ৱিদুৰ নীতি - উদ্যোগ পৰ্ৱম্, অধ্যাযঃ 39

॥ ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি
ৱিদুৰৱাক্যে একোনচত্ৱাৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥
ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ।
অনীশ্ৱৰোঽযং পুৰুষো ভৱাভৱে
সূত্ৰপ্ৰোতা দাৰুমযীৱ যোষা ।
ধাত্ৰা হি দিষ্টস্য ৱশে কিলাযং
তস্মাদ্ৱদ ত্ৱং শ্ৰৱণে ঘৃতোঽহম্ ॥ 1॥

ৱিদুৰ উৱাচ।
অপ্ৰাপ্তকালং ৱচনং বৃহস্পতিৰপি ব্ৰুৱন্ ।
লভতে বুদ্ধ্যৱজ্ঞানমৱমানং চ ভাৰত ॥ 2॥

প্ৰিযো ভৱতি দানেন প্ৰিযৱাদেন চাপৰঃ ।
মন্ত্ৰং মূলবলেনান্যো যঃ প্ৰিযঃ প্ৰিয এৱ সঃ ॥ 3॥

দ্ৱেষ্যো ন সাধুৰ্ভৱতি ন মেধাৱী ন পণ্ডিতঃ ।
প্ৰিযে শুভানি কৰ্মাণি দ্ৱেষ্যে পাপানি ভাৰত ॥ 4॥

ন স ক্ষযো মহাৰাজ যঃ ক্ষযো ৱৃদ্ধিমাৱহেত্ ।
ক্ষযঃ স ত্ৱিহ মন্তৱ্যো যং লব্ধ্ৱা বহু নাশযেত্ ॥ 5॥

সমৃদ্ধা গুণতঃ কে চিদ্ভৱন্তি ধনতোঽপৰে ।
ধনৱৃদ্ধান্গুণৈৰ্হীনান্ধৃতৰাষ্ট্ৰ ৱিৱৰ্জযেত্ ॥ 6॥

ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ।
সৰ্ৱং ত্ৱমাযতী যুক্তং ভাষসে প্ৰাজ্ঞসম্মতম্ ।
ন চোত্সহে সুতং ত্যক্তুং যতো ধৰ্মস্ততো জযঃ ॥ 7॥

ৱিদুৰ উৱাচ।
স্ৱভাৱগুণসম্পন্নো ন জাতু ৱিনযান্ৱিতঃ ।
সুসূক্ষ্মমপি ভূতানামুপমৰ্দং প্ৰযোক্ষ্যতে ॥ 8॥

পৰাপৱাদ নিৰতাঃ পৰদুঃখোদযেষু চ ।
পৰস্পৰৱিৰোধে চ যতন্তে সততোথিতাঃ ॥ 9॥

স দোষং দৰ্শনং যেষাং সংৱাসে সুমহদ্ভযম্ ।
অৰ্থাদানে মহান্দোষঃ প্ৰদানে চ মহদ্ভযম্ ॥ 10॥

যে পাপা ইতি ৱিখ্যাতাঃ সংৱাসে পৰিগৰ্হিতাঃ ।
যুক্তাশ্চান্যৈৰ্মহাদোষৈৰ্যে নৰাস্তান্ৱিৱৰ্জযেত্ ॥ 11॥

নিৱৰ্তমানে সৌহাৰ্দে প্ৰীতিৰ্নীচে প্ৰণশ্যতি ।
যা চৈৱ ফলনিৰ্ৱৃত্তিঃ সৌহৃদে চৈৱ যত্সুখম্ ॥ 12॥

যততে চাপৱাদায যত্নমাৰভতে ক্ষযে ।
অল্পেঽপ্যপকৃতে মোহান্ন শান্তিমুপগচ্ছতি ॥ 13॥

তাদৃশৈঃ সঙ্গতং নীচৈৰ্নৃশংসৈৰকৃতাত্মভিঃ ।
নিশাম্য নিপুণং বুদ্ধ্যা ৱিদ্ৱান্দূৰাদ্ৱিৱৰ্জযেত্ ॥ 14॥

যো জ্ঞাতিমনুগৃহ্ণাতি দৰিদ্ৰং দীনমাতুৰম্ ।
সপুত্ৰপশুভিৰ্ৱৃদ্ধিং যশশ্চাৱ্যযমশ্নুতে ॥ 15॥

জ্ঞাতযো ৱৰ্ধনীযাস্তৈৰ্য ইচ্ছন্ত্যাত্মনঃ শুভম্ ।
কুলৱৃদ্ধিং চ ৰাজেন্দ্ৰ তস্মাত্সাধু সমাচৰ ॥ 16॥

শ্ৰেযসা যোক্ষ্যসে ৰাজন্কুৰ্ৱাণো জ্ঞাতিসত্ক্ৰিযাম্ ।
ৱিগুণা হ্যপি সংৰক্ষ্যা জ্ঞাতযো ভৰতৰ্ষভ ॥ 17॥

কিং পুনৰ্গুণৱন্তস্তে ত্ৱত্প্ৰসাদাভিকাঙ্ক্ষিণঃ ।
প্ৰসাদং কুৰু দীনানাং পাণ্ডৱানাং ৱিশাং পতে ॥ 18॥

দীযন্তাং গ্ৰামকাঃ কে চিত্তেষাং ৱৃত্ত্যৰ্থমীশ্ৱৰ ।
এৱং লোকে যশঃপ্ৰাপ্তো ভৱিষ্যত্সি নৰাধিপ ॥ 19॥

ৱৃদ্ধেন হি ত্ৱযা কাৰ্যং পুত্ৰাণাং তাত ৰক্ষণম্ ।
মযা চাপি হিতং ৱাচ্যং ৱিদ্ধি মাং ত্ৱদ্ধিতৈষিণম্ ॥ 20॥

জ্ঞাতিভিৰ্ৱিগ্ৰহস্তাত ন কৰ্তৱ্যো ভৱাৰ্থিনা ।
সুখানি সহ ভোজ্যানি জ্ঞাতিভিৰ্ভৰতৰ্ষভ ॥ 21॥

সম্ভোজনং সঙ্কথনং সম্প্ৰীতিশ্ চ পৰস্পৰম্ ।
জ্ঞাতিভিঃ সহ কাৰ্যাণি ন ৱিৰোধঃ কথং চন ॥ 22॥

জ্ঞাতযস্তাৰযন্তীহ জ্ঞাতযো মজ্জযন্তি চ ।
সুৱৃত্তাস্তাৰযন্তীহ দুৰ্ৱৃত্তা মজ্জযন্তি চ ॥ 23॥

সুৱৃত্তো ভৱ ৰাজেন্দ্ৰ পাণ্ডৱান্প্ৰতি মানদ ।
অধৰ্ষণীযঃ শত্ৰূণাং তৈৰ্ৱৃতস্ত্ৱং ভৱিষ্যসি ॥ 24॥

শ্ৰীমন্তং জ্ঞাতিমাসাদ্য যো জ্ঞাতিৰৱসীদতি ।
দিগ্ধহস্তং মৃগ ইৱ স এনস্তস্য ৱিন্দতি ॥ 25॥

পশ্চাদপি নৰশ্ৰেষ্ঠ তৱ তাপো ভৱিষ্যতি ।
তান্ৱা হতান্সুতান্ৱাপি শ্ৰুত্ৱা তদনুচিন্তয ॥ 26॥

যেন খট্ৱাং সমাৰূঢঃ পৰিতপ্যেত কৰ্মণা ।
আদাৱেৱ ন তত্কুৰ্যাদধ্ৰুৱে জীৱিতে সতি ॥ 27॥

ন কশ্চিন্নাপনযতে পুমানন্যত্ৰ ভাৰ্গৱাত্ ।
শেষসম্প্ৰতিপত্তিস্তু বুদ্ধিমত্স্ৱেৱ তিষ্ঠতি ॥ 28॥

দুৰ্যোধনেন যদ্যেতত্পাপং তেষু পুৰা কৃতম্ ।
ত্ৱযা তত্কুলৱৃদ্ধেন প্ৰত্যানেযং নৰেশ্ৱৰ ॥ 29॥

তাংস্ত্ৱং পদে প্ৰতিষ্ঠাপ্য লোকে ৱিগতকল্মষঃ ।
ভৱিষ্যসি নৰশ্ৰেষ্ঠ পূজনীযো মনীষিণাম্ ॥ 30॥

সুৱ্যাহৃতানি ধীৰাণাং ফলতঃ প্ৰৱিচিন্ত্য যঃ ।
অধ্যৱস্যতি কাৰ্যেষু চিৰং যশসি তিষ্ঠতি ॥ 31॥

অৱৃত্তিং ৱিনযো হন্তি হন্ত্যনৰ্থং পৰাক্ৰমঃ ।
হন্তি নিত্যং ক্ষমা ক্ৰোধমাচাৰো হন্ত্যলক্ষণম্ ॥ 32॥

পৰিচ্ছদেন ক্ষত্ৰেণ ৱেশ্মনা পৰিচৰ্যযা ।
পৰীক্ষেত কুলং ৰাজন্ভোজনাচ্ছাদনেন চ ॥ 33॥

যযোশ্চিত্তেন ৱা চিত্তং নৈভৃতং নৈভৃতেন ৱা ।
সমেতি প্ৰজ্ঞযা প্ৰজ্ঞা তযোৰ্মৈত্ৰী ন জীৰ্যতে ॥ 34॥

দুৰ্বুদ্ধিমকৃতপ্ৰজ্ঞং ছন্নং কূপং তৃণৈৰিৱ ।
ৱিৱৰ্জযীত মেধাৱী তস্মিন্মৈত্ৰী প্ৰণশ্যতি ॥ 35॥

অৱলিপ্তেষু মূৰ্খেষু ৰৌদ্ৰসাহসিকেষু চ ।
তথৈৱাপেত ধৰ্মেষু ন মৈত্ৰীমাচৰেদ্বুধঃ ॥ 36॥

কৃতজ্ঞং ধাৰ্মিকং সত্যমক্ষুদ্ৰং দৃঢভক্তিকম্ ।
জিতেন্দ্ৰিযং স্থিতং স্থিত্যাং মিত্ৰমত্যাগি চেষ্যতে ॥ 37॥

ইন্দ্ৰিযাণামনুত্সৰ্গো মৃত্যুনা ন ৱিশিষ্যতে ।
অত্যৰ্থং পুনৰুত্সৰ্গঃ সাদযেদ্দৈৱতান্যপি ॥ 38॥

মাৰ্দৱং সৰ্ৱভূতানামনসূযা ক্ষমা ধৃতিঃ ।
আযুষ্যাণি বুধাঃ প্ৰাহুৰ্মিত্ৰাণাং চাৱিমাননা ॥ 39॥

অপনীতং সুনীতেন যোঽৰ্থং প্ৰত্যানিনীষতে ।
মতিমাস্থায সুদৃঢাং তদকাপুৰুষ ৱ্ৰতম্ ॥ 40॥

আযত্যাং প্ৰতিকাৰজ্ঞস্তদাত্ৱে দৃঢনিশ্চযঃ ।
অতীতে কাৰ্যশেষজ্ঞো নৰোঽৰ্থৈৰ্ন প্ৰহীযতে ॥ 41॥

কৰ্মণা মনসা ৱাচা যদভীক্ষ্ণং নিষেৱতে ।
তদেৱাপহৰত্যেনং তস্মাত্কল্যাণমাচৰেত্ ॥ 42॥

মঙ্গলালম্ভনং যোগঃ শ্ৰুতমুত্থানমাৰ্জৱম্ ।
ভূতিমেতানি কুৰ্ৱন্তি সতাং চাভীক্ষ্ণ দৰ্শনম্ ॥ 43॥

অনিৰ্ৱেদঃ শ্ৰিযো মূলং দুঃখনাশে সুখস্য চ ।
মহান্ভৱত্যনিৰ্ৱিণ্ণঃ সুখং চাত্যন্তমশ্নুতে ॥ 44॥

নাতঃ শ্ৰীমত্তৰং কিং চিদন্যত্পথ্যতমং তথা ।
প্ৰভ ৱিষ্ণোৰ্যথা তাত ক্ষমা সৰ্ৱত্ৰ সৰ্ৱদা ॥ 45॥

ক্ষমেদশক্তঃ সৰ্ৱস্য শক্তিমান্ধৰ্মকাৰণাত্ ।
অৰ্থানৰ্থৌ সমৌ যস্য তস্য নিত্যং ক্ষমা হিতা ॥ 46॥

যত্সুখং সেৱমানোঽপি ধৰ্মাৰ্থাভ্যাং ন হীযতে ।
কামং তদুপসেৱেত ন মূঢ ৱ্ৰতমাচৰেত্ ॥ 47॥

দুঃখাৰ্তেষু প্ৰমত্তেষু নাস্তিকেষ্ৱলসেষু চ ।
ন শ্ৰীৰ্ৱসত্যদান্তেষু যে চোত্সাহ ৱিৱৰ্জিতাঃ ॥ 48॥

আৰ্জৱেন নৰং যুক্তমাৰ্জৱাত্সৱ্যপত্ৰপম্ ।
অশক্তিমন্তং মন্যন্তো ধৰ্ষযন্তি কুবুদ্ধযঃ ॥ 49॥

অত্যাৰ্যমতিদাতাৰমতিশূৰমতিৱ্ৰতম্ ।
প্ৰজ্ঞাভিমানিনং চৈৱ শ্ৰীৰ্ভযান্নোপসৰ্পতি ॥ 50॥

অগ্নিহোত্ৰফলা ৱেদাঃ শীলৱৃত্তফলং শ্ৰুতম্ ।
ৰতিপুত্ৰ ফলা দাৰা দত্তভুক্ত ফলং ধনম্ ॥ 51॥

অধৰ্মোপাৰ্জিতৈৰৰ্থৈৰ্যঃ কৰোত্যৌৰ্ধ্ৱ দেহিকম্ ।
ন স তস্য ফলং প্ৰেত্য ভুঙ্ক্তেঽৰ্থস্য দুৰাগমাত্ ॥ 52॥

কানাৰ ৱনদুৰ্গেষু কৃচ্ছ্ৰাস্ৱাপত্সু সম্ভ্ৰমে ।
উদ্যতেষু চ শস্ত্ৰেষু নাস্তি শেষৱতাং ভযম্ ॥ 53॥

উত্থানং সংযমো দাক্ষ্যমপ্ৰমাদো ধৃতিঃ স্মৃতিঃ ।
সমীক্ষ্য চ সমাৰম্ভো ৱিদ্ধি মূলং ভৱস্য তত্ ॥ 54॥

তপোবলং তাপসানাং ব্ৰহ্ম ব্ৰহ্মৱিদাং বলম্ ।
হিংসা বলমসাধূনাং ক্ষমাগুণৱতাং বলম্ ॥ 55॥

অষ্টৌ তান্যৱ্ৰতঘ্নানি আপো মূলং ফলং পযঃ ।
হৱিৰ্ব্ৰাহ্মণ কাম্যা চ গুৰোৰ্ৱচনমৌষধম্ ॥ 56॥

ন তত্পৰস্য সন্দধ্যাত্প্ৰতিকূলং যদাত্মনঃ ।
সঙ্গ্ৰহেণৈষ ধৰ্মঃ স্যাত্কামাদন্যঃ প্ৰৱৰ্ততে ॥ 57॥

অক্ৰোধেন জযেত্ক্ৰোধমসাধুং সাধুনা জযেত্ ।
জযেত্কদৰ্যং দানেন জযেত্সত্যেন চানৃতম্ ॥ 58॥

স্ত্ৰী ধূৰ্তকেঽলসে ভীৰৌ চণ্ডে পুৰুষমানিনি ।
চৌৰে কৃতঘ্নে ৱিশ্ৱাসো ন কাৰ্যো ন চ নাস্তিকে ॥ 59॥

অভিৱাদনশীলস্য নিত্যং ৱৃদ্ধোপসেৱিনঃ ।
চত্ৱাৰি সম্প্ৰৱৰ্ধন্তে কীৰ্তিৰাযুৰ্যশোবলম্ ॥ 60॥

অতিক্লেশেন যেঽৰ্থাঃ স্যুৰ্ধৰ্মস্যাতিক্ৰমেণ চ ।
অৰেৰ্ৱা প্ৰণিপাতেন মা স্ম তেষু মনঃ কৃথাঃ ॥ 61॥

অৱিদ্যঃ পুৰুষঃ শোচ্যঃ শোচ্যং মিথুনমপ্ৰজম্ ।
নিৰাহাৰাঃ প্ৰজাঃ শোচ্যাঃ শোচ্যং ৰাষ্ট্ৰমৰাজকম্ ॥ 62॥

অধ্ৱা জৰা দেহৱতাং পৰ্ৱতানাং জলং জৰা ।
অসম্ভোগো জৰা স্ত্ৰীণাং ৱাক্ষল্যং মনসো জৰা ॥ 63॥

অনাম্নায মলা ৱেদা ব্ৰাহ্মণস্যাৱ্ৰতং মলম্ ।
কৌতূহলমলা সাধ্ৱী ৱিপ্ৰৱাস মলাঃ স্ত্ৰিযঃ ॥ 64॥

সুৱৰ্ণস্য মলং ৰূপ্যং ৰূপ্যস্যাপি মলং ত্ৰপু ।
জ্ঞেযং ত্ৰপু মলং সীসং সীসস্যাপি মলং মলম্ ॥ 65॥

ন স্ৱপ্নেন জযেন্নিদ্ৰাং ন কামেন স্ত্ৰিযং জযেত্ ।
নেন্ধনেন জযেদগ্নিং ন পানেন সুৰাং জযেত্ ॥ 66॥

যস্য দানজিতং মিত্ৰমমিত্ৰা যুধি নিৰ্জিতাঃ ।
অন্নপানজিতা দাৰাঃ সফলং তস্য জীৱিতম্ ॥ 67॥

সহস্ৰিণোঽপি জীৱন্তি জীৱন্তি শতিনস্তথা ।
ধৃতৰাষ্ট্ৰং ৱিমুঞ্চেচ্ছাং ন কথং চিন্ন জীৱ্যতে ॥ 68॥

যত্পৃথিৱ্যাং ৱ্ৰীহি যৱং হিৰণ্যং পশৱঃ স্ত্ৰিযঃ ।
নালমেকস্য তত্সৰ্ৱমিতি পশ্যন্ন মুহ্যতি ॥ 69॥

ৰাজন্ভূযো ব্ৰৱীমি ত্ৱাং পুত্ৰেষু সমমাচৰ ।
সমতা যদি তে ৰাজন্স্ৱেষু পাণ্ডুসুতেষু চ ॥ 70॥