ৱিদুৰ নীতি - উদ্যোগ পৰ্ৱম্, অধ্যাযঃ 38

॥ ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি
ৱিদুৰৱাক্যে অষ্টত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥
ৱিদুৰ উৱাচ।
ঊৰ্ধ্ৱং প্ৰাণা হ্যুত্ক্ৰামন্তি যূনঃ স্থৱিৰ আযতি ।
প্ৰত্যুত্থানাভিৱাদাভ্যাং পুনস্তান্পতিপদ্যতে ॥ 1॥

পীঠং দত্ত্ৱা সাধৱেঽভ্যাগতায
আনীযাপঃ পৰিনিৰ্ণিজ্য পাদৌ ।
সুখং পৃষ্ট্ৱা প্ৰতিৱেদ্যাত্ম সংস্থং
ততো দদ্যাদন্নমৱেক্ষ্য ধীৰঃ ॥ 2॥

যস্যোদকং মধুপৰ্কং চ গাং চ
ন মন্ত্ৰৱিত্প্ৰতিগৃহ্ণাতি গেহে ।
লোভাদ্ভযাদৰ্থকাৰ্পণ্যতো ৱা
তস্যানৰ্থং জীৱিতমাহুৰাৰ্যাঃ ॥ 3॥

চিকিত্সকঃ শক্য কৰ্তাৱকীৰ্ণী
স্তেনঃ ক্ৰূৰো মদ্যপো ভ্ৰূণহা চ ।
সেনাজীৱী শ্ৰুতিৱিক্ৰাযকশ্ চ
ভৃশং প্ৰিযোঽপ্যতিথিৰ্নোদকাৰ্হঃ ॥ 4॥

অৱিক্ৰেযং লৱণং পক্ৱমন্নং দধি
ক্ষীৰং মধু তৈলং ঘৃতং চ ।
তিলা মাংসং মূলফলানি শাকং
ৰক্তং ৱাসঃ সৰ্ৱগন্ধা গুডশ্ চ ॥ 5॥

অৰোষণো যঃ সমলোষ্ট কাঞ্চনঃ
প্ৰহীণ শোকো গতসন্ধি ৱিগ্ৰহঃ ।
নিন্দা প্ৰশংসোপৰতঃ প্ৰিযাপ্ৰিযে
চৰন্নুদাসীনৱদেষ ভিক্ষুকঃ ॥ 6॥

নীৱাৰ মূলেঙ্গুদ শাকৱৃত্তিঃ
সুসংযতাত্মাগ্নিকাৰ্যেষ্ৱচোদ্যঃ ।
ৱনে ৱসন্নতিথিষ্ৱপ্ৰমত্তো
ধুৰন্ধৰঃ পুণ্যকৃদেষ তাপসঃ ॥ 7॥

অপকৃত্ৱা বুদ্ধিমতো দূৰস্থোঽস্মীতি নাশ্ৱসেত্ ।
দীৰ্ঘৌ বুদ্ধিমতো বাহূ যাভ্যাং হিংসতি হিংসিতঃ ॥ 8॥

ন ৱিশ্ৱসেদৱিশ্ৱস্তে ৱিশ্ৱস্তে নাতিৱিশ্ৱসেত্ ।
ৱিশ্ৱাসাদ্ভযমুত্পন্নং মূলান্যপি নিকৃন্ততি ॥ 9॥

অনীৰ্ষ্যুৰ্গুপ্তদাৰঃ স্যাত্সংৱিভাগী প্ৰিযংৱদঃ ।
শ্লক্ষ্ণো মধুৰৱাক্স্ত্ৰীণাং ন চাসাং ৱশগো ভৱেত্ ॥ 10॥

পূজনীযা মহাভাগাঃ পুণ্যাশ্চ গৃহদীপ্তযঃ ।
স্ত্ৰিযঃ শ্ৰিযো গৃহস্যোক্তাস্তস্মাদ্ৰক্ষ্যা ৱিশেষতঃ ॥ 11॥

পিতুৰন্তঃপুৰং দদ্যান্মাতুৰ্দদ্যান্মহানসম্ ।
গোষু চাত্মসমং দদ্যাত্স্ৱযমেৱ কৃষিং ৱ্ৰজেত্ ।
ভৃত্যৈৰ্ৱণিজ্যাচাৰং চ পুত্ৰৈঃ সেৱেত ব্ৰাহ্মণান্ ॥ 12॥

অদ্ভ্যোঽগ্নিৰ্ব্ৰহ্মতঃ ক্ষত্ৰমশ্মনো লোহমুত্থিতম্ ।
তেষাং সৰ্ৱত্ৰগং তেজঃ স্ৱাসু যোনিষু শাম্যতি ॥ 13॥

নিত্যং সন্তঃ কুলে জাতাঃ পাৱকোপম তেজসঃ ।
ক্ষমাৱন্তো নিৰাকাৰাঃ কাষ্ঠেঽগ্নিৰিৱ শেৰতে ॥ 14॥

যস্য মন্ত্ৰং ন জানন্তি বাহ্যাশ্চাভ্যন্তৰাশ্ চ যে ।
স ৰাজা সৰ্ৱতশ্চক্ষুশ্চিৰমৈশ্ৱৰ্যমশ্নুতে ॥ 15॥

কৰিষ্যন্ন প্ৰভাষেত কৃতান্যেৱ চ দৰ্শযেত্ ।
ধৰ্মকামাৰ্থ কাৰ্যাণি তথা মন্ত্ৰো ন ভিদ্যতে ॥ 16॥

গিৰিপৃষ্ঠমুপাৰুহ্য প্ৰাসাদং ৱা ৰহোগতঃ ।
অৰণ্যে নিঃশলাকে ৱা তত্ৰ মন্ত্ৰো ৱিধীযতে ॥ 17॥

নাসুহৃত্পৰমং মন্ত্ৰং ভাৰতাৰ্হতি ৱেদিতুম্ ।
অপণ্ডিতো ৱাপি সুহৃত্পণ্ডিতো ৱাপ্যনাত্মৱান্ ।
অমাত্যে হ্যৰ্থলিপ্সা চ মন্ত্ৰৰক্ষণমেৱ চ ॥ 18॥

কৃতানি সৰ্ৱকাৰ্যাণি যস্য ৱা পাৰ্ষদা ৱিদুঃ ।
গূঢমন্ত্ৰস্য নৃপতেস্তস্য সিদ্ধিৰসংশযম্ ॥ 19॥

অপ্ৰশস্তানি কৰ্মাণি যো মোহাদনুতিষ্ঠতি ।
স তেষাং ৱিপৰিভ্ৰংশে ভ্ৰশ্যতে জীৱিতাদপি ॥ 20॥

কৰ্মণাং তু প্ৰশস্তানামনুষ্ঠানং সুখাৱহম্ ।
তেষামেৱাননুষ্ঠানং পশ্চাত্তাপকৰং মহত্ ॥ 21॥

স্থানৱৃদ্ধ ক্ষযজ্ঞস্য ষাড্গুণ্য ৱিদিতাত্মনঃ ।
অনৱজ্ঞাত শীলস্য স্ৱাধীনা পৃথিৱী নৃপ ॥ 22॥

অমোঘক্ৰোধহৰ্ষস্য স্ৱযং কৃত্যান্ৱৱেক্ষিণঃ ।
আত্মপ্ৰত্যয কোশস্য ৱসুধেযং ৱসুন্ধৰা ॥ 23॥

নামমাত্ৰেণ তুষ্যেত ছত্ৰেণ চ মহীপতিঃ ।
ভৃত্যেভ্যো ৱিসৃজেদৰ্থান্নৈকঃ সৰ্ৱহৰো ভৱেত্ ॥ 24॥

ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণং ৱেদ ভৰ্তা ৱেদ স্ত্ৰিযং তথা ।
অমাত্যং নৃপতিৰ্ৱেদ ৰাজা ৰাজানমেৱ চ ॥ 25॥

ন শত্ৰুৰঙ্কমাপন্নো মোক্তৱ্যো ৱধ্যতাং গতঃ ।
অহতাদ্ধি ভযং তস্মাজ্জাযতে নচিৰাদিৱ ॥ 26॥

দৈৱতেষু চ যত্নেন ৰাজসু ব্ৰাহ্মণেষু চ ।
নিযন্তৱ্যঃ সদা ক্ৰোধো ৱৃদ্ধবালাতুৰেষু চ ॥ 27॥

নিৰৰ্থং কলহং প্ৰাজ্ঞো ৱৰ্জযেন্মূঢ সেৱিতম্ ।
কীৰ্তিং চ লভতে লোকে ন চানৰ্থেন যুজ্যতে ॥ 28॥

প্ৰসাদো নিষ্ফলো যস্য ক্ৰোধশ্চাপি নিৰৰ্থকঃ ।
ন তং ভৰ্তাৰমিচ্ছন্তি ষণ্ঢং পতিমিৱ স্ত্ৰিযঃ ॥ 29॥

ন বুদ্ধিৰ্ধনলাভায ন জাড্যমসমৃদ্ধযে ।
লোকপৰ্যায ৱৃত্তান্তং প্ৰাজ্ঞো জানাতি নেতৰঃ ॥ 30॥

ৱিদ্যা শীলৱযোৱৃদ্ধান্বুদ্ধিৱৃদ্ধাংশ্চ ভাৰত ।
ধনাভিজন ৱৃদ্ধাংশ্চ নিত্যং মূঢোঽৱমন্যতে ॥ 31॥

অনাৰ্য ৱৃত্তমপ্ৰাজ্ঞমসূযকমধাৰ্মিকম্ ।
অনৰ্থাঃ ক্ষিপ্ৰমাযান্তি ৱাগ্দুষ্টং ক্ৰোধনং তথা ॥ 32॥

অৱিসংৱাদনং দানং সমযস্যাৱ্যতিক্ৰমঃ ।
আৱৰ্তযন্তি ভূতানি সম্যক্প্ৰণিহিতা চ ৱাক্ ॥ 33॥

অৱিসংৱাদকো দক্ষঃ কৃতজ্ঞো মতিমানৃজুঃ ।
অপি সঙ্ক্ষীণ কোশোঽপি লভতে পৰিৱাৰণম্ ॥ 34॥

ধৃতিঃ শমো দমঃ শৌচং কাৰুণ্যং ৱাগনিষ্ঠুৰা ।
মিত্ৰাণাং চানভিদ্ৰোহঃ সতৈতাঃ সমিধঃ শ্ৰিযঃ ॥ 35॥

অসংৱিভাগী দুষ্টাত্মা কৃতঘ্নো নিৰপত্ৰপঃ ।
তাদৃঙ্নৰাধমো লোকে ৱৰ্জনীযো নৰাধিপ ॥ 36॥

ন স ৰাত্ৰৌ সুখং শেতে স সৰ্প ইৱ ৱেশ্মনি ।
যঃ কোপযতি নিৰ্দোষং স দোষোঽভ্যন্তৰং জনম্ ॥ 37॥

যেষু দুষ্টেষু দোষঃ স্যাদ্যোগক্ষেমস্য ভাৰত ।
সদা প্ৰসাদনং তেষাং দেৱতানামিৱাচৰেত্ ॥ 38॥

যেঽৰ্থাঃ স্ত্ৰীষু সমাসক্তাঃ প্ৰথমোত্পতিতেষু চ ।
যে চানাৰ্য সমাসক্তাঃ সৰ্ৱে তে সংশযং গতাঃ ॥ 39॥

যত্ৰ স্ত্ৰী যত্ৰ কিতৱো যত্ৰ বালোঽনুশাস্তি চ ।
মজ্জন্তি তেঽৱশা দেশা নদ্যামশ্মপ্লৱা ইৱ ॥ 40॥

প্ৰযোজনেষু যে সক্তা ন ৱিশেষেষু ভাৰত ।
তানহং পণ্ডিতান্মন্যে ৱিশেষা হি প্ৰসঙ্গিনঃ ॥ 41॥

যং প্ৰশংসন্তি কিতৱা যং প্ৰশংসন্তি চাৰণাঃ ।
যং প্ৰশংসন্তি বন্ধক্যো ন স জীৱতি মানৱঃ ॥ 42॥

হিত্ৱা তান্পৰমেষ্ৱাসান্পাণ্ডৱানমিতৌজসঃ ।
আহিতং ভাৰতৈশ্ৱৰ্যং ত্ৱযা দুৰ্যোধনে মহত্ ॥ 43॥

তং দ্ৰক্ষ্যসি পৰিভ্ৰষ্টং তস্মাত্ত্ৱং নচিৰাদিৱ ।
ঐশ্ৱৰ্যমদসম্মূঢং বলিং লোকত্ৰযাদিৱ ॥ 44॥