ৱিদুৰ নীতি - উদ্যোগ পৰ্ৱম্, অধ্যাযঃ 37

॥ ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি
ৱিদুৰৱাক্যে সপ্তত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥
ৱিদুৰ উৱাচ।
সপ্তদশেমান্ৰাজেন্দ্ৰ মনুঃ স্ৱাযম্ভুৱোঽব্ৰৱীত্ ।
ৱৈচিত্ৰৱীৰ্য পুৰুষানাকাশং মুষ্টিভিৰ্ঘ্নতঃ ॥ 1॥

তানেৱিন্দ্ৰস্য হি ধনুৰনাম্যং নমতোঽব্ৰৱীত্ ।
অথো মৰীচিনঃ পাদাননাম্যান্নমতস্তথা ॥ 2॥

যশ্চাশিষ্যং শাসতি যশ্ চ কুপ্যতে
যশ্চাতিৱেলং ভজতে দ্ৱিষন্তম্ ।
স্ত্ৰিযশ্চ যোঽৰক্ষতি ভদ্ৰমস্তু তে
যশ্চাযাচ্যং যাচতি যশ্ চ কত্থতে ॥ 3॥

যশ্চাভিজাতঃ প্ৰকৰোত্যকাৰ্যং
যশ্চাবলো বলিনা নিত্যৱৈৰী ।
অশ্ৰদ্দধানায চ যো ব্ৰৱীতি
যশ্চাকাম্যং কামযতে নৰেন্দ্ৰ ॥ 4॥

ৱধ্ৱা হাসং শ্ৱশুৰো যশ্ চ মন্যতে
ৱধ্ৱা ৱসন্নুত যো মানকামঃ ।
পৰক্ষেত্ৰে নিৰ্ৱপতি যশ্চ বীজং
স্ত্ৰিযং চ যঃ পৰিৱদতেঽতিৱেলম্ ॥ 5॥

দত্ত্ৱা চ যঃ কত্থতি যাচ্যমানঃ ।
যশ্চাসতঃ সান্ত্ৱমুপাসতীহ
এতেঽনুযান্ত্যনিলং পাশহস্তাঃ ॥ 6॥

যস্মিন্যথা ৱৰ্ততে যো মনুষ্যস্
তস্মিংস্তথা ৱৰ্তিতৱ্যং স ধৰ্মঃ ।
মাযাচাৰো মাযযা ৱৰ্তিতৱ্যঃ
সাধ্ৱাচাৰঃ সাধুনা প্ৰত্যুদেযঃ ॥ 7॥

ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ।
শতাযুৰুক্তঃ পুৰুষঃ সৰ্ৱৱেদেষু ৱৈ যদা ।
নাপ্নোত্যথ চ তত্সৰ্ৱমাযুঃ কেনেহ হেতুনা ॥ 8॥

ৱিদুৰ উৱাচ।
অতিৱাদোঽতিমানশ্চ তথাত্যাগো নৰাধিপঃ ।
ক্ৰোধশ্চাতিৱিৱিত্সা চ মিত্ৰদ্ৰোহশ্চ তানি ষট্ ॥ 9॥

এত এৱাসযস্তীক্ষ্ণাঃ কৃন্তন্ত্যাযূংষি দেহিনাম্ ।
এতানি মানৱান্ঘ্নন্তি ন মৃত্যুৰ্ভদ্ৰমস্তু তে ॥ 10॥

ৱিশ্ৱস্তস্যৈতি যো দাৰান্যশ্চাপি গুৰু তক্পগঃ ।
ৱৃষলী পতিৰ্দ্ৱিজো যশ্চ পানপশ্চৈৱ ভাৰত ॥ 11॥

শৰণাগতহা চৈৱ সৰ্ৱে ব্ৰহ্মহণৈঃ সমাঃ ।
এতৈঃ সমেত্য কৰ্তৱ্যং প্ৰাযশ্চিত্তমিতি শ্ৰুতিঃ ॥ 12॥

গৃহী ৱদান্যোঽনপৱিদ্ধ ৱাক্যঃ
শেষান্ন ভোকাপ্যৱিহিংসকশ্ চ ।
নানৰ্থকৃত্ত্যক্তকলিঃ কৃতজ্ঞঃ
সত্যো মৃদুঃ স্ৱৰ্গমুপৈতি ৱিদ্ৱান্ ॥ 13॥

সুলভাঃ পুৰুষা ৰাজন্সততং প্ৰিযৱাদিনঃ ।
অপ্ৰিযস্য তু পথ্যস্য ৱক্তা শ্ৰোতা চ দুৰ্লভঃ ॥ 14॥

যো হি ধৰ্মং ৱ্যপাশ্ৰিত্য হিত্ৱা ভৰ্তুঃ প্ৰিযাপ্ৰিযে ।
অপ্ৰিযাণ্যাহ পথ্যানি তেন ৰাজা সহাযৱান্ ॥ 15॥

ত্যজেত্কুলাৰ্থে পুৰুষং গ্ৰামস্যাৰ্থে কুলং ত্যজেত্ ।
গ্ৰামং জনপদস্যাৰ্থে আত্মাৰ্থে পৃথিৱীং ত্যজেত্ ॥ 16॥

আপদৰ্থং ধনং ৰক্ষেদ্দাৰান্ৰক্ষেদ্ধনৈৰপি ।
আত্মানং সততং ৰক্ষেদ্দাৰৈৰপি ধনৈৰপি ॥ 17॥

উক্তং মযা দ্যূতকালেঽপি ৰাজন্
নৈৱং যুক্তং ৱচনং প্ৰাতিপীয ।
তদৌষধং পথ্যমিৱাতুৰস্য
ন ৰোচতে তৱ ৱৈচিত্ৰ ৱীৰ্য ॥ 18॥

কাকৈৰিমাংশ্চিত্ৰবৰ্হান্মযূৰান্
পৰাজৈষ্ঠাঃ পাণ্ডৱান্ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰৈঃ ।
হিত্ৱা সিংহান্ক্ৰোষ্টু কান্গূহমানঃ
প্ৰাপ্তে কালে শোচিতা ত্ৱং নৰেন্দ্ৰ ॥ 19॥

যস্তাত ন ক্ৰুধ্যতি সৰ্ৱকালং
ভৃত্যস্য ভক্তস্য হিতে ৰতস্য ।
তস্মিন্ভৃত্যা ভৰ্তৰি ৱিশ্ৱসন্তি
ন চৈনমাপত্সু পৰিত্যজন্তি ॥ 20॥

ন ভৃত্যানাং ৱৃত্তি সংৰোধনেন
বাহ্যং জনং সঞ্জিঘৃক্ষেদপূৰ্ৱম্ ।
ত্যজন্তি হ্যেনমুচিতাৱৰুদ্ধাঃ
স্নিগ্ধা হ্যমাত্যাঃ পৰিহীনভোগাঃ ॥ 21॥

কৃত্যানি পূৰ্ৱং পৰিসঙ্খ্যায সৰ্ৱাণ্য্
আযৱ্যযাৱনুৰূপাং চ ৱৃত্তিম্ ।
সঙ্গৃহ্ণীযাদনুৰূপান্সহাযান্
সহাযসাধ্যানি হি দুষ্কৰাণি ॥ 22॥

অভিপ্ৰাযং যো ৱিদিত্ৱা তু ভৰ্তুঃ
সৰ্ৱাণি কাৰ্যাণি কৰোত্যতন্দ্ৰীঃ ।
ৱক্তা হিতানামনুৰক্ত আৰ্যঃ
শক্তিজ্ঞ আত্মেৱ হি সোঽনুকম্প্যঃ ॥ 23॥

ৱাক্যং তু যো নাদ্ৰিযতেঽনুশিষ্টঃ
প্ৰত্যাহ যশ্চাপি নিযুজ্যমানঃ ।
প্ৰজ্ঞাভিমানী প্ৰতিকূলৱাদী
ত্যাজ্যঃ স তাদৃক্ত্ৱৰযৈৱ ভৃত্যঃ ॥ 24॥

অস্তব্ধমক্লীবমদীৰ্ঘসূত্ৰং
সানুক্ৰোশং শ্লক্ষ্ণমহাৰ্যমন্যৈঃ ।
অৰোগ জাতীযমুদাৰৱাক্যং
দূতং ৱদন্ত্যষ্ট গুণোপপন্নম্ ॥ 25॥

ন ৱিশ্ৱাসাজ্জাতু পৰস্য গেহং
গচ্ছেন্নৰশ্চেতযানো ৱিকালে ।
ন চত্ৱৰে নিশি তিষ্ঠেন্নিগূঢো
ন ৰাজন্যাং যোষিতং প্ৰাৰ্থযীত ॥ 26॥

ন নিহ্নৱং সত্ৰ গতস্য গচ্ছেত্
সংসৃষ্ট মন্ত্ৰস্য কুসঙ্গতস্য ।
ন চ ব্ৰূযান্নাশ্ৱসামি ত্ৱযীতি
স কাৰণং ৱ্যপদেশং তু কুৰ্যাত্ ॥ 27॥

ঘৃণী ৰাজা পুংশ্চলী ৰাজভৃত্যঃ
পুত্ৰো ভ্ৰাতা ৱিধৱা বাল পুত্ৰা ।
সেনা জীৱী চোদ্ধৃত ভক্ত এৱ
ৱ্যৱহাৰে ৱৈ ৱৰ্জনীযাঃ স্যুৰেতে ॥ 28॥

গুণা দশ স্নানশীলং ভজন্তে
বলং ৰূপং স্ৱৰৱৰ্ণপ্ৰশুদ্ধিঃ ।
স্পৰ্শশ্চ গন্ধশ্চ ৱিশুদ্ধতা চ
শ্ৰীঃ সৌকুমাৰ্যং প্ৰৱৰাশ্চ নাৰ্যঃ ॥ 29॥

গুণাশ্চ ষণ্মিতভুক্তং ভজন্তে
আৰোগ্যমাযুশ্চ সুখং বলং চ ।
অনাৱিলং চাস্য ভৱেদপত্যং
ন চৈনমাদ্যূন ইতি ক্ষিপন্তি ॥ 30॥

অকৰ্ম শীলং চ মহাশনং চ
লোকদ্ৱিষ্টং বহু মাযং নৃশংসম্ ।
অদেশকালজ্ঞমনিষ্ট ৱেষম্
এতান্গৃহে ন প্ৰতিৱাসযীত ॥ 31॥

কদৰ্যমাক্ৰোশকমশ্ৰুতং চ
ৱৰাক সম্ভূতমমান্য মানিনম্ ।
নিষ্ঠূৰিণং কৃতৱৈৰং কৃতঘ্নম্
এতান্ভৃতাৰ্তোঽপি ন জাতু যাচেত্ ॥ 32॥

সঙ্ক্লিষ্টকৰ্মাণমতিপ্ৰৱাদং
নিত্যানৃতং চাদৃঢ ভক্তিকং চ ।
ৱিকৃষ্টৰাগং বহুমানিনং চাপ্য্
এতান্ন সেৱেত নৰাধমান্ষট্ ॥ 33॥

সহাযবন্ধনা হ্যৰ্থাঃ সহাযাশ্চাৰ্থবন্ধনাঃ ।
অন্যোন্যবন্ধনাৱেতৌ ৱিনান্যোন্যং ন সিধ্যতঃ ॥ 34॥

উত্পাদ্য পুত্ৰাননৃণাংশ্চ কৃত্ৱা
ৱৃত্তিং চ তেভ্যোঽনুৱিধায কাং চিত্ ।
স্থানে কুমাৰীঃ প্ৰতিপাদ্য সৰ্ৱা
অৰণ্যসংস্থো মুনিৱদ্বুভূষেত্ ॥ 35॥

হিতং যত্সৰ্ৱভূতানামাত্মনশ্চ সুখাৱহম্ ।
তত্কুৰ্যাদীশ্ৱৰো হ্যেতন্মূলং ধৰ্মাৰ্থসিদ্ধযে ॥ 36॥

বুদ্ধিঃ প্ৰভাৱস্তেজশ্চ সত্ত্ৱমুত্থানমেৱ চ ।
ৱ্যৱসাযশ্চ যস্য স্যাত্তস্যাৱৃত্তি ভযং কুতঃ ॥ 37॥

পশ্য দোষান্পাণ্ডৱৈৰ্ৱিগ্ৰহে ত্ৱং
যত্ৰ ৱ্যথেৰন্নপি দেৱাঃ স শক্ৰাঃ ।
পুত্ৰৈৰ্ৱৈৰং নিত্যমুদ্ৱিগ্নৱাসো
যশঃ প্ৰণাশো দ্ৱিষতাং চ হৰ্ষঃ ॥ 38॥

ভীষ্মস্য কোপস্তৱ চেন্দ্ৰ কল্প
দ্ৰোণস্য ৰাজ্ঞশ্চ যুধিষ্ঠিৰস্য ।
উত্সাদযেল্লোকমিমং প্ৰৱৃদ্ধঃ
শ্ৱেতো গ্ৰহস্তিৰ্যগিৱাপতন্খে ॥ 39॥

তৱ পুত্ৰশতং চৈৱ কৰ্ণঃ পঞ্চ চ পাণ্ডৱাঃ ।
পৃথিৱীমনুশাসেযুৰখিলাং সাগৰাম্বৰাম্ ॥ 40॥

ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰা ৱনং ৰাজন্ৱ্যাঘ্ৰাঃ পাণ্ডুসুতা মতাঃ ।
মা ৱনং ছিন্ধি স ৱ্যাঘ্ৰং মা ৱ্যাঘ্ৰান্নীনশো ৱনাত্ ॥ 41॥

ন স্যাদ্ৱনমৃতে ৱ্যাঘ্ৰান্ৱ্যাঘ্ৰা ন স্যুৰৃতে ৱনম্ ।
ৱনং হি ৰক্ষ্যতে ৱ্যাঘ্ৰৈৰ্ৱ্যাঘ্ৰান্ৰক্ষতি কাননম্ ॥ 42॥

ন তথেচ্ছন্ত্যকল্যাণাঃ পৰেষাং ৱেদিতুং গুণান্ ।
যথৈষাং জ্ঞাতুমিচ্ছন্তি নৈৰ্গুণ্যং পাপচেতসঃ ॥ 43॥

অৰ্থসিদ্ধিং পৰামিচ্ছন্ধৰ্মমেৱাদিতশ্ চৰেত্ ।
ন হি ধৰ্মাদপৈত্যৰ্থঃ স্ৱৰ্গলোকাদিৱামৃতম্ ॥ 44॥

যস্যাত্মা ৱিৰতঃ পাপাত্কল্যাণে চ নিৱেশিতঃ ।
তেন সৰ্ৱমিদং বুদ্ধং প্ৰকৃতিৰ্ৱিকৃতিৰ্শ্চ যা ॥ 45॥

যো ধৰ্মমৰ্থং কামং চ যথাকালং নিষেৱতে ।
ধৰ্মাৰ্থকামসংযোগং যোঽমুত্ৰেহ চ ৱিন্দতি ॥ 46॥

সন্নিযচ্ছতি যো ৱেগমুত্থিতং ক্ৰোধহৰ্ষযোঃ ।
স শ্ৰিযো ভাজনং ৰাজন্যশ্চাপত্সু ন মুহ্যতি ॥ 47॥

বলং পঞ্চ ৱিধং নিত্যং পুৰুষাণাং নিবোধ মে ।
যত্তু বাহুবলং নাম কনিষ্ঠং বলমুচ্যতে ॥ 48॥

অমাত্যলাভো ভদ্ৰং তে দ্ৱিতীযং বলমুচ্যতে ।
ধনলাভস্তৃতীযং তু বলমাহুৰ্জিগীষৱঃ ॥ 49॥

যত্ত্ৱস্য সহজং ৰাজন্পিতৃপৈতামহং বলম্ ।
অভিজাত বলং নাম তচ্চতুৰ্থং বলং স্মৃতম্ ॥ 50॥

যেন ত্ৱেতানি সৰ্ৱাণি সঙ্গৃহীতানি ভাৰত ।
যদ্বলানাং বলং শ্ৰেষ্ঠং তত্প্ৰজ্ঞা বলমুচ্যতে ॥ 51॥

মহতে যোঽপকাৰায নৰস্য প্ৰভৱেন্নৰঃ ।
তেন ৱৈৰং সমাসজ্য দূৰস্থোঽস্মীতি নাশ্ৱসেত্ ॥ 52॥

স্ত্ৰীষু ৰাজসু সৰ্পেষু স্ৱাধ্যাযে শত্ৰুসেৱিষু ।
ভোগে চাযুষি ৱিশ্ৱাসং কঃ প্ৰাজ্ঞঃ কৰ্তুমৰ্হতি ॥ 53॥

প্ৰজ্ঞা শৰেণাভিহতস্য জন্তোশ্
চিকিত্সকাঃ সন্তি ন চৌষধানি ।
ন হোমমন্ত্ৰা ন চ মঙ্গলানি
নাথৰ্ৱণা নাপ্যগদাঃ সুসিদ্ধাঃ ॥ 54॥

সৰ্পশ্চাগ্নিশ্চ সিংহশ্চ কুলপুত্ৰশ্চ ভাৰত ।
নাৱজ্ঞেযা মনুষ্যেণ সৰ্ৱে তে হ্যতিতেজসঃ ॥ 55॥

অগ্নিস্তেজো মহল্লোকে গূঢস্তিষ্ঠতি দাৰুষু ।
ন চোপযুঙ্ক্তে তদ্দাৰু যাৱন্নো দীপ্যতে পৰৈঃ ॥ 56॥

স এৱ খলু দাৰুভ্যো যদা নিৰ্মথ্য দীপ্যতে ।
তদা তচ্চ ৱনং চান্যন্নিৰ্দহত্যাশু তেজসা ॥ 57॥

এৱমেৱ কুলে জাতাঃ পাৱকোপম তেজসঃ ।
ক্ষমাৱন্তো নিৰাকাৰাঃ কাষ্ঠেঽগ্নিৰিৱ শেৰতে ॥ 58॥

লতা ধৰ্মা ত্ৱং সপুত্ৰঃ শালাঃ পাণ্ডুসুতা মতাঃ ।
ন লতা ৱৰ্ধতে জাতু মহাদ্ৰুমমনাশ্ৰিতা ॥ 59॥

ৱনং ৰাজংস্ত্ৱং সপুত্ৰোঽম্বিকেয
সিংহান্ৱনে পাণ্ডৱাংস্তাত ৱিদ্ধি ।
সিংহৈৰ্ৱিহীনং হি ৱনং ৱিনশ্যেত্
সিংহা ৱিনশ্যেযুৰৃতে ৱনেন ॥ 60॥