উদ্ধৱগীতা - তৃতীযোঽধ্যাযঃ

অথ তৃতীযোঽধ্যাযঃ ।
পৰস্য ৱিষ্ণোঃ ঈশস্য মাযিনাম অপি মোহিনীম্ ।
মাযাং ৱেদিতুং ইচ্ছামঃ ভগৱন্তঃ ব্ৰুৱন্তু নঃ ॥ 1॥

ন অনুতৃপ্যে জুষন্ যুষ্মত্ ৱচঃ হৰিকথা অমৃতম্ ।
সংসাৰতাপনিঃতপ্তঃ মৰ্ত্যঃ তত্ তাপ ভেষজম্ ॥ 2॥

অন্তৰিক্ষঃ উৱাচ।
এভিঃ ভূতানি ভূতাত্মা মহাভূতৈঃ মহাভুজ ।
সসৰ্জোত্ চ অৱচানি আদ্যঃ স্ৱমাত্ৰপ্ৰসিদ্ধযে ॥ 3॥

এৱং সৃষ্টানি ভূতানি প্ৰৱিষ্টঃ পঞ্চধাতুভিঃ ।
একধা দশধা আত্মানং ৱিভজন্ জুষতে গুণান্ ॥ 4॥

গুণৈঃ গুণান্ সঃ ভুঞ্জানঃ আত্মপ্ৰদ্যোদিতৈঃ প্ৰভুঃ ।
মন্যমানঃ ইদং সৃষ্টং আত্মানং ইহ সজ্জতে ॥ 5॥

কৰ্মাণি কৰ্মভিঃ কুৰ্ৱন্ সনিমিত্তানি দেহভৃত্ ।
তত্ তত্ কৰ্মফলং গৃহ্ণন্ ভ্ৰমতি ইহ সুখৈতৰম্ ॥ 6॥

ইত্থং কৰ্মগতীঃ গচ্ছন্ বহ্ৱভদ্ৰৱহাঃ পুমান্ ।
আভূতসম্প্লৱাত্ সৰ্গপ্ৰলযৌ অশ্নুতে অৱশঃ ॥ 7॥

ধাতু উপপ্লৱঃ আসন্নে ৱ্যক্তং দ্ৰৱ্যগুণাত্মকম্ ।
অনাদিনিধনঃ কালঃ হি অৱ্যক্তায অপকৰ্ষতি ॥ 8॥

শতৱৰ্ষাঃ হি অনাৱৃষ্টিঃ ভৱিষ্যতি উল্বণা ভুৱি ।
তত্ কাল উপচিত উষ্ণ অৰ্কঃ লোকান্ ত্ৰীন্ প্ৰতপিষ্যতি ॥9॥

পাতালতলং আৰভ্য সঙ্কৰ্ষণমুখ অনলঃ ।
দহন্ ঊৰ্ধ্ৱশিখঃ ৱিষ্ৱক্ ৱৰ্ধতে ৱাযুনা ঈৰিতঃ ॥ 10॥

সাংৱৰ্তকঃ মেঘগণঃ ৱৰ্ষতি স্ম শতং সমাঃ ।
ধাৰাভিঃ হস্তিহস্তাভিঃ লীযতে সলিলে ৱিৰাট্ ॥ 11॥

ততঃ ৱিৰাজং উত্সৃজ্য ৱৈৰাজঃ পুৰুষঃ নৃপ ।
অৱ্যক্তং ৱিশতে সূক্ষ্মং নিৰিন্ধনঃ ইৱ অনলঃ ॥ 12॥

ৱাযুনা হৃতগন্ধা ভূঃ সলিলত্ৱায কল্পতে ।
সলিলং তত্ ধৃতৰসং জ্যোতিষ্ট্ৱায উপকল্পতে ॥ 13॥

হৃতৰূপং তু তমসা ৱাযৌ জ্যোতিঃ প্ৰলীযতে ।
হৃতস্পৰ্শঃ অৱকাশেন ৱাযুঃ নভসি লীযতে ।
কালাত্মনা হৃতগুণং নৱঃ আত্মনি লীযতে ॥ 14॥

ইন্দ্ৰিযাণি মনঃ বুদ্ধিঃ সহ ৱৈকাৰিকৈঃ নৃপ ।
প্ৰৱিশন্তি হি অহঙ্কাৰং স্ৱগুণৈঃ অহং আত্মনি ॥ 15॥

এষা মাযা ভগৱতঃ সৰ্গস্থিতি অন্তকাৰিণী ।
ত্ৰিৱৰ্ণা ৱৰ্ণিতা অস্মাভিঃ কিং ভূযঃ শ্ৰোতুং ইচ্ছসি ॥ 16॥

ৰাজা উৱাচ।
যথা এতাং ঐশ্ৱৰীং মাযাং দুস্তৰাং অকৃতাত্মভিঃ ।
তৰন্তি অঞ্জঃ স্থূলধিযঃ মহৰ্ষঃ ইদং উচ্যতাম্ ॥ 17॥

প্ৰবুদ্ধঃ উৱাচ।
কৰ্মাণি আৰভমাণানাং দুঃখহত্যৈ সুখায চ ।
পশ্যেত্ পাকৱিপৰ্যাসং মিথুনীচাৰিণাং নৃণাম্ ॥ 18॥

নিত্যাৰ্তিদেন ৱিত্তেন দুৰ্লভেন আত্মমৃত্যুনা ।
গৃহ অপত্যাপ্তপশুভিঃ কা প্ৰীতিঃ সাধিতৈঃ চলৈঃ ॥
19॥

এৱং লোকং পৰং ৱিদ্যাত্ নশ্ৱৰং কৰ্মনিৰ্মিতম্ ।
সতুল্য অতিশয ধ্ৱংসং যথা মণ্ডলৱৰ্তিনাম্ ॥ 20॥

তস্মাত্ গুৰুং প্ৰপদ্যেত জিজ্ঞাসুঃ শ্ৰেযঃ উত্তমম্ ।
শাব্দে পৰে চ নিষ্ণাতং ব্ৰহ্মণি উপশমাশ্ৰযম্ ॥ 21॥

তত্ৰ ভাগৱতান্ ধৰ্মান্ শিক্ষেত্ গুৰুআত্মদৈৱতঃ ।
অমাযযা অনুৱৃত্যা যৈঃ তুষ্যেত্ আত্মা আত্মদঃ হৰিঃ ॥ 22॥

সৰ্ৱতঃ মনসঃ অসঙ্গং আদৌ সঙ্গং চ সাধুষু ।
দযাং মৈত্ৰীং প্ৰশ্ৰযং চ ভূতেষু অদ্ধা যথা উচিতম্ ॥ 23॥

শৌচং তপঃ তিতিক্ষাং চ মৌনং স্ৱাধ্যাযং আৰ্জৱম্ ।
ব্ৰহ্মচৰ্যং অহিংসাং চ সমত্ৱং দ্ৱন্দ্ৱসঞ্জ্ঞযোঃ ॥ 24॥

সৰ্ৱত্ৰ আত্মেশ্ৱৰ অন্ৱীক্ষাং কৈৱল্যং অনিকেততাম্ ।
ৱিৱিক্তচীৰৱসনং সন্তোষং যেন কেনচিত্ ॥ 25॥

শ্ৰদ্ধাং ভাগৱতে শাস্ত্ৰে অনিন্দাং অন্যত্ৰ চ অপি হি ।
মনোৱাক্ কৰ্মদণ্ডং চ সত্যং শমদমৌ অপি ॥ 26॥

শ্ৰৱণং কীৰ্তনং ধ্যানং হৰেঃ অদ্ভুতকৰ্মণঃ ।
জন্মকৰ্মগুণানাং চ তদৰ্থে অখিলচেষ্টিতম্ ॥ 27॥

ইষ্টং দত্তং তপঃ জপ্তং ৱৃত্তং যত্ চ আত্মনঃ প্ৰিযম্ ।
দাৰান্ সুতান্ গৃহান্ প্ৰাণান্ যত্ পৰস্মৈ নিৱেদনম্ ॥ 28॥

এৱং কৃষ্ণাত্মনাথেষু মনুষ্যেষু চ সৌহৃদম্ ।
পৰিচৰ্যাং চ উভযত্ৰ মহত্সু নৃষু সাধুষু ॥ 29॥

পৰস্পৰ অনুকথনং পাৱনং ভগৱত্ যশঃ ।
মিথঃ ৰতিঃ মিথঃ তুষ্টিঃ নিৱৃত্তিঃ মিথঃ আত্মনঃ ॥ 30॥

স্মৰন্তঃ স্মাৰযন্তঃ চ মিথঃ অঘৌঘহৰং হৰিম্ ।
ভক্ত্যা সঞ্জাতযা ভক্ত্যা বিভ্ৰতি উত্পুলকাং তনুম্ ॥ 31॥

ক্ৱচিত্ ৰুদন্তি অচ্যুতচিন্তযা ক্ৱচিত্
হসন্তি নন্দন্তি ৱদন্তি অলৌকিকাঃ ।
নৃত্যন্তি গাযন্তি অনুশীলযন্তি
অজং ভৱন্তি তূষ্ণীং পৰং এত্য নিৰ্ৱৃতাঃ ॥ 32॥

ইতি ভাগৱতান্ ধৰ্মান্ শিক্ষন্ ভক্ত্যা তদুত্থযা ।
নাৰাযণপৰঃ মাযং অঞ্জঃ তৰতি দুস্তৰাম্ ॥ 33॥

ৰাজা উৱাচ।
নাৰাযণ অভিধানস্য ব্ৰহ্মণঃ পৰমাত্মনঃ ।
নিষ্ঠাং অৰ্হথ নঃ ৱক্তুং যূযং হি ব্ৰহ্মৱিত্তমাঃ ॥ 34॥

পিপ্পলাযনঃ উৱাচ।
স্থিতি উদ্ভৱপ্ৰলযহেতুঃ অহেতুঃ অস্য
যত্ স্ৱপ্নজাগৰসুষুপ্তিষু সত্ বহিঃ চ ।
দেহ ইন্দ্ৰিযাসুহৃদযানি চৰন্তি যেন
সঞ্জীৱিতানি তত্ অৱেহি পৰং নৰেন্দ্ৰ ॥ 35॥

ন এতত্ মনঃ ৱিশতি ৱাগুত চক্ষুঃ আত্মা
প্ৰাণেন্দ্ৰিযাণি চ যথা অনলং অৰ্চিষঃ স্ৱাঃ ।
শব্দঃ অপি বোধকনিষেধতযা আত্মমূলম্
অৰ্থ উক্তং আহ যদৃতে ন নিষেধসিদ্ধিঃ ॥ 36॥

সত্ৱং ৰজঃ তমঃ ইতি ত্ৰিৱৃদেকং আদৌ
সূত্ৰং মহান্ অহং ইতি প্ৰৱদন্তি জীৱম্ ।
জ্ঞানক্ৰিযা অৰ্থফলৰূপতযোঃ উশক্তি
ব্ৰহ্ম এৱ ভাতি সত্ অসত্ চ তযোঃ পৰং যত্ ॥ 37॥

ন আত্মা জজান ন মৰিষ্যতি ন এধতে অসৌ
ন ক্ষীযতে সৱনৱিত্ ৱ্যভিচাৰিণাং হি ।
সৰ্ৱত্ৰ শস্ৱদনপাযি উপলব্ধিমাত্ৰং
প্ৰাণঃ যথা ইন্দ্ৰিযৱলেন ৱিকল্পিতং সত্ ॥ 38॥

অণ্ডেষু পেশিষু তৰুষু অৱিনিশ্চিতেষু
প্ৰাণঃ হি জীৱং উপধাৱতি তত্ৰ তত্ৰ ।
সন্নে যত্ ইন্দ্ৰিযগণে অহমি চ প্ৰসুপ্তে
কূটস্থঃ আশযমৃতে তত্ অনুস্মৃতিঃ নঃ ॥ 39॥

যঃ হি অব্জ নাভ চৰণ এষণযোঃ উভক্ত্যা
চেতোমলানি ৱিধমেত্ গুণকৰ্মজানি ।
তস্মিন্ ৱিশুদ্ধঃ উপলভ্যতঃ আত্মতত্ত্ৱম্
সাক্ষাত্ যথা অমলদৃশঃ সৱিতৃপ্ৰকাশঃ ॥ 40॥

কৰ্মযোগং ৱদত নঃ পুৰুষঃ যেন সংস্কৃতঃ ।
ৱিধূয ইহ আশু কৰ্মাণি নৈষ্কৰ্ম্যং ৱিন্দতে পৰম্ ॥ 41॥

এৱং প্ৰশ্নং ঋষিন্ পূৰ্ৱং অপৃচ্ছং পিতুঃ অন্তিকে ।
ন অব্ৰুৱন্ ব্ৰহ্মণঃ পুত্ৰাঃ তত্ৰ কাৰণং উচ্যতাম্ ॥ 42॥

আৱিৰ্হোত্ৰঃ উৱাচ।
কৰ্ম অকৰ্মৱিকৰ্ম ইতি ৱেদৱাদঃ ন লৌকিকঃ ।
ৱেদস্য চ ঈশ্ৱৰাত্মত্ৱাত্ তত্ৰ মুহ্যন্তি সূৰযঃ ॥ 43॥

পৰোক্ষৱাদঃ ৱেদঃ অযং বালানাং অনুশাসনম্ ।
কৰ্মমোক্ষায কৰ্মাণি ৱিধত্তে হি অগদং যথা ॥ 44॥

ন আচৰেত্ যঃ তু ৱেদ উক্তং স্ৱযং অজ্ঞঃ অজিতেন্দ্ৰিযঃ ।
ৱিকৰ্মণা হি অধৰ্মেণ মৃত্যোঃ মৃত্যুং উপৈতি সঃ ॥ 45॥

ৱেদ উক্তং এৱ কুৰ্ৱাণঃ নিঃসঙ্গঃ অৰ্পিতং ঈশ্ৱৰে ।
নৈষ্কৰ্ম্যাং লভতে সিদ্ধিং ৰোচনাৰ্থা ফলশ্ৰুতিঃ ॥ 46॥

যঃ আশু হৃদযগ্ৰন্থিং নিৰ্জিহীষুঃ পৰাত্মনঃ ।
ৱিধিনা উপচৰেত্ দেৱং তন্ত্ৰ উক্তেন চ কেশৱম্ ॥ 47॥

লব্ধ অনুগ্ৰহঃ আচাৰ্যাত্ তেন সন্দৰ্শিতাগমঃ ।
মহাপুৰুষং অভ্যৰ্চেত্ মূৰ্ত্যা অভিমতযা আত্মনঃ ॥ 48॥

শুচিঃ সম্মুখং আসীনঃ প্ৰাণসংযমনাদিভিঃ ।
পিণ্ডং ৱিশোধ্য সন্ন্যাসকৃতৰক্ষঃ অৰ্চযেত্ হৰিম্ ॥ 49॥

অৰ্চাদৌ হৃদযে চ অপি যথালব্ধ উপচাৰকৈঃ ।
দ্ৰৱ্যক্ষিতিআত্মলিঙ্গানি নিষ্পাদ্য প্ৰোক্ষ্য চ আসনম্ ॥ 50॥

পাদ্যাদীন্ উপকল্প্যা অথ সন্নিধাপ্য সমাহিতঃ ।
হৃত্ আদিভিঃ কৃতন্যাসঃ মূলমন্ত্ৰেণ চ অৰ্চযেত্ ॥ 51॥

সাঙ্গোপাঙ্গাং সপাৰ্ষদাং তাং তাং মূৰ্তিং স্ৱমন্ত্ৰতঃ ।
পাদ্য অৰ্ঘ্যাচমনীযাদ্যৈঃ স্নানৱাসঃৱিভূষণৈঃ ॥ 52॥

গন্ধমাল্যাক্ষতস্ৰগ্ভিঃ ধূপদীপহাৰকৈঃ ।
সাঙ্গং সম্পূজ্য ৱিধিৱত্ স্তৱৈঃ স্তুত্ৱা নমেত্ হৰিম্ ॥ 53॥

আত্মাং তন্মযং ধ্যাযন্ মূৰ্তিং সম্পূজযেত্ হৰেঃ ।
শেষাং আধায শিৰসি স্ৱধাম্নি উদ্ৱাস্য সত্কৃতম্ ॥ 54॥

এৱং অগ্নি অৰ্কতোযাদৌ অতিথৌ হৃদযে চ যঃ ।
যজতি ঈশ্ৱৰং আত্মানং অচিৰাত্ মুচ্যতে হি সঃ ॥ 55॥