ভৰ্তৃহৰেঃ শতক ত্ৰিশতি - নীতি শতকম্

(Niti Shatakam in Assamese)

Bhartṛhari

Also known as dikkaladyanavacchinnanantacinmatramurtaye

Niti Shatakam is a profound collection of one hundred verses on ethical conduct and worldly wisdom attributed to the ancient philosopher-king Bhartṛhari. Unlike traditional devotional hymns, this work focuses on practical morality, the nature of human character, the importance of virtue, and the complexities of social interactions. While it begins with an invocation to the supreme consciousness, the core text serves as a guiding light for individuals navigating the challenges of life. Reflecting on these verses fosters intellectual clarity, moral integrity, and the ability to distinguish between ephemeral worldly gains and lasting spiritual values.

#of 109
দিক্কালাদ্যনৱচ্ছিন্নানন্তচিন্মাত্ৰমূৰ্তযে ।
স্ৱানুভূত্যেকমানায নমঃ শান্তায তেজসে ॥ 1.1 ॥
বোদ্ধাৰো মত্সৰগ্ৰস্তাঃ প্ৰভৱঃ স্মযদূষিতাঃ ।
অবোধোপহতাঃ চান্যে জীৰ্ণমঙ্গে সুভাষিতম্ ॥ 1.2 ॥
অজ্ঞঃ সুখং আৰাধ্যঃ
সুখতৰং আৰাধ্যতে ৱিশেষজ্ঞঃ ।
জ্ঞানলৱদুৰ্ৱিদগ্ধং
ব্ৰহ্মাপি তং নৰং ন ৰঞ্জযতি ॥ 1.3 ॥
প্ৰসহ্য মণিং উদ্ধৰেন্মকৰৱক্ত্ৰদংষ্ট্ৰান্তৰাত্
সমুদ্ৰং অপি সন্তৰেত্প্ৰচলদূৰ্মিমালাকুলম্ ।
ভুজঙ্গং অপি কোপিতং শিৰসি পুষ্পৱদ্ধাৰযেত্
ন তু প্ৰতিনিৱিষ্টমূৰ্খজনচিত্তং আৰাধযেত্ ॥ 1.4 ॥
লভেত সিকতাসু তৈলং অপি যত্নতঃ পীডযন্
পিবেচ্চ মৃগতৃষ্ণিকাসু সলিলং পিপাসাৰ্দিতঃ ।
ক্ৱচিদপি পৰ্যটন্শশৱিষাণং আসাদযেত্
ন তু প্ৰতিনিৱিষ্টমূৰ্খচিত্তং আৰাধযেত্ ॥ 1.5 ॥
ৱ্যালং বালমৃণালতন্তুভিৰসৌ ৰোদ্ধুং সমুজ্জৃম্ভতে
ছেত্তুং ৱজ্ৰমণিং শিৰীষকুসুমপ্ৰান্তেন সন্নহ্যতি ।
মাধুৰ্যং মধুবিন্দুনা ৰচযিতুং ক্ষাৰাম্বুধেৰীহতে
নেতুং ৱাঞ্ছতি যঃ খলান্পথি সতাং সূক্তৈঃ সুধাস্যন্দিভিঃ ॥ 1.6 ॥
স্ৱাযত্তং একান্তগুণং ৱিধাত্ৰা
ৱিনিৰ্মিতং ছাদনং অজ্ঞতাযাঃ ।
ৱিশেষতঃ সৰ্ৱৱিদাং সমাজে
ৱিভূষণং মৌনং অপণ্ডিতানাম্ ॥ 1.7 ॥
যদা কিঞ্চিজ্জ্ঞোঽহং দ্ৱিপ ইৱ মদান্ধঃ সমভৱং
তদা সৰ্ৱজ্ঞোঽস্মীত্যভৱদৱলিপ্তং মম মনঃ
যদা কিঞ্চিত্কিঞ্চিদ্বুধজনসকাশাদৱগতং
তদা মূৰ্খোঽস্মীতি জ্ৱৰ ইৱ মদো মে ৱ্যপগতঃ ॥ 1.8 ॥
কৃমিকুলচিতং লালাক্লিন্নং ৱিগন্ধিজুগুপ্সিতং
নিৰুপমৰসং প্ৰীত্যা খাদন্নৰাস্থি নিৰামিষম্ ।
সুৰপতিং অপি শ্ৱা পাৰ্শ্ৱস্থং ৱিলোক্য ন শঙ্কতে
ন হি গণযতি ক্ষুদ্ৰো জন্তুঃ পৰিগ্ৰহফল্গুতাম্ ॥ 1.9 ॥
শিৰঃ শাৰ্ৱং স্ৱৰ্গাত্পশুপতিশিৰস্তঃ ক্ষিতিধৰং
মহীধ্ৰাদুত্তুঙ্গাদৱনিং অৱনেশ্চাপি জলধিম্ ।
অধোঽধো গঙ্গেযং পদং উপগতা স্তোকম্
অথৱাৱিৱেকভ্ৰষ্টানাং ভৱতি ৱিনিপাতঃ শতমুখঃ ॥ 1.10 ॥
শক্যো ৱাৰযিতুং জলেন হুতভুক্চ্ছত্ৰেণ সূৰ্যাতপো
নাগেন্দ্ৰো নিশিতাঙ্কুশেন সমদো দণ্ডেন গোগৰ্দভৌ ।
ৱ্যাধিৰ্ভেষজসঙ্গ্ৰহৈশ্চ ৱিৱিধৈৰ্মন্ত্ৰপ্ৰযোগৈৰ্ৱিষং
সৰ্ৱস্যৌষধং অস্তি শাস্ত্ৰৱিহিতং মূৰ্খস্য নাস্ত্যৌষধম্ ॥ 1.11 ॥
সাহিত্যসঙ্গীতকলাৱিহীনঃ
সাক্ষাত্পশুঃ পুচ্ছৱিষাণহীনঃ ।
তৃণং ন খাদন্নপি জীৱমানস্
তদ্ভাগধেযং পৰমং পশূনাম্ ॥ 1.12 ॥
যেষাং ন ৱিদ্যা ন তপো ন দানং
জ্ঞানং ন শীলং ন গুণো ন ধৰ্মঃ ।
তে মৰ্ত্যলোকে ভুৱি ভাৰভূতা
মনুষ্যৰূপেণ মৃগাশ্চৰন্তি ॥ 1.13 ॥
ৱৰং পৰ্ৱতদুৰ্গেষু
ভ্ৰান্তং ৱনচৰৈঃ সহ
ন মূৰ্খজনসম্পৰ্কঃ
সুৰেন্দ্ৰভৱনেষ্ৱপি ॥ 1.14 ॥
শাস্ত্ৰোপস্কৃতশব্দসুন্দৰগিৰঃ শিষ্যপ্ৰদেযাগমা
ৱিখ্যাতাঃ কৱযো ৱসন্তি ৱিষযে যস্য প্ৰভোৰ্নিৰ্ধনাঃ ।
তজ্জাড্যং ৱসুধাধিপস্য কৱযস্ত্ৱৰ্থং ৱিনাপীশ্ৱৰাঃ
কুত্স্যাঃ স্যুঃ কুপৰীক্ষকা হি মণযো যৈৰৰ্ঘতঃ পাতিতাঃ ॥ 1.15 ॥
হৰ্তুৰ্যাতি ন গোচৰং কিং অপি শং পুষ্ণাতি যত্সৰ্ৱদাঽপ্য্
অৰ্থিভ্যঃ প্ৰতিপাদ্যমানং অনিশং প্ৰাপ্নোতি ৱৃদ্ধিং পৰাম্ ।
কল্পান্তেষ্ৱপি ন প্ৰযাতি নিধনং ৱিদ্যাখ্যং অন্তৰ্ধনং
যেষাং তান্প্ৰতি মানং উজ্ঝত নৃপাঃ কস্তৈঃ সহ স্পৰ্ধতে ॥ 1.16 ॥
অধিগতপৰমাৰ্থান্পণ্ডিতান্মাৱমংস্থাস্
তৃণং ইৱ লঘু লক্ষ্মীৰ্নৈৱ তান্সংৰুণদ্ধি ।
অভিনৱমদলেখাশ্যামগণ্ডস্থলানাং
ন ভৱতি বিসতন্তুৰ্ৱাৰণং ৱাৰণানাম্ ॥ 1.17 ॥
অম্ভোজিনীৱনৱিহাৰৱিলাসং এৱ
হংসস্য হন্তি নিতৰাং কুপিতো ৱিধাতা ।
ন ত্ৱস্য দুগ্ধজলভেদৱিধৌ প্ৰসিদ্ধাং
ৱৈদগ্ধীকীৰ্তিং অপহৰ্তুং অসৌ সমৰ্থঃ ॥ 1.18 ॥
কেযূৰাণি ন ভূষযন্তি পুৰুষং হাৰা ন চন্দ্ৰোজ্জ্ৱলা
ন স্নানং ন ৱিলেপনং ন কুসুমং নালঙ্কৃতা মূৰ্ধজাঃ ।
ৱাণ্যেকা সমলঙ্কৰোতি পুৰুষং যা সংস্কৃতা ধাৰ্যতে
ক্ষীযন্তে খলু ভূষণানি সততং ৱাগ্ভূষণং ভূষণম্ ॥ 1.19 ॥
ৱিদ্যা নাম নৰস্য ৰূপং অধিকং প্ৰচ্ছন্নগুপ্তং ধনং
ৱিদ্যা ভোগকৰী যশঃসুখকৰী ৱিদ্যা গুৰূণাং গুৰুঃ ।
ৱিদ্যা বন্ধুজনো ৱিদেশগমনে ৱিদ্যা পৰা দেৱতা
ৱিদ্যা ৰাজসু পূজ্যতে ন তু ধনং ৱিদ্যাৱিহীনঃ পশুঃ ॥ 1.20 ॥
ক্ষান্তিশ্চেত্কৱচেন কিং কিং অৰিভিঃ ক্ৰোধোঽস্তি চেদ্দেহিনাং
জ্ঞাতিশ্চেদনলেন কিং যদি সুহৃদ্দিৱ্যৌষধং কিং ফলম্ ।
কিং সৰ্পৈৰ্যদি দুৰ্জনাঃ কিং উ ধনৈৰ্ৱিদ্যাঽনৱদ্যা যদি
ৱ্ৰীডা চেত্কিং উ ভূষণৈঃ সুকৱিতা যদ্যস্তি ৰাজ্যেন কিম্ ॥ 1.21 ॥
দাক্ষিণ্যং স্ৱজনে দযা পৰিজনে শাঠ্যং সদা দুৰ্জনে
প্ৰীতিঃ সাধুজনে নযো নৃপজনে ৱিদ্ৱজ্জনে চাৰ্জৱম্ ।
শৌৰ্যং শত্ৰুজনে ক্ষমা গুৰুজনে কান্তাজনে ধৃষ্টতা
যে চৈৱং পুৰুষাঃ কলাসু কুশলাস্তেষ্ৱেৱ লোকস্থিতিঃ ॥ 1.22 ॥
জাড্যং ধিযো হৰতি সিঞ্চতি ৱাচি সত্যং
মানোন্নতিং দিশতি পাপং অপাকৰোতি ।
চেতঃ প্ৰসাদযতি দিক্ষু তনোতি কীৰ্তিং
সত্সঙ্গতিঃ কথয কিং ন কৰোতি পুংসাম্ ॥ 1.23 ॥
জযন্তি তে সুকৃতিনো
ৰসসিদ্ধাঃ কৱীশ্ৱৰাঃ ।
নাস্তি যেষাং যশঃকাযে
জৰামৰণজং ভযম্ ॥ 1.24 ॥
সূনুঃ সচ্চৰিতঃ সতী প্ৰিযতমা স্ৱামী প্ৰসাদোন্মুখঃ
স্নিগ্ধং মিত্ৰং অৱঞ্চকঃ পৰিজনো নিঃক্লেশলেশং মনঃ ।
আকাৰো ৰুচিৰঃ স্থিৰশ্চ ৱিভৱো ৱিদ্যাৱদাতং মুখং
তুষ্টে ৱিষ্টপকষ্টহাৰিণি হৰৌ সম্প্ৰাপ্যতে দেহিনা ॥ 1.25 ॥
প্ৰাণাঘাতান্নিৱৃত্তিঃ পৰধনহৰণে সংযমঃ সত্যৱাক্যং
কালে শক্ত্যা প্ৰদানং যুৱতিজনকথামূকভাৱঃ পৰেষাম্ ।
তৃষ্ণাস্ৰোতো ৱিভঙ্গো গুৰুষু চ ৱিনযঃ সৰ্ৱভূতানুকম্পা
সামান্যঃ সৰ্ৱশাস্ত্ৰেষ্ৱনুপহতৱিধিঃ শ্ৰেযসাং এষ পন্থাঃ ॥ 1.26 ॥
প্ৰাৰভ্যতে ন খলু ৱিঘ্নভযেন নীচৈঃ
প্ৰাৰভ্য ৱিঘ্নৱিহতা ৱিৰমন্তি মধ্যাঃ ।
ৱিঘ্নৈঃ পুনঃ পুনৰপি প্ৰতিহন্যমানাঃ
প্ৰাৰব্ধং উত্তমজনা ন পৰিত্যজন্তি ॥ 1.27 ॥
অসন্তো নাভ্যৰ্থ্যাঃ সুহৃদপি ন যাচ্যঃ কৃশধনঃ
প্ৰিযা ন্যায্যা ৱৃত্তিৰ্মলিনং অসুভঙ্গেঽপ্যসুকৰম্ ।
ৱিপদ্যুচ্চৈঃ স্থেযং পদং অনুৱিধেযং চ মহতাং
সতাং কেনোদ্দিষ্টং ৱিষমং অসিধাৰাৱ্ৰতং ইদম্ ॥ 1.28 ॥
ক্ষুত্ক্ষামোঽপি জৰাকৃশোঽপি শিথিলপ্ৰাণোঽপি কষ্টাং দশাম্
আপন্নোঽপি ৱিপন্নদীধিতিৰিতি প্ৰাণেষু নশ্যত্স্ৱপি ।
মত্তেভেন্দ্ৰৱিভিন্নকুম্ভপিশিতগ্ৰাসৈকবদ্ধস্পৃহঃ
কিং জীৰ্ণং তৃণং অত্তি মানমহতাং অগ্ৰেসৰঃ কেসৰী ॥ 1.29 ॥
স্ৱল্পস্নাযুৱসাৱশেষমলিনং নিৰ্মাংসং অপ্যস্থি গোঃ
শ্ৱা লব্ধ্ৱা পৰিতোষং এতি ন তু তত্তস্য ক্ষুধাশান্তযে ।
সিংহো জম্বুকং অঙ্কং আগতং অপি ত্যক্ত্ৱা নিহন্তি দ্ৱিপং
সৰ্ৱঃ কৃচ্ছ্ৰগতোঽপি ৱাঞ্ছতি জনঃ সত্ত্ৱানুৰূপং ফলম্ ॥ 1.30 ॥
লাঙ্গূলচালনং অধশ্চৰণাৱপাতং
ভূমৌ নিপত্য ৱদনোদৰদৰ্শনং চ ।
শ্ৱা পিণ্ডদস্য কুৰুতে গজপুঙ্গৱস্তু
ধীৰং ৱিলোকযতি চাটুশতৈশ্চ ভুঙ্ক্তে ॥ 1.31 ॥
পৰিৱৰ্তিনি সংসাৰে
মৃতঃ কো ৱা ন জাযতে ।
স জাতো যেন জাতেন
যাতি ৱংশঃ সমুন্নতিম্ ॥ 1.32 ॥
কুসুমস্তৱকস্যেৱ
দ্ৱযী ৱৃত্তিৰ্মনস্ৱিনঃ ।
মূৰ্ধ্নি ৱা সৰ্ৱলোকস্য
শীৰ্যতে ৱন এৱ ৱা ॥ 1.33 ॥
সন্ত্যন্যেঽপি বৃহস্পতিপ্ৰভৃতযঃ সম্ভাৱিতাঃ পঞ্চষাস্
তান্প্ৰত্যেষ ৱিশেষৱিক্ৰমৰুচী ৰাহুৰ্ন ৱৈৰাযতে ।
দ্ৱাৱেৱ গ্ৰসতে দিৱাকৰনিশাপ্ৰাণেশ্ৱৰৌ ভাস্কৰৌ
ভ্ৰাতঃ পৰ্ৱণি পশ্য দানৱপতিঃ শীৰ্ষাৱশেষাকৃতিঃ ॥ 1.34 ॥
ৱহতি ভুৱনশ্ৰেণিং শেষঃ ফণাফলকস্থিতাং
কমঠপতিনা মধ্যেপৃষ্ঠং সদা স চ ধাৰ্যতে ।
তং অপি কুৰুতে ক্ৰোডাধীনং পযোধিৰনাদৰাদ্
অহহ মহতাং নিঃসীমানশ্চৰিত্ৰৱিভূতযঃ ॥ 1.35 ॥
ৱৰং পক্ষচ্ছেদঃ সমদমঘৱন্মুক্তকুলিশপ্ৰহাৰৈৰ্
উদ্গচ্ছদ্বহুলদহনোদ্গাৰগুৰুভিঃ ।
তুষাৰাদ্ৰেঃ সূনোৰহহ পিতৰি ক্লেশৱিৱশে
ন চাসৌ সম্পাতঃ পযসি পযসাং পত্যুৰুচিতঃ ॥ 1.36 ॥
সিংহঃ শিশুৰপি নিপততি
মদমলিনকপোলভিত্তিষু গজেষু ।
প্ৰকৃতিৰিযং সত্ত্ৱৱতাং
ন খলু ৱযস্তেজসো হেতুঃ ॥ 1.37 ॥
জাতিৰ্যাতু ৰসাতলং গুণগণৈস্তত্ৰাপ্যধো গম্যতাং
শীলং শৈলতটাত্পতত্ৱভিজনঃ সন্দহ্যতাং ৱহ্নিনা ।
শৌৰ্যে ৱৈৰিণি ৱজ্ৰং আশু নিপতত্ৱৰ্থোঽস্তু নঃ কেৱলং
যেনৈকেন ৱিনা গুণাস্তৃণলৱপ্ৰাযাঃ সমস্তা ইমে ॥ 1.38 ॥
ধনং অৰ্জয কাকুত্স্থ
ধনমূলং ইদং জগত্ ।
অন্তৰং নাভিজানামি
নিৰ্ধনস্য মৃতস্য চ ॥ 1.39 ॥
তানীন্দ্ৰিযাণ্যৱিকলানি তদেৱ নাম
সা বুদ্ধিৰপ্ৰতিহতা ৱচনং তদেৱ ।
অৰ্থোষ্মণা ৱিৰহিতঃ পুৰুষঃ ক্ষণেন
সোঽপ্যন্য এৱ ভৱতীতি ৱিচিত্ৰং এতত্ ॥ 1.40 ॥
যস্যাস্তি ৱিত্তং স নৰঃ কুলীনঃ
স পণ্ডিতঃ স শ্ৰুতৱান্গুণজ্ঞঃ ।
স এৱ ৱক্তা স চ দৰ্শনীযঃ
সৰ্ৱে গুণাঃ কাঞ্চনং আশ্ৰযন্তি ॥ 1.41 ॥
দৌৰ্মন্ত্ৰ্যান্নৃপতিৰ্ৱিনশ্যতি যতিঃ সঙ্গাত্সুতো লালনাত্
ৱিপ্ৰোঽনধ্যযনাত্কুলং কুতনযাচ্ছীলং খলোপাসনাত্ ।
হ্ৰীৰ্মদ্যাদনৱেক্ষণাদপি কৃষিঃ স্নেহঃ প্ৰৱাসাশ্ৰযান্
মৈত্ৰী চাপ্ৰণযাত্সমৃদ্ধিৰনযাত্ত্যাগপ্ৰমাদাদ্ধনম্ ॥ 1.42 ॥
দানং ভোগো নাশস্তিস্ৰো
গতযো ভৱন্তি ৱিত্তস্য ।
যো ন দদাতি ন ভুঙ্ক্তে
তস্য তৃতীযা গতিৰ্ভৱতি ॥ 1.43 ॥
মণিঃ শাণোল্লীঢঃ সমৰৱিজযী হেতিদলিতো
মদক্ষীণো নাগঃ শৰদি সৰিতঃ শ্যানপুলিনাঃ ।
কলাশেষশ্চন্দ্ৰঃ সুৰতমৃদিতা বালৱনিতা
তন্নিম্না শোভন্তে গলিতৱিভৱাশ্চাৰ্থিষু নৰাঃ ॥ 1.44 ॥
পৰিক্ষীণঃ কশ্চিত্স্পৃহযতি যৱানাং প্ৰসৃতযে
স পশ্চাত্সম্পূৰ্ণঃ কলযতি ধৰিত্ৰীং তৃণসমাম্ ।
অতশ্চানৈকান্ত্যাদ্গুৰুলঘুতযাঽৰ্থেষু ধনিনাম্
অৱস্থা ৱস্তূনি প্ৰথযতি চ সঙ্কোচযতি চ ॥ 1.45 ॥
ৰাজন্দুধুক্ষসি যদি ক্ষিতিধেনুং এতাং
তেনাদ্য ৱত্সং ইৱ লোকং অমুং পুষাণ
তস্মিংশ্চ সম্যগনিশং পৰিপোষ্যমাণে
নানাফলৈঃ ফলতি কল্পলতেৱ ভূমিঃ ॥ 1.46 ॥
সত্যানৃতা চ পৰুষা প্ৰিযৱাদিনী চ
হিংস্ৰা দযালুৰপি চাৰ্থপৰা ৱদান্যা ।
নিত্যৱ্যযা প্ৰচুৰনিত্যধনাগমা চ
ৱাৰাঙ্গনেৱ নৃপনীতিৰনেকৰূপা ॥ 1.47 ॥
আজ্ঞা কীৰ্তিঃ পালনং ব্ৰাহ্মণানাং
দানং ভোগো মিত্ৰসংৰক্ষণং চ
যেষাং এতে ষড্গুণা ন প্ৰৱৃত্তাঃ
কোঽৰ্থস্তেষাং পাৰ্থিৱোপাশ্ৰযেণ ॥ 1.48 ॥
যদ্ধাত্ৰা নিজভালপট্টলিখিতং স্তোকং মহদ্ৱা ধনং
তত্প্ৰাপ্নোতি মৰুস্থলেঽপি নিতৰাং মেৰৌ ততো নাধিকম্ ।
তদ্ধীৰো ভৱ ৱিত্তৱত্সু কৃপণাং ৱৃত্তিং ৱৃথা মা কৃথাঃ
কূপে পশ্য পযোনিধাৱপি ঘটো গৃহ্ণাতি তুল্যং জলম্ ॥ 1.49 ॥
ত্ৱং এৱ চাতকাধাৰোঽ
সীতি কেষাং ন গোচৰঃ ।
কিং অম্ভোদৱৰাস্মাকং
কাৰ্পণ্যোক্তং প্ৰতীক্ষসে ॥ 1.50 ॥
ৰে ৰে চাতক সাৱধানমনসা মিত্ৰ ক্ষণং শ্ৰূযতাম্
অম্ভোদা বহৱো ৱসন্তি গগনে সৰ্ৱেঽপি নৈতাদৃশাঃ ।
কেচিদ্ৱৃষ্টিভিৰাৰ্দ্ৰযন্তি ৱসুধাং গৰ্জন্তি কেচিদ্ৱৃথা
যং যং পশ্যসি তস্য তস্য পুৰতো মা ব্ৰূহি দীনং ৱচঃ ॥ 1.51 ॥
অকৰুণত্ৱং অকাৰণৱিগ্ৰহঃ
পৰধনে পৰযোষিতি চ স্পৃহা ।
সুজনবন্ধুজনেষ্ৱসহিষ্ণুতা
প্ৰকৃতিসিদ্ধং ইদং হি দুৰাত্মনাম্ ॥ 1.52 ॥
দুৰ্জনঃ পৰিহৰ্তৱ্যো
ৱিদ্যযাঽলকৃতোঽপি সন্ ।
মণিনা ভূষিতঃ সৰ্পঃ
কিং অসৌ ন ভযঙ্কৰঃ ॥ 1.53 ॥
জাড্যং হ্ৰীমতি গণ্যতে ৱ্ৰতৰুচৌ দম্ভঃ শুচৌ কৈতৱং
শূৰে নিৰ্ঘৃণতা মুনৌ ৱিমতিতা দৈন্যং প্ৰিযালাপিনি ।
তেজস্ৱিন্যৱলিপ্ততা মুখৰতা ৱক্তৰ্যশক্তিঃ স্থিৰে
তত্কো নাম গুণো ভৱেত্স গুণিনাং যো দুৰ্জনৈৰ্নাঙ্কিতঃ ॥ 1.54 ॥
লোভশ্চেদগুণেন কিং পিশুনতা যদ্যস্তি কিং পাতকৈঃ
সত্যং চেত্তপসা চ কিং শুচি মনো যদ্যস্তি তীৰ্থেন কিম্ ।
সৌজন্যং যদি কিং গুণৈঃ সুমহিমা যদ্যস্তি কিং মণ্ডনৈঃ
সদ্ৱিদ্যা যদি কিং ধনৈৰপযশো যদ্যস্তি কিং মৃত্যুনা ॥ 1.55 ॥
শশী দিৱসধূসৰো গলিতযৌৱনা কামিনী
সৰো ৱিগতৱাৰিজং মুখং অনক্ষৰং স্ৱাকৃতেঃ ।
প্ৰভুৰ্ধনপৰাযণঃ সততদুৰ্গতঃ সজ্জনো
নৃপাঙ্গণগতঃ খলো মনসি সপ্ত শল্যানি মে ॥ 1.56 ॥
ন কশ্চিচ্চণ্ডকোপানাম্
আত্মীযো নাম ভূভুজাম্ ।
হোতাৰং অপি জুহ্ৱানং
স্পৃষ্টো দহতি পাৱকঃ ॥ 1.57 ॥
মৌনান্মূকঃ প্ৰৱচনপটুৰ্ৱাতুলো জল্পকো ৱা
ধৃষ্টঃ পাৰ্শ্ৱে ৱসতি চ সদা দূৰতশ্চাপ্ৰগল্ভঃ ।
ক্ষান্ত্যা ভীৰুৰ্যদি ন সহতে প্ৰাযশো নাভিজাতঃ
সেৱাধৰ্মঃ পৰমগহনো যোগিনাং অপ্যগম্যঃ ॥ 1.58 ॥
উদ্ভাসিতাখিলখলস্য ৱিশৃঙ্খলস্য
প্ৰাগ্জাতৱিস্তৃতনিজাধমকৰ্মৱৃত্তেঃ ।
দৈৱাদৱাপ্তৱিভৱস্য গুণদ্ৱিষোঽস্য
নীচস্য গোচৰগতৈঃ সুখং আপ্যতে কৈঃ ॥ 1.59 ॥
আৰম্ভগুৰ্ৱী ক্ষযিণী ক্ৰমেণ
লঘ্ৱী পুৰা ৱৃদ্ধিমতী চ পশ্চাত্ ।
দিনস্য পূৰ্ৱাৰ্ধপৰাৰ্ধভিন্না
ছাযেৱ মৈত্ৰী খলসজ্জনানাম্ ॥ 1.60 ॥
মৃগমীনসজ্জনানাং তৃণজলসন্তোষৱিহিতৱৃত্তীনাম্ ।
লুব্ধকধীৱৰপিশুনা নিষ্কাৰণৱৈৰিণো জগতি ॥ 1.61 ॥
ৱাঞ্ছা সজ্জনসঙ্গমে পৰগুণে প্ৰীতিৰ্গুৰৌ নম্ৰতা
ৱিদ্যাযাং ৱ্যসনং স্ৱযোষিতি ৰতিৰ্লোকাপৱাদাদ্ভযম্ ।
ভক্তিঃ শূলিনি শক্তিৰাত্মদমনে সংসৰ্গমুক্তিঃ খলে
যেষ্ৱেতে নিৱসন্তি নিৰ্মলগুণাস্তেভ্যো নৰেভ্যো নমঃ ॥ 1.62 ॥
ৱিপদি ধৈৰ্যং অথাভ্যুদযে ক্ষমা
সদসি ৱাক্পটুতা যুধি ৱিক্ৰমঃ ।
যশসি চাভিৰুচিৰ্ৱ্যসনং শ্ৰুতৌ
প্ৰকৃতিসিদ্ধং ইদং হি মহাত্মনাম্ ॥ 1.63 ॥
প্ৰদানং প্ৰচ্ছন্নং গৃহং উপগতে সম্ভ্ৰমৱিধিঃ
প্ৰিযং কৃত্ৱা মৌনং সদসি কথনং চাপ্যুপকৃতেঃ ।
অনুত্সেকো লক্ষ্ম্যাং অনভিভৱগন্ধাঃ পৰকথাঃ
সতাং কেনোদ্দিষ্টং ৱিষমং অসিধাৰাৱ্ৰতং ইদম্ ॥ 1.64 ॥
কৰে শ্লাঘ্যস্ত্যাগঃ শিৰসি গুৰুপাদপ্ৰণযিতা
মুখে সত্যা ৱাণী ৱিজযি ভুজযোৰ্ৱীৰ্যং অতুলম্ ।
হৃদি স্ৱচ্ছা ৱৃত্তিঃ শ্ৰুতং অধিগতং চ শ্ৰৱণযোৰ্
ৱিনাপ্যৈশ্ৱৰ্যেণ প্ৰকৃতিমহতাং মণ্ডনং ইদম্ ॥ 1.65 ॥
সম্পত্সু মহতাং চিত্তং ভৱত্যুত্পলকোমলম্ ।
আপত্সু চ মহাশৈলশিলা সঙ্ঘাতকৰ্কশম্ ॥ 1.66 ॥
সন্তপ্তাযসি সংস্থিতস্য পযসো নামাপি ন জ্ঞাযতে
মুক্তাকাৰতযা তদেৱ নলিনীপত্ৰস্থিতং ৰাজতে ।
স্ৱাত্যাং সাগৰশুক্তিমধ্যপতিতং তন্মৌক্তিকং জাযতে
প্ৰাযেণাধমমধ্যমোত্তমগুণঃ সংসৰ্গতো জাযতে ॥ 1.67 ॥
প্ৰীণাতি যঃ সুচৰিতৈঃ পিতৰং স পুত্ৰো
যদ্ভৰ্তুৰেৱ হিতং ইচ্ছতি তত্কলত্ৰম্ ।
তন্মিত্ৰং আপদি সুখে চ সমক্ৰিযং যদ্
এতত্ত্ৰযং জগতি পুণ্যকৃতো লভন্তে ॥ 1.68 ॥
একো দেৱঃ কেশৱো ৱা শিৱো ৱা
হ্যেকং মিত্ৰং ভূপতিৰ্ৱা যতিৰ্ৱা ।
একো ৱাসঃ পত্তনে ৱা ৱনে ৱা
হ্যেকা ভাৰ্যা সুন্দৰী ৱা দৰী ৱা ॥ 1.69 ॥
নম্ৰত্ৱেনোন্নমন্তঃ পৰগুণকথনৈঃ স্ৱান্গুণান্খ্যাপযন্তঃ
স্ৱাৰ্থান্সম্পাদযন্তো ৱিততপৃথুতৰাৰম্ভযত্নাঃ পৰাৰ্থে ।
ক্ষান্ত্যৈৱাক্ষেপৰুক্ষাক্ষৰমুখৰমুখান্দুৰ্জনান্দূষযন্তঃ
সন্তঃ সাশ্চৰ্যচৰ্যা জগতি বহুমতাঃ কস্য নাভ্যৰ্চনীযাঃ ॥ 1.70 ॥
ভৱন্তি নম্ৰাস্তৰৱঃ ফলোদ্গমৈৰ্
নৱাম্বুভিৰ্দূৰাৱলম্বিনো ঘনাঃ ।
অনুদ্ধতাঃ সত্পুৰুষাঃ সমৃদ্ধিভিঃ
স্ৱভাৱ এষ পৰোপকাৰিণাম্ ॥ 1.71 ॥
শ্ৰোত্ৰং শ্ৰুতেনৈৱ ন কুণ্ডলেন
দানেন পাণিৰ্ন তু কঙ্কণেন ।
ৱিভাতি কাযঃ কৰুণপৰাণাং
পৰোপকাৰৈৰ্ন তু চন্দনেন ॥ 1.72 ॥
পাপান্নিৱাৰযতি যোজযতে হিতায
গুহ্যং নিগূহতি গুণান্প্ৰকটীকৰোতি ।
আপদ্গতং চ ন জহাতি দদাতি কালে
সন্মিত্ৰলক্ষণং ইদং প্ৰৱদন্তি সন্তঃ ॥ 1.73 ॥
পদ্মাকৰং দিনকৰো ৱিকচীকৰোতি
চন্দ্ৰপ্ৰভোল্লাসযতি কৈৰৱচক্ৰৱালম্ ।
নাভ্যৰ্থিতো জলধৰোঽপি জলং দদাতি
সন্তঃ স্ৱযং পৰহিতে ৱিহিতাভিযোগাঃ ॥ 1.74 ॥
একে সত্পুৰুষাঃ পৰাৰ্থঘটকাঃ স্ৱাৰ্থং পৰিত্যজন্তি যে
সামান্যাস্তু পৰাৰ্থং উদ্যমভৃতঃ স্ৱাৰ্থাৱিৰোধেন যে ।
তেঽমী মানুষৰাক্ষসাঃ পৰহিতং স্ৱাৰ্থায নিঘ্নন্তি যে
যে তু ঘ্নন্তি নিৰৰ্থকং পৰহিতং তে কে ন জানীমহে ॥ 1.75 ॥
ক্ষীৰেণাত্মগতোদকায হি গুণা দত্তা পুৰা তেঽখিলা
ক্ষীৰোত্তাপং অৱেক্ষ্য তেন পযসা স্ৱাত্মা কৃশানৌ হুতঃ ।
গন্তুং পাৱকং উন্মনস্তদভৱদ্দৃষ্ট্ৱা তু মিত্ৰাপদং
যুক্তং তেন জলেন শাম্যতি সতাং মৈত্ৰী পুনস্ত্ৱীদৃশী ॥ 1.76 ॥
ইতঃ স্ৱপিতি কেশৱঃ কুলং ইতস্তদীযদ্ৱিষাম্
ইতশ্চ শৰণাৰ্থিনাং শিখৰিণাং গণাঃ শেৰতে ।
ইতোঽপি বডৱানলঃ সহ সমস্তসংৱৰ্তকৈঃ
অহো ৱিততং ঊৰ্জিতং ভৰসহং সিন্ধোৰ্ৱপুঃ ॥ 1.77 ॥
তৃষ্ণাং ছিন্ধি ভজ ক্ষমাং জহি মদং পাপে ৰতিং মা কৃথাঃ
সত্যং ব্ৰূহ্যনুযাহি সাধুপদৱীং সেৱস্ৱ ৱিদ্ৱজ্জনম্ ।
মান্যান্মানয ৱিদ্ৱিষোঽপ্যনুনয প্ৰখ্যাপয প্ৰশ্ৰযং
কীৰ্তিং পালয দুঃখিতে কুৰু দযাং এতত্সতাং চেষ্টিতম্ ॥ 1.78 ॥
মনসি ৱচসি কাযে পুণ্যপীযূষপূৰ্ণাস্
ত্ৰিভুৱনং উপকাৰশ্ৰেণিভিঃ প্ৰীণযন্তঃ ।
পৰগুণপৰমাণূন্পৰ্ৱতীকৃত্য নিত্যং
নিজহৃদি ৱিকসন্তঃ সন্তি সন্তঃ কিযন্তঃ ॥ 1.79 ॥
কিং তেন হেমগিৰিণা ৰজতাদ্ৰিণা ৱা
যত্ৰাশ্ৰিতাশ্চ তৰৱস্তৰৱস্ত এৱ ।
মন্যামহে মলযং এৱ যদাশ্ৰযেণ
কঙ্কোলনিম্বকুটজা অপি চন্দনাঃ স্যুঃ ॥ 1.80 ॥
ৰত্নৈৰ্মহাৰ্হৈস্তুতুষুৰ্ন দেৱা
ন ভেজিৰে ভীমৱিষেণ ভীতিম্ ।
সুধাং ৱিনা ন প্ৰযযুৰ্ৱিৰামং
ন নিশ্চিতাৰ্থাদ্ৱিৰমন্তি ধীৰাঃ ॥ 1.81 ॥
ক্ৱচিত্পৃথ্ৱীশয্যঃ ক্ৱচিদপি চ পৰ্যঙ্কশযনঃ
ক্ৱচিচ্ছাকাহাৰঃ ক্ৱচিদপি চ শাল্যোদনৰুচিঃ ।
ক্ৱচিত্কন্থাধাৰী ক্ৱচিদপি চ দিৱ্যাম্বৰধৰো
মনস্ৱী কাৰ্যাৰ্থী ন গণযতি দুঃখং ন চ সুখম্ ॥ 1.82 ॥
ঐশ্ৱৰ্যস্য ৱিভূষণং সুজনতা শৌৰ্যস্য ৱাক্সংযমো
জ্ঞানস্যোপশমঃ শ্ৰুতস্য ৱিনযো ৱিত্তস্য পাত্ৰে ৱ্যযঃ ।
অক্ৰোধস্তপসঃ ক্ষমা প্ৰভৱিতুৰ্ধৰ্মস্য নিৰ্ৱ্যাজতা
সৰ্ৱেষাং অপি সৰ্ৱকাৰণং ইদং শীলং পৰং ভূষণম্ ॥ 1.83 ॥
নিন্দন্তু নীতিনিপুণা যদি ৱা স্তুৱন্তু
লক্ষ্মীঃ সমাৱিশতু গচ্ছতু ৱা যথেষ্ঠম্ ।
অদ্যৈৱ ৱা মৰণং অস্তু যুগান্তৰে ৱা
ন্যায্যাত্পথঃ প্ৰৱিচলন্তি পদং ন ধীৰাঃ ॥ 1.84 ॥
ভগ্নাশস্য কৰণ্ডপিণ্ডিততনোৰ্ম্লানেন্দ্ৰিযস্য ক্ষুধা
কৃত্ৱাখুৰ্ৱিৱৰং স্ৱযং নিপতিতো নক্তং মুখে ভোগিনঃ ।
তৃপ্তস্তত্পিশিতেন সত্ৱৰং অসৌ তেনৈৱ যাতঃ পথা
লোকাঃ পশ্যত দৈৱং এৱ হি নৃণাং ৱৃদ্ধৌ ক্ষযে কাৰণম্ ॥ 1.85 ॥
আলস্যং হি মনুষ্যাণাং
শৰীৰস্থো মহান্ৰিপুঃ ।
নাস্ত্যুদ্যমসমো বন্ধুঃ
কুৰ্ৱাণো নাৱসীদতি ॥ 1.86 ॥
ছিন্নোঽপি ৰোহতি তৰুঃ ক্ষীণোঽপ্যুপচীযতে পুনশ্চন্দ্ৰঃ ।
ইতি ৱিমৃশন্তঃ সন্তঃ সন্তপ্যন্তে ন দুঃখেষু ॥ 1.87 ॥
নেতা যস্য বৃহস্পতিঃ প্ৰহৰণং ৱজ্ৰং সুৰাঃ সৈনিকাঃ
স্ৱৰ্গো দুৰ্গং অনুগ্ৰহঃ কিল হৰেৰৈৰাৱতো ৱাৰণঃ ।
ইত্যৈশ্ৱৰ্যবলান্ৱিতোঽপি বলভিদ্ভগ্নঃ পৰৈঃ সঙ্গৰে
তদ্ৱ্যক্তং ননু দৈৱং এৱ শৰণং ধিগ্ধিগ্ৱৃথা পৌৰুষম্ ॥ 1.88 ॥
কৰ্মাযত্তং ফলং পুংসাং
বুদ্ধিঃ কৰ্মানুসাৰিণী ।
তথাপি সুধিযা ভাৱ্যং
সুৱিচাৰ্যৈৱ কুৰ্ৱতা ॥ 1.89 ॥
খল্ৱাটো দিৱসেশ্ৱৰস্য কিৰণৈঃ সন্তাডিতো মস্তকে
ৱাঞ্ছন্দেশং অনাতপং ৱিধিৱশাত্তালস্য মূলং গতঃ ।
তত্ৰাপ্যস্য মহাফলেন পততা ভগ্নং সশব্দং শিৰঃ
প্ৰাযো গচ্ছতি যত্ৰ ভাগ্যৰহিতস্তত্ৰৈৱ যান্ত্যাপদঃ ॥ 1.90 ॥
ৰৱিনিশাকৰযোৰ্গ্ৰহপীডনং
গজভুজঙ্গমযোৰপি বন্ধনম্ ।
মতিমতাং চ ৱিলোক্য দৰিদ্ৰতাং
ৱিধিৰহো বলৱানিতি মে মতিঃ ॥ 1.91 ॥
সৃজতি তাৱদশেষগুণাকৰং
পুৰুষৰত্নং অলঙ্কৰণং ভুৱঃ ।
তদপি তত্ক্ষণভঙ্গি কৰোতি
চেদহহ কষ্টং অপণ্ডিততা ৱিধেঃ ॥ 1.92 ॥
পত্ৰং নৈৱ যদা কৰীৰৱিটপে দোষো ৱসন্তস্য কিম্
নোলূকোঽপ্যৱলোকতে যদি দিৱা সূৰ্যস্য কিং দূষণম্ ।
ধাৰা নৈৱ পতন্তি চাতকমুখে মেঘস্য কিং দূষণম্
যত্পূৰ্ৱং ৱিধিনা ললাটলিখিতং তন্মাৰ্জিতুং কঃ ক্ষমঃ ॥ 1.93 ॥
নমস্যামো দেৱান্ননু হতৱিধেস্তেঽপি ৱশগা
ৱিধিৰ্ৱন্দ্যঃ সোঽপি প্ৰতিনিযতকৰ্মৈকফলদঃ ।
ফলং কৰ্মাযত্তং যদি কিং অমৰৈঃ কিং চ ৱিধিনা
নমস্তত্কৰ্মভ্যো ৱিধিৰপি ন যেভ্যঃ প্ৰভৱতি ॥ 1.94 ॥
ব্ৰহ্মা যেন কুলালৱন্নিযমিতো ব্ৰহ্মাণ্ডভাণ্ডোদৰে
ৱিষ্ণুৰ্যেন দশাৱতাৰগহনে ক্ষিপ্তো মহাসঙ্কটে ।
ৰুদ্ৰো যেন কপালপাণিপুটকে ভিক্ষাটনং কাৰিতঃ
সূৰ্যো ভ্ৰাম্যতি নিত্যং এৱ গগনে তস্মৈ নমঃ কৰ্মণে ॥ 1.95 ॥
নৈৱাকৃতিঃ ফলতি নৈৱ কুলং ন শীলং
ৱিদ্যাপি নৈৱ ন চ যত্নকৃতাপি সেৱা ।
ভাগ্যানি পূৰ্ৱতপসা খলু সঞ্চিতানি
কালে ফলন্তি পুৰুষস্য যথৈৱ ৱৃক্ষাঃ ॥ 1.96 ॥
ৱনে ৰণে শত্ৰুজলাগ্নিমধ্যে
মহাৰ্ণৱে পৰ্ৱতমস্তকে ৱা ।
সুপ্তং প্ৰমত্তং ৱিষমস্থিতং ৱা
ৰক্ষন্তি পুণ্যানি পুৰাকৃতানি ॥ 1.97 ॥
যা সাধূংশ্চ খলান্কৰোতি ৱিদুষো মূৰ্খান্হিতান্দ্ৱেষিণঃ
প্ৰত্যক্ষং কুৰুতে পৰোক্ষং অমৃতং হালাহলং তত্ক্ষণাত্ ।
তাং আৰাধয সত্ক্ৰিযাং ভগৱতীং ভোক্তুং ফলং ৱাঞ্ছিতং
হে সাধো ৱ্যসনৈৰ্গুণেষু ৱিপুলেষ্ৱাস্থাং ৱৃথা মা কৃথাঃ ॥ 1.98 ॥
গুণৱদগুণৱদ্ৱা কুৰ্ৱতা কাৰ্যজাতং
পৰিণতিৰৱধাৰ্যা যত্নতঃ পণ্ডিতেন ।
অতিৰভসকৃতানাং কৰ্মণাং আৱিপত্তেৰ্
ভৱতি হৃদযদাহী শল্যতুল্যো ৱিপাকঃ ॥ 1.99 ॥
স্থাল্যাং ৱৈদূৰ্যময্যাং পচতি তিলকণাংশ্চন্দনৈৰিন্ধনৌঘৈঃ
সৌৱৰ্ণৈৰ্লাঙ্গলাগ্ৰৈৰ্ৱিলিখতি ৱসুধাং অৰ্কমূলস্য হেতোঃ ।
কৃত্ৱা কৰ্পূৰখণ্ডান্ৱৃতিং ইহ কুৰুতে কোদ্ৰৱাণাং সমন্তাত্
প্ৰাপ্যেমাং কৰ্মভূমিং ন চৰতি মনুজো যস্তপো মন্দভাগ্যঃ ॥ 1.100 ॥
মজ্জত্ৱম্ভসি যাতু মেৰুশিখৰং শত্ৰুং জযত্ৱাহৱে
ৱাণিজ্যং কৃষিসেৱনে চ সকলা ৱিদ্যাঃ কলাঃ শিক্ষতাম্ ।
আকাশং ৱিপুলং প্ৰযাতু খগৱত্কৃত্ৱা প্ৰযত্নং পৰং
নাভাৱ্যং ভৱতীহ কৰ্মৱশতো ভাৱ্যস্য নাশঃ কুতঃ ॥ 1.101 ॥
ভীমং ৱনং ভৱতি তস্য পুৰং প্ৰধানং
সৰ্ৱো জনঃ স্ৱজনতাং উপযাতি তস্য ।
কৃত্স্না চ ভূৰ্ভৱতি সন্নিধিৰত্নপূৰ্ণা
যস্যাস্তি পূৰ্ৱসুকৃতং ৱিপুলং নৰস্য ॥ 1.102 ॥
কো লাভো গুণিসঙ্গমঃ কিং অসুখং প্ৰাজ্ঞেতৰৈঃ সঙ্গতিঃ
কা হানিঃ সমযচ্যুতিৰ্নিপুণতা কা ধৰ্মতত্ত্ৱে ৰতিঃ ।
কঃ শূৰো ৱিজিতেন্দ্ৰিযঃ প্ৰিযতমা কাঽনুৱ্ৰতা কিং ধনং
ৱিদ্যা কিং সুখং অপ্ৰৱাসগমনং ৰাজ্যং কিং আজ্ঞাফলম্ ॥ 1.103 ॥
অপ্ৰিযৱচনদৰিদ্ৰৈঃ প্ৰিযৱচনধনাঢ্যৈঃ স্ৱদাৰপৰিতুষ্টৈঃ ।
পৰপৰিৱাদনিৱৃত্তৈঃ ক্ৱচিত্ক্ৱচিন্মণ্ডিতা ৱসুধা ॥ 1.104 ॥
কদৰ্থিতস্যাপি হি ধৈৰ্যৱৃত্তেৰ্
ন শক্যতে ধৈৰ্যগুণঃ প্ৰমাৰ্ষ্টুম্ ।
অধোমুখস্যাপি কৃতস্য ৱহ্নেৰ্
নাধঃ শিখা যাতি কদাচিদেৱ ॥ 1.105 ॥
কান্তাকটাক্ষৱিশিখা ন লুনন্তি যস্য
চিত্তং ন নিৰ্দহতি কোপকৃশানুতাপঃ ।
কৰ্ষন্তি ভূৰিৱিষযাশ্চ ন লোভপাশৈৰ্
লোকত্ৰযং জযতি কৃত্স্নং ইদং স ধীৰঃ ॥ 1.106 ॥
একেনাপি হি শূৰেণ
পাদাক্ৰান্তং মহীতলম্ ।
ক্ৰিযতে ভাস্কৰেণৈৱ
স্ফাৰস্ফুৰিততেজসা ॥ 1.107 ॥
ৱহ্নিস্তস্য জলাযতে জলনিধিঃ কুল্যাযতে তত্ক্ষণান্
মেৰুঃ স্ৱল্পশিলাযতে মৃগপতিঃ সদ্যঃ কুৰঙ্গাযতে ।
ৱ্যালো মাল্যগুণাযতে ৱিষৰসঃ পীযূষৱৰ্ষাযতে
যস্যাঙ্গেঽখিললোকৱল্লভতমং শীলং সমুন্মীলতি ॥ 1.108 ॥
লজ্জাগুণৌঘজননীং জননীং ইৱ স্ৱাম্
অত্যন্তশুদ্ধহৃদযাং অনুৱৰ্তমানাম্ ।
তেজস্ৱিনঃ সুখং অসূনপি সন্ত্যজন্তি
সত্যৱ্ৰতৱ্যসনিনো ন পুনঃ প্ৰতিজ্ঞাম্ ॥ 1.109 ॥

Explore More