వైశమ్పాయన ఉవాచ।
ద్వాఃస్థం ప్రాహ మహాప్రాజ్ఞో ధృతరాష్ట్రో మహీపతిః ।
విదురం ద్రష్టుమిచ్ఛామి తమిహానయ మాచిరమ్ ॥ 1॥
ఈశ్వరస్త్వాం మహారాజో మహాప్రాజ్ఞ దిదృక్షతి ॥ 2॥
అబ్రవీద్ధృతరాష్ట్రాయ ద్వాఃస్థ మాం ప్రతివేదయ ॥ 3॥
విదురోఽయమనుప్రాప్తో రాజేన్ద్ర తవ శాసనాత్ ।
ద్రష్టుమిచ్ఛతి తే పాదౌ కిం కరోతు ప్రశాధి మామ్ ॥ 4॥
ప్రవేశయ మహాప్రాజ్ఞం విదురం దీర్ఘదర్శినమ్ ।
అహం హి విదురస్యాస్య నాకాల్యో జాతు దర్శనే ॥ 5॥
ప్రవిశాన్తః పురం క్షత్తర్మహారాజస్య ధీమతః ।
న హి తే దర్శనేఽకాల్యో జాతు రాజా బ్రవీతి మామ్ ॥ 6॥
తతః ప్రవిశ్య విదురో ధృతరాష్ట్ర నివేశనమ్ ।
అబ్రవీత్ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం చిన్తయానం నరాధిపమ్ ॥ 7॥
యది కిం చన కర్తవ్యమయమస్మి ప్రశాధి మామ్ ॥ 8॥
సఞ్జయో విదుర ప్రాప్తో గర్హయిత్వా చ మాం గతః ।
అజాతశత్రోః శ్వో వాక్యం సభామధ్యే స వక్ష్యతి ॥ 9॥
తన్మే దహతి గాత్రాణి తదకార్షీత్ప్రజాగరమ్ ॥ 10॥
తద్బ్రూహి త్వం హి నస్తాత ధర్మార్థకుశలో హ్యసి ॥ 11॥
న మే యథావన్మనసః ప్రశాన్తిః ।
సవేన్ద్రియాణ్యప్రకృతిం గతాని
కిం వక్ష్యతీత్యేవ హి మేఽద్య చిన్తా ॥ 12॥
మనీషితం సర్వమజాతశత్రోః ।
యథా చ నస్తాత హితం భవేచ్చ
ప్రజాశ్చ సర్వాః సుఖితా భవేయుః ॥- ॥
విదుర ఉవాచ।
అభియుక్తం బలవతా దుర్బలం హీనసాధనమ్ ।
హృతస్వం కామినం చోరమావిశన్తి ప్రజాగరాః ॥ 13॥
కచ్చిన్న పరవిత్తేషు గృధ్యన్విపరితప్యసే ॥ 14॥
శ్రోతుమిచ్ఛామి తే ధర్మ్యం పరం నైఃశ్రేయసం వచః ।
అస్మిన్రాజర్షివంశే హి త్వమేకః ప్రాజ్ఞసమ్మతః ॥ 15॥
రజా లక్షణసమ్పన్నస్త్రైలోక్యస్యాధిపో భవేత్ ।
ప్రేష్యస్తే ప్రేషితశ్చైవ ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః ॥- ॥
విపరీతతరశ్చ త్వం భాగధేయే న సమ్మతః ।
అర్చిషాం ప్రక్షయాచ్చైవ ధర్మాత్మా ధర్మకోవిదః ॥- ॥
ఆనృశంస్యాదనుక్రోశాద్ధర్మాత్సత్యాత్పరాక్రమాత్ ।
గురుత్వాత్త్వయి సమ్ప్రేక్ష్య బహూన్క్లేషాంస్తితిక్షతే ॥- ॥
దుర్యోధనే సౌబలే చ కర్ణే దుఃశాసనే తథా ।
ఏతేష్వైశ్వర్యమాధాయ కథం త్వం భూతిమిచ్ఛసి ॥- ॥
ఏకస్మాత్వృక్షాద్యజ్ఞపత్రాణి రాజన్
స్రుక్చ ద్రౌణీ పేఠనీపీడనే చ ।
ఏతస్మాద్రాజన్బ్రువతో మే నిబోధ
ఏకస్మాద్వై జాయతేఽసచ్చ సచ్చ ॥- ॥
ఆత్మజ్ఞానం సమారమ్భస్తితిక్షా ధర్మనిత్యతా ।
యమర్థాన్నాపకర్షన్తి స వై పణ్దిత ఉచ్యతే ॥- ॥
నిషేవతే ప్రశస్తాని నిన్దితాని న సేవతే ।
అనాస్తికః శ్రద్దధాన ఏతత్పణ్డిత లక్షణమ్ ॥ 16॥
యమర్థాన్నాపకర్షన్తి స వై పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 17॥
కృతమేవాస్య జానన్తి స వై పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 18॥
సమృద్ధిరసమృద్ధిర్వా స వై పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 19॥
కామాదర్థం వృణీతే యః స వై పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 20॥
న కిం చిదవమన్యన్తే పణ్డితా భరతర్షభ ॥ 21॥
విజ్ఞాయ చార్థం భజతే న కామాత్ ।
నాసమ్పృష్టో వ్యౌపయుఙ్క్తే పరార్థే
తత్ప్రజ్ఞానం ప్రథమం పణ్డితస్య ॥ 22॥
ఆపత్సు చ న ముహ్యన్తి నరాః పణ్డిత బుద్ధయః ॥ 23॥
అవన్ధ్య కాలో వశ్యాత్మా స వై పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 24॥
హితం చ నాభ్యసూయన్తి పణ్డితా భరతర్షభ ॥ 25॥
గాఙ్గో హ్రద ఇవాక్షోభ్యో యః స పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 26॥
ఉపాయజ్ఞో మనుష్యాణాం నరః పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 27॥
ఆశు గ్రన్థస్య వక్తా చ స వై పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 28॥
అసమ్భిన్నార్య మర్యాదః పణ్డితాఖ్యాం లభేత సః ॥ 29॥
విచరత్యసమున్నద్ధో యస్య పణ్డిత ఉచ్యతే ॥- ॥
అశ్రుతశ్చ సమున్నద్ధో దరిద్రశ్చ మహామనాః ।
అర్థాంశ్చాకర్మణా ప్రేప్సుర్మూఢ ఇత్యుచ్యతే బుధైః ॥ 30॥
మిథ్యా చరతి మిత్రార్థే యశ్చ మూఢః స ఉచ్యతే ॥ 31॥
బలవన్తం చ యో ద్వేష్టి తమాహుర్మూఢచేతసమ్ ॥- ॥
అకామాన్కామయతి యః కామయానాన్పరిద్విషన్ ।
బలవన్తం చ యో ద్వేష్టి తమాహుర్మూఢచేతసమ్ ॥ 32॥
కర్మ చారభతే దుష్టం తమాహుర్మూఢచేతసమ్ ॥ 33॥
చిరం కరోతి క్షిప్రార్థే స మూఢో భరతర్షభ ॥ 34॥
సుహృన్మిత్రం న లభతే తమాహుర్మూఢచేతసమ్ ॥- ॥
అనాహూతః ప్రవిశతి అపృష్టో బహు భాషతే ।
విశ్వసత్యప్రమత్తేషు మూఢ చేతా నరాధమః ॥ 35॥
యశ్చ క్రుధ్యత్యనీశః సన్స చ మూఢతమో నరః ॥ 36॥
అలభ్యమిచ్ఛన్నైష్కర్మ్యాన్మూఢ బుద్ధిరిహోచ్యతే ॥ 37॥
కదర్యం భజతే యశ్చ తమాహుర్మూఢచేతసమ్ ॥ 38॥
విచరత్యసమున్నద్ధో యః స పణ్డిత ఉచ్యతే ॥ 39॥
యోఽసంవిభజ్య భృత్యేభ్యః కో నృశంసతరస్తతః ॥ 40॥
భోక్తారో విప్రముచ్యన్తే కర్తా దోషేణ లిప్యతే ॥ 41॥
బుద్ధిర్బుద్ధిమతోత్సృష్టా హన్యాద్రాష్ట్రం సరాజకమ్ ॥ 42॥
పఞ్చ జిత్వా విదిత్వా షట్సప్త హిత్వా సుఖీ భవ ॥ 43॥
సరాష్ట్రం స ప్రజం హన్తి రాజానం మన్త్రవిస్రవః ॥ 44॥
ఏకో న గచ్ఛేదధ్వానం నైకః సుప్తేషు జాగృయాత్ ॥ 45॥
సత్యం స్వర్గస్య సోపానం పారావారస్య నౌరివ ॥ 46॥
యదేనం క్షమయా యుక్తమశక్తం మన్యతే జనః ॥ 47॥
క్షమా గుణో హ్యశక్తానాం శక్తానాం భూషణం తథా ॥- ॥
క్షమా వశీకృతిర్లోకే క్షమయా కిం న సాధ్యతే ।
శాన్తిశఙ్ఖః కరే యస్య కిం కరిష్యతి దుర్జనః ॥- ॥
అతృణే పతితో వహ్నిః స్వయమేవోపశామ్యతి ।
అక్షమావాన్పరం దోషైరాత్మానం చైవ యోజయేత్ ॥- ॥
ఏకో ధర్మః పరం శ్రేయః క్షమైకా శాన్తిరుత్తమా ।
విద్యైకా పరమా దృష్టిరహింసైకా సుఖావహా ॥ 48॥
రాజానం చావిరోద్ధారం బ్రాహ్మణం చాప్రవాసినమ్ ॥ 49॥
అబ్రువన్పరుషం కిం చిదసతో నార్థయంస్తథా ॥ 50॥
స్త్రియః కామిత కామిన్యో లోకః పూజిత పూజకః ॥ 51॥
యశ్చాధనః కామయతే యశ్చ కుప్యత్యనీశ్వరః ॥ 52॥
గృహస్థశ్చ నిరారమ్భః కార్యవాంశ్చైవ భిక్షుకః ॥- ॥
ద్వావిమౌ పురుషౌ రాజన్స్వర్గస్య పరి తిష్ఠతః ।
ప్రభుశ్చ క్షమయా యుక్తో దరిద్రశ్చ ప్రదానవాన్ ॥ 53॥
అపాత్రే ప్రతిపత్తిశ్చ పాత్రే చాప్రతిపాదనమ్ ॥ 54॥
ధనవన్తమదాతారం దరిద్రం చాతపస్వినమ్ ॥- ॥
ద్వావిమౌ పురుషవ్యాఘ్ర సుర్యమణ్డలభేదినౌ ।
పరివ్రాడ్యోగయుక్తశ్చ రణే చాభిముఖో హతః ॥- ॥
త్రయో న్యాయా మనుష్యాణాం శ్రూయన్తే భరతర్షభ ।
కనీయాన్మధ్యమః శ్రేష్ఠ ఇతి వేదవిదో విదుః ॥ 55॥
నియోజయేద్యథావత్తాంస్త్రివిధేష్వేవ కర్మసు ॥ 56॥
యత్తే సమధిగచ్ఛన్తి యస్య తే తస్య తద్ధనమ్ ॥ 57॥
సుహృదశ్చ పరిత్యాగస్త్రయో దోషా క్షయావహః ॥- ॥
త్రివిధం నరకస్యేదం ద్వారం నాశనమాత్మనః ।
కామః క్రోధస్తథా లోభస్తస్మాదేతత్త్రయం త్యజేత్ ॥- ॥
వరప్రదానం రాజ్యాం చ పుత్రజన్మ చ భారత ।
శత్రోశ్చ మోక్షణం కృచ్ఛ్రాత్త్రీణి చైకం చ తత్సమమ్ ॥- ॥
భక్తం చ బజమానం చ తవాస్మీతి వాదినమ్ ।
త్రీనేతాన్ శరణం ప్రాప్తాన్విషమేఽపి న సన్త్యజేత్ ॥- ॥
చత్వారి రాజ్ఞా తు మహాబలేన
వర్జ్యాన్యాహుః పణ్డితస్తాని విద్యాత్ ।
అల్పప్రజ్ఞైః సహ మన్త్రం న కుర్యాన్
న దీర్ఘసూత్రైరలసైశ్చారణైశ్చ ॥ 58॥
శ్రియాభిజుష్టస్య గృహస్థ ధర్మే ।
వృద్ధో జ్ఞాతిరవసన్నః కులీనః
సఖా దరిద్రో భగినీ చానపత్యా ॥ 59॥
పృచ్ఛతే త్రిదశేన్ద్రాయ తానీమాని నిబోధ మే ॥ 60॥
వినయం కృతవిద్యానాం వినాశం పాపకర్మణామ్ ॥ 61॥
భయం ప్రయచ్ఛన్త్యయథాకృతాని ।
మానాగ్నిహోత్రం ఉత మానమౌనం
మానేనాధీతముత మానయజ్ఞః ॥- ॥
పఞ్చాగ్నయో మనుష్యేణ పరిచర్యాః ప్రయత్నతః ।
పితా మాతాగ్నిరాత్మా చ గురుశ్చ భరతర్షభ ॥ 62॥
దేవాన్పితౄన్మనుష్యాంశ్చ భిక్షూనతిథిపఞ్చమాన్ ॥ 63॥
మిత్రాణ్యమిత్రా మధ్యస్థా ఉపజీవ్యోపజీవినః ॥ 64॥
తతోఽస్య స్రవతి ప్రజ్ఞా దృతేః పాదాదివోదకమ్ ॥ 65॥
నిద్రా తన్ద్రీ భయం క్రోధ ఆలస్యం దీర్ఘసూత్రతా ॥ 66॥
అప్రవక్తారమాచార్యమనధీయానమృత్విజమ్ ॥ 67॥
గ్రామకారం చ గోపాలం వనకామం చ నాపితమ్ ॥ 68॥
సత్యం దానమనాలస్యమనసూయా క్షమా ధృతిః ॥ 69॥
ప్రియా చ భార్యా ప్రియవాదినీ చ ।
వశ్యశ్చ పుత్రోఽర్థకరీ చ విద్యా
షట్ జీవలోకస్య సుఖాని రాజన్ ॥- ॥
షణ్ణామాత్మని నిత్యానామైశ్వర్యం యోఽధిగచ్ఛతి ।
న స పాపైః కుతోఽనర్థైర్యుజ్యతే విజితేన్ద్రియః ॥ 70॥
చోరాః ప్రమత్తే జీవన్తి వ్యాధితేషు చికిత్సకాః ॥ 71॥
రాజా వివదమానేషు నిత్యం మూర్ఖేషు పణ్డితాః ॥ 72॥
గావః సేవా కృషిర్భార్యా విద్యా వృషలసఙ్గతిః ॥- ॥
షడేతే హ్యవమన్యన్తే నిత్యం పూర్వోపకారిణమ్ ।
ఆచార్యం శిక్షితా శిష్యాః కృతదారశ్చ మాతరమ్ ॥- ॥
నారిం విగతకామస్తు కృతార్థాశ్చ ప్రయోజకమ్ ।
నావం నిస్తీర్ణకాన్తారా నాతురాశ్చ చికిత్సకమ్ ॥- ॥
ఆరోగ్యమానృణ్యమవిప్రవాసః
సద్భిర్మనుష్యైః సహ సమ్ప్రయోగః ।
స్వప్రత్యయా వృత్తిరభీతవాసః
షట్ జీవలోకస్య సుఖాని రాజన్ ॥- ॥
ఈర్షుర్ఘృణీ నసన్తుష్టః క్రోధనో నిత్యశఙ్కితః ।
పరభాగ్యోపజీవీ చ షడేతే నిత్యదుఃఖితాః ॥- ॥
సప్త దోషాః సదా రాజ్ఞా హాతవ్యా వ్యసనోదయాః ।
ప్రాయశో యైర్వినశ్యన్తి కృతమూలాశ్చ పార్థివాః ॥ 73॥
మహచ్చ దణ్డపారుష్యమర్థదూషణమేవ చ ॥ 74॥
బ్రాహ్మణాన్ప్రథమం ద్వేష్టి బ్రాహ్మణైశ్చ విరుధ్యతే ॥ 75॥
రమతే నిన్దయా చైషాం ప్రశంసాం నాభినన్దతి ॥ 76॥
ఏతాన్దోషాన్నరః ప్రాజ్ఞో బుద్ధ్యా బుద్ధ్వా వివర్జయేత్ ॥ 77॥
వర్తమానాని దృశ్యన్తే తాన్యేవ సుసుఖాన్యపి ॥ 78॥
పుత్రేణ చ పరిష్వఙ్గః సన్నిపాతశ్చ మైథునే ॥ 79॥
అభిప్రేతస్య లాభశ్చ పూజా చ జనసంసది ॥ 80॥
ప్రజ్ఞా చ కౌల్యం చ దమః శ్రుతం చ ।
పరాక్రమశ్చాబహుభాషితా చ
దానం యథాశక్తి కృతజ్ఞతా చ ॥- ॥
నవద్వారమిదం వేశ్మ త్రిస్థూణం పఞ్చ సాక్షికమ్ ।
క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం విద్వాన్యో వేద స పరః కవిః ॥ 81॥
మత్తః ప్రమత్త ఉన్మత్తః శ్రాన్తః క్రుద్ధో బుభుక్షితః ॥ 82॥
తస్మాదేతేషు భావేషు న ప్రసజ్జేత పణ్డితః ॥ 83॥
పుత్రార్థమసురేన్ద్రేణ గీతం చైవ సుధన్వనా ॥ 84॥
పాత్రే ప్రతిష్ఠాపయతే ధనం చ ।
విశేషవిచ్ఛ్రుతవాన్క్షిప్రకారీ
తం సర్వలోకః కురుతే ప్రమాణమ్ ॥ 85॥
విజ్ఞాత దోషేషు దధాతి దణ్డమ్ ।
జానాతి మాత్రాం చ తథా క్షమాం చ
తం తాదృశం శ్రీర్జుషతే సమగ్రా ॥ 86॥
యుక్తో రిపుం సేవతే బుద్ధిపూర్వమ్ ।
న విగ్రహం రోచయతే బలస్థైః
కాలే చ యో విక్రమతే స ధీరః ॥ 87॥
ఉద్యోగమన్విచ్ఛతి చాప్రమత్తః ।
దుఃఖం చ కాలే సహతే జితాత్మా
ధురన్ధరస్తస్య జితాః సపత్నాః ॥ 88॥
పాపైః సన్ధిం పరదారాభిమర్శమ్ ।
దమ్భం స్తైన్యం పైశునం మద్య పానం
న సేవతే యః స సుఖీ సదైవ ॥ 89॥
ఆకారితః శంసతి తథ్యమేవ ।
న మాత్రార్థే రోచయతే వివాదం
నాపూజితః కుప్యతి చాప్యమూఢః ॥ 90॥
న దుర్బలః ప్రాతిభావ్యం కరోతి ।
నాత్యాహ కిం చిత్క్షమతే వివాదం
సర్వత్ర తాదృగ్లభతే ప్రశంసామ్ ॥ 91॥
న పౌరుషేణాపి వికత్థతేఽన్యాన్ ।
న మూర్చ్ఛితః కటుకాన్యాహ కిం చిత్
ప్రియం సదా తం కురుతే జనోఽపి ॥ 92॥
న దర్మమారోహతి నాస్తమేతి ।
న దుర్గతోఽస్మీతి కరోతి మన్యుం
తమార్య శీలం పరమాహురగ్ర్యమ్ ॥ 93॥
నాన్యస్య దుఃఖే భవతి ప్రతీతః ।
దత్త్వా న పశ్చాత్కురుతేఽనుతాపం
న కత్థతే సత్పురుషార్య శీలః ॥ 94॥
బుభూషతే యస్తు పరావరజ్ఞః ।
స తత్ర తత్రాధిగతః సదైవ
మహాజనస్యాధిపత్యం కరోతి ॥ 95॥
రాజద్విష్టం పైశునం పూగవైరమ్ ।
మత్తోన్మత్తైర్దుర్జనైశ్చాపి వాదం
యః ప్రజ్ఞావాన్వర్జయేత్స ప్రధానః ॥ 96॥
ప్రాయశ్చిత్తం వివిధాఁల్లోకవాదాన్ ।
ఏతాని యః కురుతే నైత్యకాని
తస్యోత్థానం దేవతా రాధయన్తి ॥ 97॥
సమైః సఖ్యం వ్యవహారం కథాశ్చ ।
గుణైర్విశిష్టాంశ్చ పురో దధాతి
విపశ్చితస్తస్య నయాః సునీతాః ॥ 98॥
మితం స్వపిత్యమితం కర్మకృత్వా ।
దదాత్యమిత్రేష్వపి యాచితః సం-
స్తమాత్మవన్తం ప్రజహాత్యనర్థాః ॥ 99॥
నాన్యే జనాః కర్మ జానన్తి కిం చిత్ ।
మన్త్రే గుప్తే సమ్యగనుష్ఠితే చ
స్వల్పో నాస్య వ్యథతే కశ్చిదర్థః ॥ 100॥
సత్యో మృదుర్దానకృచ్ఛుద్ధ భావః ।
అతీవ సఞ్జ్ఞాయతే జ్ఞాతిమధ్యే
మహామణిర్జాత్య ఇవ ప్రసన్నః ॥ 101॥
స సర్వలోకస్య గురుర్భవత్యుత ।
అనన్త తేజాః సుమనాః సమాహితః
స్వతేజసా సూర్య ఇవావభాసతే ॥ 102॥
పాణ్డోః పుత్రాః పఞ్చ పఞ్చేన్ద్ర కల్పాః ।
త్వయైవ బాలా వర్ధితాః శిక్షితాశ్చ
తవాదేశం పాలయన్త్యామ్బికేయ ॥ 103॥
సుఖీ పుత్రైః సహితో మోదమానః ।
న దేవానాం నాపి చ మానుషాణాం
భవిష్యసి త్వం తర్కణీయో నరేన్ద్ర ॥ 104॥

