūrtayaḥ)forms
- সম্ভবন্তি (sambhavanti)are produced
- যাঃ (yāḥ)which
- তাসাং (tāsāṃ)of them
- ব্রহ্ম (brahma)Brahma
- মহদ্যোনিঃ (mahadyoniḥ)great womb (mahat:great | yoniḥ:womb)
- অহম্ (aham)I
- বীজপ্রদঃ (bījapradaḥ)seed-giving (bīja:seed | pradaḥ:giver)
- পিতা (pitā)father
নিবধ্নন্তি মহাবাহো দেহে দেহিনমব্যযম্ ॥ 5 ॥
- সত্ত্বং (sattvaṃ)purity
- রজঃ (rajaḥ)passion
- তমঃ (tamaḥ)inertia
- ইতি (iti)thus
- গুণাঃ (guṇāḥ)qualities
- প্রকৃতিসম্ভবাঃ (prakṛtisambhavāḥ)born of prakriti (prakṛti:nature | sambhavāḥ:born of)
- নিবধ্নন্তি (nibadhnanti)bind
- মহাবাহো (mahābāho)O mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- দেহে (dehe)in the body
- দেহিনম্ (dehinam)embodied one
- অব্যযম্ (avyayam)indestructible
সুখসঙ্গেন বধ্নাতি জ্ঞানসঙ্গেন চানঘ ॥ 6 ॥
- তত্র (tatra)there
- সত্ত্বং (sattvaṃ)Sattwa (quality of goodness)
- নির্মলত্বাত্ (nirmalatvāt)because of stainlessness (nirmala:stainless | tvāt:because of)
- প্রকাশকম্ (prakāśakam)luminous
- অনামযম্ (anāmayam)healthy
- সুখসঙ্গেন (sukhasaṅgena)by attachment to happiness (sukha:happiness | saṅgena:by attachment)
- বধ্নাতি (badhnāti)binds
- জ্ঞানসঙ্গেন (jñānasaṅgena)by attachment to knowledge (jñāna:knowledge | saṅgena:by attachment)
- চ (ca)and
- অনঘ (anagha)O sinless one
তন্নিবধ্নাতি কৌন্তেয কর্মসঙ্গেন দেহিনম্ ॥ 7 ॥
- রজঃ (rajaḥ)passion
- রাগাত্মকম্ (rāgātmakaṃ)of the nature of passion (rāga:passion | ātmakaṃ:of the nature)
- বিদ্ধি (viddhi)know
- তৃষ্ণা (tṛṣṇā)thirst
- সঙ্গ (saṅga)attachment
- সমুদ্ভবম্ (samudbhavam)source
- তত্ (tat)that
- নিবধ্নাতি (nibadhnāti)binds
- কৌন্তেয (kaunteya)O son of Kunti
- কর্মসঙ্গেন (karmasaṅgena)by attachment to action (karma:action | saṅgena:by attachment)
- দেহিনম্ (dehinam)the embodied one
প্রমাদালস্যনিদ্রাভিস্তন্নিবধ্নাতি ভারত ॥ 8 ॥
- তমঃ (tamaḥ)darkness
- তু (tu)but
- অজ্ঞানজম্ (ajñānajam)born of ignorance (ajñāna:ignorance | jam:born of)
- বিদ্ধি (viddhi)know
- মোহনম্ (mohanam)deluding
- সর্বদেহিনাম্ (sarvadehinām)of all embodied beings (sarva:all | dehinām:of embodied beings)
- প্রমাদালস্যনিদ্রাভিঃ (pramādālasyanidrābhiḥ)by heedlessness, indolence, sleep (pramāda:heedlessness | ālasyanidrā:indolence and sleep)
- তত্ (tat)it
- নিবধ্নাতি (nibadhnāti)binds
- ভারত (bhārata)O Bharata
জ্ঞানমাবৃত্য তু তমঃ প্রমাদে সঞ্জযত্যুত ॥ 9 ॥
- সত্ত্বং (sattvaṃ)goodness
- সুখে (sukhe)in happiness
- সঞ্জযতি (sañjayati)attaches
- রজঃ (rajaḥ)passion
- কর্মণি (karmaṇi)in action
- ভারত (bhārata)O Bharata
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- আবৃত্য (āvṛtya)shrouding
- তু (tu)but
- তমঃ (tamaḥ)ignorance
- প্রমাদে (pramāde)in heedlessness
- সঞ্জযতি (sañjayati)attaches
- উত (uta)verily
রজঃ সত্ত্বং তমশ্চৈব তমঃ সত্ত্বং রজস্তথা ॥ 10 ॥
- রজঃ (rajaḥ)passion
- তমঃ (tamaḥ)inertia
- চ (ca)and
- অভিভূয (abhibhūya)having overpowered
- সত্ত্বং (sattvaṃ)goodness
- ভবতি (bhavati)becomes
- ভারত (bhārata)O Bharata
- রজঃ (rajaḥ)passion
- সত্ত্বং (sattvaṃ)goodness
- তমঃ (tamaḥ)inertia
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- তমঃ (tamaḥ)inertia
- সত্ত্বং (sattvaṃ)goodness
- রজঃ (rajaḥ)passion
- তথা (tathā)also
জ্ঞানং যদা তদা বিদ্যাদ্বিবৃদ্ধং সত্ত্বমিত্যুত ॥ 11 ॥
- সর্বদ্বারেষু (sarvadvāreṣu)in all gates (sarva:all | dvāreṣu:in gates)
- দেহে (dehe)in the body
- অস্মিন্ (asmin)in this
- প্রকাশ (prakāśa)light
- উপজাযতে (upajāyate)arises
- জ্ঞানং (jñānaṃ)knowledge
- যদা (yadā)when
- তদা (tadā)then
- বিদ্যাত্ (vidyāt)should know
- বিবৃদ্ধং (vivṛddhaṃ)increased
- সত্ত্বম্ (sattvam)Sattwa
- ইতি (iti)thus
- উত (uta)indeed
রজস্যেতানি জাযন্তে বিবৃদ্ধে ভরতর্ষভ ॥ 12 ॥
- লোভঃ (lobhaḥ)greed
- প্রবৃত্তিঃ (pravṛttiḥ)activity
- আরম্ভঃ (ārambhaḥ)undertaking
- কর্মণাম্ (karmaṇām)of actions
- অশমঃ (aśamaḥ)restlessness
- স্পৃহা (spṛhā)longing
- রজসি (rajasi)when rajas
- এতানি (etāni)these
- জাযন্তে (jāyante)arise
- বিবৃদ্ধে (vivṛddhe)predominant
- ভরতর্ষভ (bharatarṣabha)O best in Bharata family (bharata:Bharata | ṛṣabha:best)
তমস্যেতানি জাযন্তে বিবৃদ্ধে কুরুনন্দন ॥ 13 ॥
- অপ্রকাশঃ (aprakāśaḥ)darkness
- অপ্রবৃত্তিঃ (apravṛttiḥ)inertness
- চ (ca)and
- প্রমাদঃ (pramādaḥ)heedlessness
- মোহঃ (mohaḥ)delusion
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- তমসি (tamasi)in tamas
- এতানি (etāni)these
- জাযন্তে (jāyante)arise
- বিবৃদ্ধে (vivṛddhe)predominant
- কুরুনন্দন (kurunandana)descendant of Kuru (kuru:Kuru | nandana:descendant)
তদোত্তমবিদাং লোকানমলান্প্রতিপদ্যতে ॥ 14 ॥
- যদা (yadā)when
- সত্ত্বে (sattve)in goodness
- প্রবৃদ্ধে (pravṛddhe)predominant
- তু (tu)but
- প্রলযম্ (pralayam)dissolution
- যাতি (yāti)attains
- দেহভৃত্ (dehabhṛt)embodied one (deha:body | bhṛt:bearer)
- তদা (tadā)then
- উত্তমবিদাম্ (uttamavidām)of the knowers of the highest (uttama:highest | vidām:of the knowers)
- লোকান্ (lokān)worlds
- অমলান্ (amalān)spotless
- প্রতিপদ্যতে (pratipadyate)attains
তথা প্রলীনস্তমসি মূঢযোনিষু জাযতে ॥ 15 ॥
- রজসি (rajasi)in rajas
- প্রলযম্ (pralayam)dissolution
- গত্বা (gatvā)having gone
- কর্মসঙ্গিষু (karmasaṅgiṣu)among those attached to action (karma:action | saṅgiṣu:among the attached)
- জাযতে (jāyate)is born
- তথা (tathā)similarly
- প্রলীনঃ (pralīnaḥ)merged
- তমসি (tamasi)in tamas
- মূঢযোনিষু (mūḍhayoniṣu)in the womb of the senseless (mūḍha:senseless | yoniṣu:in the womb)
- জাযতে (jāyate)is born
রজসস্তু ফলং দুঃখমজ্ঞানং তমসঃ ফলম্ ॥ 16 ॥
- কর্মণঃ (karmaṇaḥ)of action
- সুকৃতস্য (sukṛtasya)of good action
- আহুঃ (āhuḥ)they say
- সাত্ত্বিকং (sāttvikaṃ)sattvic
- নির্মলং (nirmalaṃ)pure
- ফলম্ (phalam)fruit
- রজসঃ (rajasaḥ)of rajas
- তু (tu)but
- ফলং (phalaṃ)fruit
- দুঃখম্ (duḥkham)pain
- অজ্ঞানং (ajñānaṃ)ignorance
- তমসঃ (tamasaḥ)of tamas
- ফলম্ (phalam)fruit
প্রমাদমোহৌ তমসো ভবতোঽজ্ঞানমেব চ ॥ 17 ॥
- সত্ত্বাত্ (sattvāt)from Sattwa
- সঞ্জাযতে (sañjāyate)arises
- জ্ঞানং (jñānam)knowledge
- রজসঃ (rajasaḥ)from Rajas
- লোভ (lobha)greed
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- প্রমাদমোহৌ (pramādamohau)heedlessness and delusion (pramāda:heedlessness | mohau:delusion)
- তমসঃ (tamasaḥ)from Tamas
- ভবতঃ (bhavataḥ)arise
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
জঘন্যগুণবৃত্তিস্থা অধো গচ্ছন্তি তামসাঃ ॥ 18 ॥
- ঊর্ধ্বম্ (ūrdhvam)upwards
- গচ্ছন্তি (gacchanti)go
- সত্ত্বস্থা (sattvasthā)abiding in sattva (sattva:purity | sthā:abiding)
- মধ্যে (madhye)in the middle
- তিষ্ঠন্তি (tiṣṭhanti)dwell
- রাজসাঃ (rājasāḥ)the rajasic
- জঘন্যগুণবৃত্তিস্থাঃ (jaghanyaguṇavṛttisthāḥ)abiding in the lowest guna (jaghanya:lowest | guṇa:quality | vṛtti:function | sthāḥ:abiding)
- অধঃ (adhaḥ)downwards
- গচ্ছন্তি (gacchanti)go
- তামসাঃ (tāmasāḥ)the tamasic
গুণেভ্যশ্চ পরং বেত্তি মদ্ভাবং সোঽধিগচ্ছতি ॥ 19 ॥
- ন (na)not
- অন্যম্ (anyam)other
- গুণেভ্যঃ (guṇebhyaḥ)than the gunas
- কর্তারম্ (kartāram)agent
- যদা (yadā)when
- দ্রষ্টা (draṣṭā)the seer
- অনুপশ্যতি (anupaśyati)beholds
- গুণেভ্যঃ (guṇebhyaḥ)than the gunas
- চ (ca)and
- পরম্ (param)higher
- বেত্তি (vetti)knows
- মদ্ভাবম্ (madbhāvam)My Being (mad:my | bhāvam:being)
- সঃ (saḥ)he
- অধিগচ্ছতি (adhigacchati)attains
জন্মমৃত্যুজরাদুঃখৈর্বিমুক্তোঽমৃতমশ্নুতে ॥ 20 ॥
- গুণান্ (guṇān)qualities
- এতান্ (etān)these
- অতীত্য (atītya)having transcended
- ত্রীন্ (trīn)three
- দেহী (dehī)embodied one
- দেহসমুদ্ভবান্ (dehasamudbhavān)originating from the body (deha:body | samudbhavān:originating from)
- জন্ম (janma)birth
- মৃত্যু (mṛtyu)death
- জরা (jarā)old age
- দুঃখৈঃ (duḥkhaiḥ)from pains
- বিমুক্তঃ (vimuktaḥ)freed
- অমৃতম্ (amṛtam)immortality
- অশ্নুতে (aśnute)attains
কিমাচারঃ কথং চৈতাংস্ত্রীন্গুণানতিবর্ততে ॥ 21 ॥
- অর্জুন (arjuna)Arjuna
- উবাচ (uvāca)said
- কৈঃ (kaiḥ)by what
- লিঙ্গৈঃ (liṅgaiḥ)marks
- ত্রীন্ (trīn)three
- গুণান্ (guṇān)qualities
- এতান্ (etān)these
- অতীতঃ (atītaḥ)crossed over
- ভবতি (bhavati)becomes
- প্রভো (prabho)O Lord
- কিম্ (kim)what
- আচারঃ (ācāraḥ)conduct
- কথম্ (katham)how
- চ (ca)and
- এতান্ (etān)these
- ত্রীন্ (trīn)three
- গুণান্ (guṇān)qualities
- অতিবর্ততে (ativartate)goes beyond
ন দ্বেষ্টি সম্প্রবৃত্তানি ন নিবৃত্তানি কাঙ্ক্ষতি ॥ 22 ॥
- শ্রীভগবান্ (śrībhagavān)the Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- উবাচ (uvāca)said
- প্রকাশম্ (prakāśam)light
- চ (ca)and
- প্রবৃত্তিম্ (pravṛttim)activity
- চ (ca)and
- মোহম্ (moham)delusion
- এব (eva)indeed
- চ (ca)and
- পাণ্ডব (pāṇḍava)O Pandava
- ন (na)not
- দ্বেষ্টি (dveṣṭi)hates
- সম্প্রবৃত্তানি (sampravṛttāni)when present
- ন (na)not
- নিবৃত্তানি (nivṛttāni)when absent
- কাঙ্ক্ষতি (kāṅkṣati)longs for
গুণা বর্তন্ত ইত্যেব যোঽবতিষ্ঠতি নেঙ্গতে ॥ 23 ॥
- উদাসীনবত্ (udāsīnavat)like one unconcerned (udāsīna:unconcerned | vat:like)
- আসীনঃ (āsīnaḥ)seated
- গুণৈঃ (guṇaiḥ)by the qualities
- যঃ (yaḥ)who
- ন (na)not
- বিচাল্যতে (vicālyate)is moved
- গুণাঃ (guṇāḥ)qualities
- বর্তন্তে (vartante)operate
- ইতি (iti)thus
- এবম্ (evam)in this way
- যঃ (yaḥ)who
- অবতিষ্ঠতি (avatiṣṭhati)stands firm
- ন (na)not
- ইঙ্গতে (iṅgate)wavers
তুল্যপ্রিযাপ্রিযো ধীরস্তুল্যনিন্দাত্মসংস্তুতিঃ ॥ 24 ॥
- সমদুঃখসুখঃ (samaduḥkhasukhaḥ)alike in pain and pleasure (sama:alike | duḥkha:pain | sukha:pleasure)
- স্বস্থঃ (svasthaḥ)dwells in the Self
- সমলোষ্টাশ্মকাঞ্চনঃ (samaloṣṭāśmakāñcanaḥ)alike to clod, stone, gold (sama:alike | loṣṭa:clod | aśma:stone | kāñcana:gold)
- তুল্যপ্রিযাপ্রিযঃ (tulyapriyāpriyaḥ)same to dear and not-dear (tulya:same | priya:dear | apriya:not-dear)
- ধীরঃ (dhīraḥ)firm
- তুল্যনিন্দাত্মসংস্তুতিঃ (tulyanindātmasaṃstutiḥ)same in censure and praise (tulya:same | nindā:censure | ātma:self | saṃstuti:praise)
সর্বারম্ভপরিত্যাগী গুণাতীতঃ স উচ্যতে ॥ 25 ॥
- মানাপমানযোঃ (mānāpamānayoḥ)in honour and dishonour (māna:honour | apamāna:dishonour | yoḥ:in)
- তুল্যঃ (tulyaḥ)the same
- তুল্যঃ (tulyaḥ)the same
- মিত্রারিপক্ষযোঃ (mitrāripakṣayoḥ)to friend and foe (mitra:friend | ari:foe | pakṣayoḥ:to)
- সর্বারম্ভপরিত্যাগী (sarvārambhaparityāgī)abandoning all undertakings (sarva:all | ārambha:undertakings | parityāgī:abandoning)
- গুণাতীতঃ (guṇātītaḥ)beyond the gunas (guṇa:gunas | atītaḥ:beyond)
- স (sa)he
- উচ্যতে (ucyate)is said
স গুণান্সমতীত্যৈতান্ব্রহ্মভূযায কল্পতে ॥ 26 ॥
- মাম্ (mām)me
- চ (ca)and
- যঃ (yaḥ)who
- অব্যভিচারেণ (avyabhicāreṇa)with unswerving
- ভক্তিযোগেন (bhaktiyogena)with devotion (bhakti:devotion | yogena:with union)
- সেবতে (sevate)serves
- সঃ (saḥ)he
- গুণান্ (guṇān)qualities
- সমতীত্য (samatītya)transcending
- এতান্ (etān)these
- ব্রহ্মভূযায (brahmabhūyāya)to become Brahman (brahma:Brahman | bhūyāya:to become)
- কল্পতে (kalpate)is fit
শাশ্বতস্য চ ধর্মস্য সুখস্যৈকান্তিকস্য চ ॥ 27 ॥
- ব্রহ্মণঃ (brahmaṇaḥ)of Brahman
- হি (hi)indeed
- প্রতিষ্ঠা (pratiṣṭhā)abode
- অহম্ (aham)I am
- অমৃতস্য (amṛtasya)of the immortal
- অব্যযস্য (avyayasya)of the immutable
- চ (ca)and
- শাশ্বতস্য (śāśvatasya)of the everlasting
- চ (ca)and
- ধর্মস্য (dharmasya)of dharma
- সুখস্য (sukhasya)of bliss
- একান্তিকস্য (ekāntikasya)of the absolute
- চ (ca)and
- ওঁ (oṃ)Om
- তত্ (tat)that
- সত্ (sat)truth
- ইতি (iti)thus
- শ্রীমদ্ভগবদ্গীতাসূপনিষত্সু (śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu)in the Upanishads of the Bhagavad Gita (śrīmat:glorious | bhagavad:of the Lord | gītā:Gita | upaniṣatsu:in the Upanishads)
- ব্রহ্মবিদ্যাযাম্ (brahmavidyāyām)in the knowledge of Brahman (brahma:Brahman | vidyāyām:in the knowledge)
- যোগশাস্ত্রে (yogaśāstre)in the science of yoga (yoga:yoga | śāstre:in the science)
- শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে (śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde)in the dialogue between Krishna and Arjuna (śrī:glorious | kṛṣṇa:Krishna | arjuna:Arjuna | saṃvāde:in the dialogue)
- গুণত্রযবিভাগযোগঃ (guṇatrayavibhāgayogaḥ)the yoga of the division of the three gunas (guṇa:qualities | traya:three | vibhāga:division | yogaḥ:yoga)
- নাম (nāma)named
- চতুর্দশঃ (caturdaśaḥ)fourteenth
- অধ্যাযঃ (adhyāyaḥ)chapter
শ্রীকৃষ্ণার্জুনসংবাদে গুণত্রযবিভাগযোগো নাম চতুর্দশোঽধ্যাযঃ ॥14 ।
