ଵିଦୁର ନୀତି - ଉଦ୍ଯୋଗ ପର୍ଵମ୍, ଅଧ୍ଯାଯଃ 38

॥ ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵଣି ପ୍ରଜାଗରପର୍ଵଣି
ଵିଦୁରଵାକ୍ଯେ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
ଵିଦୁର ଉଵାଚ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରାଣା ହ୍ଯୁତ୍କ୍ରାମନ୍ତି ଯୂନଃ ସ୍ଥଵିର ଆଯତି ।
ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦାଭ୍ଯାଂ ପୁନସ୍ତାନ୍ପତିପଦ୍ଯତେ ॥ 1॥

ପୀଠଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସାଧଵେଽଭ୍ଯାଗତାଯ
ଆନୀଯାପଃ ପରିନିର୍ଣିଜ୍ଯ ପାଦୌ ।
ସୁଖଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରତିଵେଦ୍ଯାତ୍ମ ସଂସ୍ଥଂ
ତତୋ ଦଦ୍ଯାଦନ୍ନମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଧୀରଃ ॥ 2॥

ଯସ୍ଯୋଦକଂ ମଧୁପର୍କଂ ଚ ଗାଂ ଚ
ନ ମନ୍ତ୍ରଵିତ୍ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି ଗେହେ ।
ଲୋଭାଦ୍ଭଯାଦର୍ଥକାର୍ପଣ୍ଯତୋ ଵା
ତସ୍ଯାନର୍ଥଂ ଜୀଵିତମାହୁରାର୍ଯାଃ ॥ 3॥

ଚିକିତ୍ସକଃ ଶକ୍ଯ କର୍ତାଵକୀର୍ଣୀ
ସ୍ତେନଃ କ୍ରୂରୋ ମଦ୍ଯପୋ ଭ୍ରୂଣହା ଚ ।
ସେନାଜୀଵୀ ଶ୍ରୁତିଵିକ୍ରାଯକଶ୍ ଚ
ଭୃଶଂ ପ୍ରିଯୋଽପ୍ଯତିଥିର୍ନୋଦକାର୍ହଃ ॥ 4॥

ଅଵିକ୍ରେଯଂ ଲଵଣଂ ପକ୍ଵମନ୍ନଂ ଦଧି
କ୍ଷୀରଂ ମଧୁ ତୈଲଂ ଘୃତଂ ଚ ।
ତିଲା ମାଂସଂ ମୂଲଫଲାନି ଶାକଂ
ରକ୍ତଂ ଵାସଃ ସର୍ଵଗନ୍ଧା ଗୁଡଶ୍ ଚ ॥ 5॥

ଅରୋଷଣୋ ଯଃ ସମଲୋଷ୍ଟ କାଞ୍ଚନଃ
ପ୍ରହୀଣ ଶୋକୋ ଗତସନ୍ଧି ଵିଗ୍ରହଃ ।
ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶଂସୋପରତଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ଚରନ୍ନୁଦାସୀନଵଦେଷ ଭିକ୍ଷୁକଃ ॥ 6॥

ନୀଵାର ମୂଲେଙ୍ଗୁଦ ଶାକଵୃତ୍ତିଃ
ସୁସଂଯତାତ୍ମାଗ୍ନିକାର୍ଯେଷ୍ଵଚୋଦ୍ଯଃ ।
ଵନେ ଵସନ୍ନତିଥିଷ୍ଵପ୍ରମତ୍ତୋ
ଧୁରନ୍ଧରଃ ପୁଣ୍ଯକୃଦେଷ ତାପସଃ ॥ 7॥

ଅପକୃତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିମତୋ ଦୂରସ୍ଥୋଽସ୍ମୀତି ନାଶ୍ଵସେତ୍ ।
ଦୀର୍ଘୌ ବୁଦ୍ଧିମତୋ ବାହୂ ଯାଭ୍ଯାଂ ହିଂସତି ହିଂସିତଃ ॥ 8॥

ନ ଵିଶ୍ଵସେଦଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ନାତିଵିଶ୍ଵସେତ୍ ।
ଵିଶ୍ଵାସାଦ୍ଭଯମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମୂଲାନ୍ଯପି ନିକୃନ୍ତତି ॥ 9॥

ଅନୀର୍ଷ୍ଯୁର୍ଗୁପ୍ତଦାରଃ ସ୍ଯାତ୍ସଂଵିଭାଗୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ ।
ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୋ ମଧୁରଵାକ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନ ଚାସାଂ ଵଶଗୋ ଭଵେତ୍ ॥ 10॥

ପୂଜନୀଯା ମହାଭାଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଶ୍ଚ ଗୃହଦୀପ୍ତଯଃ ।
ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଶ୍ରିଯୋ ଗୃହସ୍ଯୋକ୍ତାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯା ଵିଶେଷତଃ ॥ 11॥

ପିତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ମାତୁର୍ଦଦ୍ଯାନ୍ମହାନସମ୍ ।
ଗୋଷୁ ଚାତ୍ମସମଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯମେଵ କୃଷିଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।
ଭୃତ୍ଯୈର୍ଵଣିଜ୍ଯାଚାରଂ ଚ ପୁତ୍ରୈଃ ସେଵେତ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ॥ 12॥

ଅଦ୍ଭ୍ଯୋଽଗ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମତଃ କ୍ଷତ୍ରମଶ୍ମନୋ ଲୋହମୁତ୍ଥିତମ୍ ।
ତେଷାଂ ସର୍ଵତ୍ରଗଂ ତେଜଃ ସ୍ଵାସୁ ଯୋନିଷୁ ଶାମ୍ଯତି ॥ 13॥

ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ତଃ କୁଲେ ଜାତାଃ ପାଵକୋପମ ତେଜସଃ ।
କ୍ଷମାଵନ୍ତୋ ନିରାକାରାଃ କାଷ୍ଠେଽଗ୍ନିରିଵ ଶେରତେ ॥ 14॥

ଯସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରଂ ନ ଜାନନ୍ତି ବାହ୍ଯାଶ୍ଚାଭ୍ଯନ୍ତରାଶ୍ ଚ ଯେ ।
ସ ରାଜା ସର୍ଵତଶ୍ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚିରମୈଶ୍ଵର୍ଯମଶ୍ନୁତେ ॥ 15॥

କରିଷ୍ଯନ୍ନ ପ୍ରଭାଷେତ କୃତାନ୍ଯେଵ ଚ ଦର୍ଶଯେତ୍ ।
ଧର୍ମକାମାର୍ଥ କାର୍ଯାଣି ତଥା ମନ୍ତ୍ରୋ ନ ଭିଦ୍ଯତେ ॥ 16॥

ଗିରିପୃଷ୍ଠମୁପାରୁହ୍ଯ ପ୍ରାସାଦଂ ଵା ରହୋଗତଃ ।
ଅରଣ୍ଯେ ନିଃଶଲାକେ ଵା ତତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୋ ଵିଧୀଯତେ ॥ 17॥

ନାସୁହୃତ୍ପରମଂ ମନ୍ତ୍ରଂ ଭାରତାର୍ହତି ଵେଦିତୁମ୍ ।
ଅପଣ୍ଡିତୋ ଵାପି ସୁହୃତ୍ପଣ୍ଡିତୋ ଵାପ୍ଯନାତ୍ମଵାନ୍ ।
ଅମାତ୍ଯେ ହ୍ଯର୍ଥଲିପ୍ସା ଚ ମନ୍ତ୍ରରକ୍ଷଣମେଵ ଚ ॥ 18॥

କୃତାନି ସର୍ଵକାର୍ଯାଣି ଯସ୍ଯ ଵା ପାର୍ଷଦା ଵିଦୁଃ ।
ଗୂଢମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ନୃପତେସ୍ତସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିରସଂଶଯମ୍ ॥ 19॥

ଅପ୍ରଶସ୍ତାନି କର୍ମାଣି ଯୋ ମୋହାଦନୁତିଷ୍ଠତି ।
ସ ତେଷାଂ ଵିପରିଭ୍ରଂଶେ ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ଜୀଵିତାଦପି ॥ 20॥

କର୍ମଣାଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତାନାମନୁଷ୍ଠାନଂ ସୁଖାଵହମ୍ ।
ତେଷାମେଵାନନୁଷ୍ଠାନଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପକରଂ ମହତ୍ ॥ 21॥

ସ୍ଥାନଵୃଦ୍ଧ କ୍ଷଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ ।
ଅନଵଜ୍ଞାତ ଶୀଲସ୍ଯ ସ୍ଵାଧୀନା ପୃଥିଵୀ ନୃପ ॥ 22॥

ଅମୋଘକ୍ରୋଧହର୍ଷସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ କୃତ୍ଯାନ୍ଵଵେକ୍ଷିଣଃ ।
ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ଯଯ କୋଶସ୍ଯ ଵସୁଧେଯଂ ଵସୁନ୍ଧରା ॥ 23॥

ନାମମାତ୍ରେଣ ତୁଷ୍ଯେତ ଛତ୍ରେଣ ଚ ମହୀପତିଃ ।
ଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵିସୃଜେଦର୍ଥାନ୍ନୈକଃ ସର୍ଵହରୋ ଭଵେତ୍ ॥ 24॥

ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵେଦ ଭର୍ତା ଵେଦ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ତଥା ।
ଅମାତ୍ଯଂ ନୃପତିର୍ଵେଦ ରାଜା ରାଜାନମେଵ ଚ ॥ 25॥

ନ ଶତ୍ରୁରଙ୍କମାପନ୍ନୋ ମୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଵଧ୍ଯତାଂ ଗତଃ ।
ଅହତାଦ୍ଧି ଭଯଂ ତସ୍ମାଜ୍ଜାଯତେ ନଚିରାଦିଵ ॥ 26॥

ଦୈଵତେଷୁ ଚ ଯତ୍ନେନ ରାଜସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ।
ନିଯନ୍ତଵ୍ଯଃ ସଦା କ୍ରୋଧୋ ଵୃଦ୍ଧବାଲାତୁରେଷୁ ଚ ॥ 27॥

ନିରର୍ଥଂ କଲହଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵର୍ଜଯେନ୍ମୂଢ ସେଵିତମ୍ ।
କୀର୍ତିଂ ଚ ଲଭତେ ଲୋକେ ନ ଚାନର୍ଥେନ ଯୁଜ୍ଯତେ ॥ 28॥

ପ୍ରସାଦୋ ନିଷ୍ଫଲୋ ଯସ୍ଯ କ୍ରୋଧଶ୍ଚାପି ନିରର୍ଥକଃ ।
ନ ତଂ ଭର୍ତାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଷଣ୍ଢଂ ପତିମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 29॥

ନ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧନଲାଭାଯ ନ ଜାଡ୍ଯମସମୃଦ୍ଧଯେ ।
ଲୋକପର୍ଯାଯ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଜାନାତି ନେତରଃ ॥ 30॥

ଵିଦ୍ଯା ଶୀଲଵଯୋଵୃଦ୍ଧାନ୍ବୁଦ୍ଧିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଭାରତ ।
ଧନାଭିଜନ ଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ମୂଢୋଽଵମନ୍ଯତେ ॥ 31॥

ଅନାର୍ଯ ଵୃତ୍ତମପ୍ରାଜ୍ଞମସୂଯକମଧାର୍ମିକମ୍ ।
ଅନର୍ଥାଃ କ୍ଷିପ୍ରମାଯାନ୍ତି ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଂ କ୍ରୋଧନଂ ତଥା ॥ 32॥

ଅଵିସଂଵାଦନଂ ଦାନଂ ସମଯସ୍ଯାଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ ।
ଆଵର୍ତଯନ୍ତି ଭୂତାନି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣିହିତା ଚ ଵାକ୍ ॥ 33॥

ଅଵିସଂଵାଦକୋ ଦକ୍ଷଃ କୃତଜ୍ଞୋ ମତିମାନୃଜୁଃ ।
ଅପି ସଙ୍କ୍ଷୀଣ କୋଶୋଽପି ଲଭତେ ପରିଵାରଣମ୍ ॥ 34॥

ଧୃତିଃ ଶମୋ ଦମଃ ଶୌଚଂ କାରୁଣ୍ଯଂ ଵାଗନିଷ୍ଠୁରା ।
ମିତ୍ରାଣାଂ ଚାନଭିଦ୍ରୋହଃ ସତୈତାଃ ସମିଧଃ ଶ୍ରିଯଃ ॥ 35॥

ଅସଂଵିଭାଗୀ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା କୃତଘ୍ନୋ ନିରପତ୍ରପଃ ।
ତାଦୃଙ୍ନରାଧମୋ ଲୋକେ ଵର୍ଜନୀଯୋ ନରାଧିପ ॥ 36॥

ନ ସ ରାତ୍ରୌ ସୁଖଂ ଶେତେ ସ ସର୍ପ ଇଵ ଵେଶ୍ମନି ।
ଯଃ କୋପଯତି ନିର୍ଦୋଷଂ ସ ଦୋଷୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଜନମ୍ ॥ 37॥

ଯେଷୁ ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଗକ୍ଷେମସ୍ଯ ଭାରତ ।
ସଦା ପ୍ରସାଦନଂ ତେଷାଂ ଦେଵତାନାମିଵାଚରେତ୍ ॥ 38॥

ଯେଽର୍ଥାଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସମାସକ୍ତାଃ ପ୍ରଥମୋତ୍ପତିତେଷୁ ଚ ।
ଯେ ଚାନାର୍ଯ ସମାସକ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ସଂଶଯଂ ଗତାଃ ॥ 39॥

ଯତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ଯତ୍ର କିତଵୋ ଯତ୍ର ବାଲୋଽନୁଶାସ୍ତି ଚ ।
ମଜ୍ଜନ୍ତି ତେଽଵଶା ଦେଶା ନଦ୍ଯାମଶ୍ମପ୍ଲଵା ଇଵ ॥ 40॥

ପ୍ରଯୋଜନେଷୁ ଯେ ସକ୍ତା ନ ଵିଶେଷେଷୁ ଭାରତ ।
ତାନହଂ ପଣ୍ଡିତାନ୍ମନ୍ଯେ ଵିଶେଷା ହି ପ୍ରସଙ୍ଗିନଃ ॥ 41॥

ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି କିତଵା ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ଚାରଣାଃ ।
ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ବନ୍ଧକ୍ଯୋ ନ ସ ଜୀଵତି ମାନଵଃ ॥ 42॥

ହିତ୍ଵା ତାନ୍ପରମେଷ୍ଵାସାନ୍ପାଣ୍ଡଵାନମିତୌଜସଃ ।
ଆହିତଂ ଭାରତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଦୁର୍ଯୋଧନେ ମହତ୍ ॥ 43॥

ତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ନଚିରାଦିଵ ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦସମ୍ମୂଢଂ ବଲିଂ ଲୋକତ୍ରଯାଦିଵ ॥ 44॥