None

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - నీతి శతకమ్

(Niti Shatakam in Telugu)

Bhartṛhari

Niti Shatakam is a profound collection of one hundred verses on ethical conduct and worldly wisdom attributed to the ancient philosopher-king Bhartṛhari. Unlike traditional devotional hymns, this work focuses on practical morality, the nature of human character, the importance of virtue, and the complexities of social interactions. While it begins with an invocation to the supreme consciousness, the core text serves as a guiding light for individuals navigating the challenges of life. Reflecting on these verses fosters intellectual clarity, moral integrity, and the ability to distinguish between ephemeral worldly gains and lasting spiritual values.

దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నానన్తచిన్మాత్రమూర్తయే ।
స్వానుభూత్యేకమానాయ నమః శాన్తాయ తేజసే ॥ 1.1 ॥
బోద్ధారో మత్సరగ్రస్తాః ప్రభవః స్మయదూషితాః ।
అబోధోపహతాః చాన్యే జీర్ణమఙ్గే సుభాషితమ్ ॥ 1.2 ॥
అజ్ఞః సుఖం ఆరాధ్యః
సుఖతరం ఆరాధ్యతే విశేషజ్ఞః ।
జ్ఞానలవదుర్విదగ్ధం
బ్రహ్మాపి తం నరం న రఞ్జయతి ॥ 1.3 ॥
ప్రసహ్య మణిం ఉద్ధరేన్మకరవక్త్రదంష్ట్రాన్తరాత్
సముద్రం అపి సన్తరేత్ప్రచలదూర్మిమాలాకులమ్ ।
భుజఙ్గం అపి కోపితం శిరసి పుష్పవద్ధారయేత్
న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖజనచిత్తం ఆరాధయేత్ ॥ 1.4 ॥
లభేత సికతాసు తైలం అపి యత్నతః పీడయన్
పిబేచ్చ మృగతృష్ణికాసు సలిలం పిపాసార్దితః ।
క్వచిదపి పర్యటన్శశవిషాణం ఆసాదయేత్
న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖచిత్తం ఆరాధయేత్ ॥ 1.5 ॥
వ్యాలం బాలమృణాలతన్తుభిరసౌ రోద్ధుం సముజ్జృమ్భతే
ఛేత్తుం వజ్రమణిం శిరీషకుసుమప్రాన్తేన సన్నహ్యతి ।
మాధుర్యం మధుబిన్దునా రచయితుం క్షారామ్బుధేరీహతే
నేతుం వాఞ్ఛతి యః ఖలాన్పథి సతాం సూక్తైః సుధాస్యన్దిభిః ॥ 1.6 ॥
స్వాయత్తం ఏకాన్తగుణం విధాత్రా
వినిర్మితం ఛాదనం అజ్ఞతాయాః ।
విశేషతః సర్వవిదాం సమాజే
విభూషణం మౌనం అపణ్డితానామ్ ॥ 1.7 ॥
యదా కిఞ్చిజ్జ్ఞోఽహం ద్విప ఇవ మదాన్ధః సమభవం
తదా సర్వజ్ఞోఽస్మీత్యభవదవలిప్తం మమ మనః
యదా కిఞ్చిత్కిఞ్చిద్బుధజనసకాశాదవగతం
తదా మూర్ఖోఽస్మీతి జ్వర ఇవ మదో మే వ్యపగతః ॥ 1.8 ॥
కృమికులచితం లాలాక్లిన్నం విగన్ధిజుగుప్సితం
నిరుపమరసం ప్రీత్యా ఖాదన్నరాస్థి నిరామిషమ్ ।
సురపతిం అపి శ్వా పార్శ్వస్థం విలోక్య న శఙ్కతే
న హి గణయతి క్షుద్రో జన్తుః పరిగ్రహఫల్గుతామ్ ॥ 1.9 ॥
శిరః శార్వం స్వర్గాత్పశుపతిశిరస్తః క్షితిధరం
మహీధ్రాదుత్తుఙ్గాదవనిం అవనేశ్చాపి జలధిమ్ ।
అధోఽధో గఙ్గేయం పదం ఉపగతా స్తోకమ్
అథవావివేకభ్రష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః ॥ 1.10 ॥
శక్యో వారయితుం జలేన హుతభుక్చ్ఛత్రేణ సూర్యాతపో
నాగేన్ద్రో నిశితాఙ్కుశేన సమదో దణ్డేన గోగర్దభౌ ।
వ్యాధిర్భేషజసఙ్గ్రహైశ్చ వివిధైర్మన్త్రప్రయోగైర్విషం
సర్వస్యౌషధం అస్తి శాస్త్రవిహితం మూర్ఖస్య నాస్త్యౌషధమ్ ॥ 1.11 ॥
సాహిత్యసఙ్గీతకలావిహీనః
సాక్షాత్పశుః పుచ్ఛవిషాణహీనః ।
తృణం న ఖాదన్నపి జీవమానస్
తద్భాగధేయం పరమం పశూనామ్ ॥ 1.12 ॥
యేషాం న విద్యా న తపో న దానం
జ్ఞానం న శీలం న గుణో న ధర్మః ।
తే మర్త్యలోకే భువి భారభూతా
మనుష్యరూపేణ మృగాశ్చరన్తి ॥ 1.13 ॥
వరం పర్వతదుర్గేషు
భ్రాన్తం వనచరైః సహ
న మూర్ఖజనసమ్పర్కః
సురేన్ద్రభవనేష్వపి ॥ 1.14 ॥
శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసున్దరగిరః శిష్యప్రదేయాగమా
విఖ్యాతాః కవయో వసన్తి విషయే యస్య ప్రభోర్నిర్ధనాః ।
తజ్జాడ్యం వసుధాధిపస్య కవయస్త్వర్థం వినాపీశ్వరాః
కుత్స్యాః స్యుః కుపరీక్షకా హి మణయో యైరర్ఘతః పాతితాః ॥ 1.15 ॥
హర్తుర్యాతి న గోచరం కిం అపి శం పుష్ణాతి యత్సర్వదాఽప్య్
అర్థిభ్యః ప్రతిపాద్యమానం అనిశం ప్రాప్నోతి వృద్ధిం పరామ్ ।
కల్పాన్తేష్వపి న ప్రయాతి నిధనం విద్యాఖ్యం అన్తర్ధనం
యేషాం తాన్ప్రతి మానం ఉజ్ఝత నృపాః కస్తైః సహ స్పర్ధతే ॥ 1.16 ॥
అధిగతపరమార్థాన్పణ్డితాన్మావమంస్థాస్
తృణం ఇవ లఘు లక్ష్మీర్నైవ తాన్సంరుణద్ధి ।
అభినవమదలేఖాశ్యామగణ్డస్థలానాం
న భవతి బిసతన్తుర్వారణం వారణానామ్ ॥ 1.17 ॥
అమ్భోజినీవనవిహారవిలాసం ఏవ
హంసస్య హన్తి నితరాం కుపితో విధాతా ।
న త్వస్య దుగ్ధజలభేదవిధౌ ప్రసిద్ధాం
వైదగ్ధీకీర్తిం అపహర్తుం అసౌ సమర్థః ॥ 1.18 ॥
కేయూరాణి న భూషయన్తి పురుషం హారా న చన్ద్రోజ్జ్వలా
న స్నానం న విలేపనం న కుసుమం నాలఙ్కృతా మూర్ధజాః ।
వాణ్యేకా సమలఙ్కరోతి పురుషం యా సంస్కృతా ధార్యతే
క్షీయన్తే ఖలు భూషణాని సతతం వాగ్భూషణం భూషణమ్ ॥ 1.19 ॥
విద్యా నామ నరస్య రూపం అధికం ప్రచ్ఛన్నగుప్తం ధనం
విద్యా భోగకరీ యశఃసుఖకరీ విద్యా గురూణాం గురుః ।
విద్యా బన్ధుజనో విదేశగమనే విద్యా పరా దేవతా
విద్యా రాజసు పూజ్యతే న తు ధనం విద్యావిహీనః పశుః ॥ 1.20 ॥
క్షాన్తిశ్చేత్కవచేన కిం కిం అరిభిః క్రోధోఽస్తి చేద్దేహినాం
జ్ఞాతిశ్చేదనలేన కిం యది సుహృద్దివ్యౌషధం కిం ఫలమ్ ।
కిం సర్పైర్యది దుర్జనాః కిం ఉ ధనైర్విద్యాఽనవద్యా యది
వ్రీడా చేత్కిం ఉ భూషణైః సుకవితా యద్యస్తి రాజ్యేన కిమ్ ॥ 1.21 ॥
దాక్షిణ్యం స్వజనే దయా పరిజనే శాఠ్యం సదా దుర్జనే
ప్రీతిః సాధుజనే నయో నృపజనే విద్వజ్జనే చార్జవమ్ ।
శౌర్యం శత్రుజనే క్షమా గురుజనే కాన్తాజనే ధృష్టతా
యే చైవం పురుషాః కలాసు కుశలాస్తేష్వేవ లోకస్థితిః ॥ 1.22 ॥
జాడ్యం ధియో హరతి సిఞ్చతి వాచి సత్యం
మానోన్నతిం దిశతి పాపం అపాకరోతి ।
చేతః ప్రసాదయతి దిక్షు తనోతి కీర్తిం
సత్సఙ్గతిః కథయ కిం న కరోతి పుంసామ్ ॥ 1.23 ॥
జయన్తి తే సుకృతినో
రససిద్ధాః కవీశ్వరాః ।
నాస్తి యేషాం యశఃకాయే
జరామరణజం భయమ్ ॥ 1.24 ॥
సూనుః సచ్చరితః సతీ ప్రియతమా స్వామీ ప్రసాదోన్ముఖః
స్నిగ్ధం మిత్రం అవఞ్చకః పరిజనో నిఃక్లేశలేశం మనః ।
ఆకారో రుచిరః స్థిరశ్చ విభవో విద్యావదాతం ముఖం
తుష్టే విష్టపకష్టహారిణి హరౌ సమ్ప్రాప్యతే దేహినా ॥ 1.25 ॥
ప్రాణాఘాతాన్నివృత్తిః పరధనహరణే సంయమః సత్యవాక్యం
కాలే శక్త్యా ప్రదానం యువతిజనకథామూకభావః పరేషామ్ ।
తృష్ణాస్రోతో విభఙ్గో గురుషు చ వినయః సర్వభూతానుకమ్పా
సామాన్యః సర్వశాస్త్రేష్వనుపహతవిధిః శ్రేయసాం ఏష పన్థాః ॥ 1.26 ॥
ప్రారభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన నీచైః
ప్రారభ్య విఘ్నవిహతా విరమన్తి మధ్యాః ।
విఘ్నైః పునః పునరపి ప్రతిహన్యమానాః
ప్రారబ్ధం ఉత్తమజనా న పరిత్యజన్తి ॥ 1.27 ॥
అసన్తో నాభ్యర్థ్యాః సుహృదపి న యాచ్యః కృశధనః
ప్రియా న్యాయ్యా వృత్తిర్మలినం అసుభఙ్గేఽప్యసుకరమ్ ।
విపద్యుచ్చైః స్థేయం పదం అనువిధేయం చ మహతాం
సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.28 ॥
క్షుత్క్షామోఽపి జరాకృశోఽపి శిథిలప్రాణోఽపి కష్టాం దశామ్
ఆపన్నోఽపి విపన్నదీధితిరితి ప్రాణేషు నశ్యత్స్వపి ।
మత్తేభేన్ద్రవిభిన్నకుమ్భపిశితగ్రాసైకబద్ధస్పృహః
కిం జీర్ణం తృణం అత్తి మానమహతాం అగ్రేసరః కేసరీ ॥ 1.29 ॥
స్వల్పస్నాయువసావశేషమలినం నిర్మాంసం అప్యస్థి గోః
శ్వా లబ్ధ్వా పరితోషం ఏతి న తు తత్తస్య క్షుధాశాన్తయే ।
సింహో జమ్బుకం అఙ్కం ఆగతం అపి త్యక్త్వా నిహన్తి ద్విపం
సర్వః కృచ్ఛ్రగతోఽపి వాఞ్ఛతి జనః సత్త్వానురూపం ఫలమ్ ॥ 1.30 ॥
లాఙ్గూలచాలనం అధశ్చరణావపాతం
భూమౌ నిపత్య వదనోదరదర్శనం చ ।
శ్వా పిణ్డదస్య కురుతే గజపుఙ్గవస్తు
ధీరం విలోకయతి చాటుశతైశ్చ భుఙ్క్తే ॥ 1.31 ॥
పరివర్తిని సంసారే
మృతః కో వా న జాయతే ।
స జాతో యేన జాతేన
యాతి వంశః సమున్నతిమ్ ॥ 1.32 ॥
కుసుమస్తవకస్యేవ
ద్వయీ వృత్తిర్మనస్వినః ।
మూర్ధ్ని వా సర్వలోకస్య
శీర్యతే వన ఏవ వా ॥ 1.33 ॥
సన్త్యన్యేఽపి బృహస్పతిప్రభృతయః సమ్భావితాః పఞ్చషాస్
తాన్ప్రత్యేష విశేషవిక్రమరుచీ రాహుర్న వైరాయతే ।
ద్వావేవ గ్రసతే దివాకరనిశాప్రాణేశ్వరౌ భాస్కరౌ
భ్రాతః పర్వణి పశ్య దానవపతిః శీర్షావశేషాకృతిః ॥ 1.34 ॥
వహతి భువనశ్రేణిం శేషః ఫణాఫలకస్థితాం
కమఠపతినా మధ్యేపృష్ఠం సదా స చ ధార్యతే ।
తం అపి కురుతే క్రోడాధీనం పయోధిరనాదరాద్
అహహ మహతాం నిఃసీమానశ్చరిత్రవిభూతయః ॥ 1.35 ॥
వరం పక్షచ్ఛేదః సమదమఘవన్ముక్తకులిశప్రహారైర్
ఉద్గచ్ఛద్బహులదహనోద్గారగురుభిః ।
తుషారాద్రేః సూనోరహహ పితరి క్లేశవివశే
న చాసౌ సమ్పాతః పయసి పయసాం పత్యురుచితః ॥ 1.36 ॥
సింహః శిశురపి నిపతతి
మదమలినకపోలభిత్తిషు గజేషు ।
ప్రకృతిరియం సత్త్వవతాం
న ఖలు వయస్తేజసో హేతుః ॥ 1.37 ॥
జాతిర్యాతు రసాతలం గుణగణైస్తత్రాప్యధో గమ్యతాం
శీలం శైలతటాత్పతత్వభిజనః సన్దహ్యతాం వహ్నినా ।
శౌర్యే వైరిణి వజ్రం ఆశు నిపతత్వర్థోఽస్తు నః కేవలం
యేనైకేన వినా గుణాస్తృణలవప్రాయాః సమస్తా ఇమే ॥ 1.38 ॥
ధనం అర్జయ కాకుత్స్థ
ధనమూలం ఇదం జగత్ ।
అన్తరం నాభిజానామి
నిర్ధనస్య మృతస్య చ ॥ 1.39 ॥
తానీన్ద్రియాణ్యవికలాని తదేవ నామ
సా బుద్ధిరప్రతిహతా వచనం తదేవ ।
అర్థోష్మణా విరహితః పురుషః క్షణేన
సోఽప్యన్య ఏవ భవతీతి విచిత్రం ఏతత్ ॥ 1.40 ॥
యస్యాస్తి విత్తం స నరః కులీనః
స పణ్డితః స శ్రుతవాన్గుణజ్ఞః ।
స ఏవ వక్తా స చ దర్శనీయః
సర్వే గుణాః కాఞ్చనం ఆశ్రయన్తి ॥ 1.41 ॥
దౌర్మన్త్ర్యాన్నృపతిర్వినశ్యతి యతిః సఙ్గాత్సుతో లాలనాత్
విప్రోఽనధ్యయనాత్కులం కుతనయాచ్ఛీలం ఖలోపాసనాత్ ।
హ్రీర్మద్యాదనవేక్షణాదపి కృషిః స్నేహః ప్రవాసాశ్రయాన్
మైత్రీ చాప్రణయాత్సమృద్ధిరనయాత్త్యాగప్రమాదాద్ధనమ్ ॥ 1.42 ॥
దానం భోగో నాశస్తిస్రో
గతయో భవన్తి విత్తస్య ।
యో న దదాతి న భుఙ్క్తే
తస్య తృతీయా గతిర్భవతి ॥ 1.43 ॥
మణిః శాణోల్లీఢః సమరవిజయీ హేతిదలితో
మదక్షీణో నాగః శరది సరితః శ్యానపులినాః ।
కలాశేషశ్చన్ద్రః సురతమృదితా బాలవనితా
తన్నిమ్నా శోభన్తే గలితవిభవాశ్చార్థిషు నరాః ॥ 1.44 ॥
పరిక్షీణః కశ్చిత్స్పృహయతి యవానాం ప్రసృతయే
స పశ్చాత్సమ్పూర్ణః కలయతి ధరిత్రీం తృణసమామ్ ।
అతశ్చానైకాన్త్యాద్గురులఘుతయాఽర్థేషు ధనినామ్
అవస్థా వస్తూని ప్రథయతి చ సఙ్కోచయతి చ ॥ 1.45 ॥
రాజన్దుధుక్షసి యది క్షితిధేనుం ఏతాం
తేనాద్య వత్సం ఇవ లోకం అముం పుషాణ
తస్మింశ్చ సమ్యగనిశం పరిపోష్యమాణే
నానాఫలైః ఫలతి కల్పలతేవ భూమిః ॥ 1.46 ॥
సత్యానృతా చ పరుషా ప్రియవాదినీ చ
హింస్రా దయాలురపి చార్థపరా వదాన్యా ।
నిత్యవ్యయా ప్రచురనిత్యధనాగమా చ
వారాఙ్గనేవ నృపనీతిరనేకరూపా ॥ 1.47 ॥
ఆజ్ఞా కీర్తిః పాలనం బ్రాహ్మణానాం
దానం భోగో మిత్రసంరక్షణం చ
యేషాం ఏతే షడ్గుణా న ప్రవృత్తాః
కోఽర్థస్తేషాం పార్థివోపాశ్రయేణ ॥ 1.48 ॥
యద్ధాత్రా నిజభాలపట్టలిఖితం స్తోకం మహద్వా ధనం
తత్ప్రాప్నోతి మరుస్థలేఽపి నితరాం మేరౌ తతో నాధికమ్ ।
తద్ధీరో భవ విత్తవత్సు కృపణాం వృత్తిం వృథా మా కృథాః
కూపే పశ్య పయోనిధావపి ఘటో గృహ్ణాతి తుల్యం జలమ్ ॥ 1.49 ॥
త్వం ఏవ చాతకాధారోఽ
సీతి కేషాం న గోచరః ।
కిం అమ్భోదవరాస్మాకం
కార్పణ్యోక్తం ప్రతీక్షసే ॥ 1.50 ॥
రే రే చాతక సావధానమనసా మిత్ర క్షణం శ్రూయతామ్
అమ్భోదా బహవో వసన్తి గగనే సర్వేఽపి నైతాదృశాః ।
కేచిద్వృష్టిభిరార్ద్రయన్తి వసుధాం గర్జన్తి కేచిద్వృథా
యం యం పశ్యసి తస్య తస్య పురతో మా బ్రూహి దీనం వచః ॥ 1.51 ॥
అకరుణత్వం అకారణవిగ్రహః
పరధనే పరయోషితి చ స్పృహా ।
సుజనబన్ధుజనేష్వసహిష్ణుతా
ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి దురాత్మనామ్ ॥ 1.52 ॥
దుర్జనః పరిహర్తవ్యో
విద్యయాఽలకృతోఽపి సన్ ।
మణినా భూషితః సర్పః
కిం అసౌ న భయఙ్కరః ॥ 1.53 ॥
జాడ్యం హ్రీమతి గణ్యతే వ్రతరుచౌ దమ్భః శుచౌ కైతవం
శూరే నిర్ఘృణతా మునౌ విమతితా దైన్యం ప్రియాలాపిని ।
తేజస్విన్యవలిప్తతా ముఖరతా వక్తర్యశక్తిః స్థిరే
తత్కో నామ గుణో భవేత్స గుణినాం యో దుర్జనైర్నాఙ్కితః ॥ 1.54 ॥
లోభశ్చేదగుణేన కిం పిశునతా యద్యస్తి కిం పాతకైః
సత్యం చేత్తపసా చ కిం శుచి మనో యద్యస్తి తీర్థేన కిమ్ ।
సౌజన్యం యది కిం గుణైః సుమహిమా యద్యస్తి కిం మణ్డనైః
సద్విద్యా యది కిం ధనైరపయశో యద్యస్తి కిం మృత్యునా ॥ 1.55 ॥
శశీ దివసధూసరో గలితయౌవనా కామినీ
సరో విగతవారిజం ముఖం అనక్షరం స్వాకృతేః ।
ప్రభుర్ధనపరాయణః సతతదుర్గతః సజ్జనో
నృపాఙ్గణగతః ఖలో మనసి సప్త శల్యాని మే ॥ 1.56 ॥
న కశ్చిచ్చణ్డకోపానామ్
ఆత్మీయో నామ భూభుజామ్ ।
హోతారం అపి జుహ్వానం
స్పృష్టో దహతి పావకః ॥ 1.57 ॥
మౌనాన్మూకః ప్రవచనపటుర్వాతులో జల్పకో వా
ధృష్టః పార్శ్వే వసతి చ సదా దూరతశ్చాప్రగల్భః ।
క్షాన్త్యా భీరుర్యది న సహతే ప్రాయశో నాభిజాతః
సేవాధర్మః పరమగహనో యోగినాం అప్యగమ్యః ॥ 1.58 ॥
ఉద్భాసితాఖిలఖలస్య విశృఙ్ఖలస్య
ప్రాగ్జాతవిస్తృతనిజాధమకర్మవృత్తేః ।
దైవాదవాప్తవిభవస్య గుణద్విషోఽస్య
నీచస్య గోచరగతైః సుఖం ఆప్యతే కైః ॥ 1.59 ॥
ఆరమ్భగుర్వీ క్షయిణీ క్రమేణ
లఘ్వీ పురా వృద్ధిమతీ చ పశ్చాత్ ।
దినస్య పూర్వార్ధపరార్ధభిన్నా
ఛాయేవ మైత్రీ ఖలసజ్జనానామ్ ॥ 1.60 ॥
మృగమీనసజ్జనానాం తృణజలసన్తోషవిహితవృత్తీనామ్ ।
లుబ్ధకధీవరపిశునా నిష్కారణవైరిణో జగతి ॥ 1.61 ॥
వాఞ్ఛా సజ్జనసఙ్గమే పరగుణే ప్రీతిర్గురౌ నమ్రతా
విద్యాయాం వ్యసనం స్వయోషితి రతిర్లోకాపవాదాద్భయమ్ ।
భక్తిః శూలిని శక్తిరాత్మదమనే సంసర్గముక్తిః ఖలే
యేష్వేతే నివసన్తి నిర్మలగుణాస్తేభ్యో నరేభ్యో నమః ॥ 1.62 ॥
విపది ధైర్యం అథాభ్యుదయే క్షమా
సదసి వాక్పటుతా యుధి విక్రమః ।
యశసి చాభిరుచిర్వ్యసనం శ్రుతౌ
ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి మహాత్మనామ్ ॥ 1.63 ॥
ప్రదానం ప్రచ్ఛన్నం గృహం ఉపగతే సమ్భ్రమవిధిః
ప్రియం కృత్వా మౌనం సదసి కథనం చాప్యుపకృతేః ।
అనుత్సేకో లక్ష్మ్యాం అనభిభవగన్ధాః పరకథాః
సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.64 ॥
కరే శ్లాఘ్యస్త్యాగః శిరసి గురుపాదప్రణయితా
ముఖే సత్యా వాణీ విజయి భుజయోర్వీర్యం అతులమ్ ।
హృది స్వచ్ఛా వృత్తిః శ్రుతం అధిగతం చ శ్రవణయోర్
వినాప్యైశ్వర్యేణ ప్రకృతిమహతాం మణ్డనం ఇదమ్ ॥ 1.65 ॥
సమ్పత్సు మహతాం చిత్తం భవత్యుత్పలకోమలమ్ ।
ఆపత్సు చ మహాశైలశిలా సఙ్ఘాతకర్కశమ్ ॥ 1.66 ॥
సన్తప్తాయసి సంస్థితస్య పయసో నామాపి న జ్ఞాయతే
ముక్తాకారతయా తదేవ నలినీపత్రస్థితం రాజతే ।
స్వాత్యాం సాగరశుక్తిమధ్యపతితం తన్మౌక్తికం జాయతే
ప్రాయేణాధమమధ్యమోత్తమగుణః సంసర్గతో జాయతే ॥ 1.67 ॥
ప్రీణాతి యః సుచరితైః పితరం స పుత్రో
యద్భర్తురేవ హితం ఇచ్ఛతి తత్కలత్రమ్ ।
తన్మిత్రం ఆపది సుఖే చ సమక్రియం యద్
ఏతత్త్రయం జగతి పుణ్యకృతో లభన్తే ॥ 1.68 ॥
ఏకో దేవః కేశవో వా శివో వా
హ్యేకం మిత్రం భూపతిర్వా యతిర్వా ।
ఏకో వాసః పత్తనే వా వనే వా
హ్యేకా భార్యా సున్దరీ వా దరీ వా ॥ 1.69 ॥
నమ్రత్వేనోన్నమన్తః పరగుణకథనైః స్వాన్గుణాన్ఖ్యాపయన్తః
స్వార్థాన్సమ్పాదయన్తో వితతపృథుతరారమ్భయత్నాః పరార్థే ।
క్షాన్త్యైవాక్షేపరుక్షాక్షరముఖరముఖాన్దుర్జనాన్దూషయన్తః
సన్తః సాశ్చర్యచర్యా జగతి బహుమతాః కస్య నాభ్యర్చనీయాః ॥ 1.70 ॥
భవన్తి నమ్రాస్తరవః ఫలోద్గమైర్
నవామ్బుభిర్దూరావలమ్బినో ఘనాః ।
అనుద్ధతాః సత్పురుషాః సమృద్ధిభిః
స్వభావ ఏష పరోపకారిణామ్ ॥ 1.71 ॥
శ్రోత్రం శ్రుతేనైవ న కుణ్డలేన
దానేన పాణిర్న తు కఙ్కణేన ।
విభాతి కాయః కరుణపరాణాం
పరోపకారైర్న తు చన్దనేన ॥ 1.72 ॥
పాపాన్నివారయతి యోజయతే హితాయ
గుహ్యం నిగూహతి గుణాన్ప్రకటీకరోతి ।
ఆపద్గతం చ న జహాతి దదాతి కాలే
సన్మిత్రలక్షణం ఇదం ప్రవదన్తి సన్తః ॥ 1.73 ॥
పద్మాకరం దినకరో వికచీకరోతి
చన్ద్రప్రభోల్లాసయతి కైరవచక్రవాలమ్ ।
నాభ్యర్థితో జలధరోఽపి జలం దదాతి
సన్తః స్వయం పరహితే విహితాభియోగాః ॥ 1.74 ॥
ఏకే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వార్థం పరిత్యజన్తి యే
సామాన్యాస్తు పరార్థం ఉద్యమభృతః స్వార్థావిరోధేన యే ।
తేఽమీ మానుషరాక్షసాః పరహితం స్వార్థాయ నిఘ్నన్తి యే
యే తు ఘ్నన్తి నిరర్థకం పరహితం తే కే న జానీమహే ॥ 1.75 ॥
క్షీరేణాత్మగతోదకాయ హి గుణా దత్తా పురా తేఽఖిలా
క్షీరోత్తాపం అవేక్ష్య తేన పయసా స్వాత్మా కృశానౌ హుతః ।
గన్తుం పావకం ఉన్మనస్తదభవద్దృష్ట్వా తు మిత్రాపదం
యుక్తం తేన జలేన శామ్యతి సతాం మైత్రీ పునస్త్వీదృశీ ॥ 1.76 ॥
ఇతః స్వపితి కేశవః కులం ఇతస్తదీయద్విషామ్
ఇతశ్చ శరణార్థినాం శిఖరిణాం గణాః శేరతే ।
ఇతోఽపి బడవానలః సహ సమస్తసంవర్తకైః
అహో వితతం ఊర్జితం భరసహం సిన్ధోర్వపుః ॥ 1.77 ॥
తృష్ణాం ఛిన్ధి భజ క్షమాం జహి మదం పాపే రతిం మా కృథాః
సత్యం బ్రూహ్యనుయాహి సాధుపదవీం సేవస్వ విద్వజ్జనమ్ ।
మాన్యాన్మానయ విద్విషోఽప్యనునయ ప్రఖ్యాపయ ప్రశ్రయం
కీర్తిం పాలయ దుఃఖితే కురు దయాం ఏతత్సతాం చేష్టితమ్ ॥ 1.78 ॥
మనసి వచసి కాయే పుణ్యపీయూషపూర్ణాస్
త్రిభువనం ఉపకారశ్రేణిభిః ప్రీణయన్తః ।
పరగుణపరమాణూన్పర్వతీకృత్య నిత్యం
నిజహృది వికసన్తః సన్తి సన్తః కియన్తః ॥ 1.79 ॥
కిం తేన హేమగిరిణా రజతాద్రిణా వా
యత్రాశ్రితాశ్చ తరవస్తరవస్త ఏవ ।
మన్యామహే మలయం ఏవ యదాశ్రయేణ
కఙ్కోలనిమ్బకుటజా అపి చన్దనాః స్యుః ॥ 1.80 ॥
రత్నైర్మహార్హైస్తుతుషుర్న దేవా
న భేజిరే భీమవిషేణ భీతిమ్ ।
సుధాం వినా న ప్రయయుర్విరామం
న నిశ్చితార్థాద్విరమన్తి ధీరాః ॥ 1.81 ॥
క్వచిత్పృథ్వీశయ్యః క్వచిదపి చ పర్యఙ్కశయనః
క్వచిచ్ఛాకాహారః క్వచిదపి చ శాల్యోదనరుచిః ।
క్వచిత్కన్థాధారీ క్వచిదపి చ దివ్యామ్బరధరో
మనస్వీ కార్యార్థీ న గణయతి దుఃఖం న చ సుఖమ్ ॥ 1.82 ॥
ఐశ్వర్యస్య విభూషణం సుజనతా శౌర్యస్య వాక్సంయమో
జ్ఞానస్యోపశమః శ్రుతస్య వినయో విత్తస్య పాత్రే వ్యయః ।
అక్రోధస్తపసః క్షమా ప్రభవితుర్ధర్మస్య నిర్వ్యాజతా
సర్వేషాం అపి సర్వకారణం ఇదం శీలం పరం భూషణమ్ ॥ 1.83 ॥
నిన్దన్తు నీతినిపుణా యది వా స్తువన్తు
లక్ష్మీః సమావిశతు గచ్ఛతు వా యథేష్ఠమ్ ।
అద్యైవ వా మరణం అస్తు యుగాన్తరే వా
న్యాయ్యాత్పథః ప్రవిచలన్తి పదం న ధీరాః ॥ 1.84 ॥
భగ్నాశస్య కరణ్డపిణ్డితతనోర్మ్లానేన్ద్రియస్య క్షుధా
కృత్వాఖుర్వివరం స్వయం నిపతితో నక్తం ముఖే భోగినః ।
తృప్తస్తత్పిశితేన సత్వరం అసౌ తేనైవ యాతః పథా
లోకాః పశ్యత దైవం ఏవ హి నృణాం వృద్ధౌ క్షయే కారణమ్ ॥ 1.85 ॥
ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం
శరీరస్థో మహాన్రిపుః ।
నాస్త్యుద్యమసమో బన్ధుః
కుర్వాణో నావసీదతి ॥ 1.86 ॥
ఛిన్నోఽపి రోహతి తరుః క్షీణోఽప్యుపచీయతే పునశ్చన్ద్రః ।
ఇతి విమృశన్తః సన్తః సన్తప్యన్తే న దుఃఖేషు ॥ 1.87 ॥
నేతా యస్య బృహస్పతిః ప్రహరణం వజ్రం సురాః సైనికాః
స్వర్గో దుర్గం అనుగ్రహః కిల హరేరైరావతో వారణః ।
ఇత్యైశ్వర్యబలాన్వితోఽపి బలభిద్భగ్నః పరైః సఙ్గరే
తద్వ్యక్తం నను దైవం ఏవ శరణం ధిగ్ధిగ్వృథా పౌరుషమ్ ॥ 1.88 ॥
కర్మాయత్తం ఫలం పుంసాం
బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ ।
తథాపి సుధియా భావ్యం
సువిచార్యైవ కుర్వతా ॥ 1.89 ॥
ఖల్వాటో దివసేశ్వరస్య కిరణైః సన్తాడితో మస్తకే
వాఞ్ఛన్దేశం అనాతపం విధివశాత్తాలస్య మూలం గతః ।
తత్రాప్యస్య మహాఫలేన పతతా భగ్నం సశబ్దం శిరః
ప్రాయో గచ్ఛతి యత్ర భాగ్యరహితస్తత్రైవ యాన్త్యాపదః ॥ 1.90 ॥
రవినిశాకరయోర్గ్రహపీడనం
గజభుజఙ్గమయోరపి బన్ధనమ్ ।
మతిమతాం చ విలోక్య దరిద్రతాం
విధిరహో బలవానితి మే మతిః ॥ 1.91 ॥
సృజతి తావదశేషగుణాకరం
పురుషరత్నం అలఙ్కరణం భువః ।
తదపి తత్క్షణభఙ్గి కరోతి
చేదహహ కష్టం అపణ్డితతా విధేః ॥ 1.92 ॥
పత్రం నైవ యదా కరీరవిటపే దోషో వసన్తస్య కిమ్
నోలూకోఽప్యవలోకతే యది దివా సూర్యస్య కిం దూషణమ్ ।
ధారా నైవ పతన్తి చాతకముఖే మేఘస్య కిం దూషణమ్
యత్పూర్వం విధినా లలాటలిఖితం తన్మార్జితుం కః క్షమః ॥ 1.93 ॥
నమస్యామో దేవాన్నను హతవిధేస్తేఽపి వశగా
విధిర్వన్ద్యః సోఽపి ప్రతినియతకర్మైకఫలదః ।
ఫలం కర్మాయత్తం యది కిం అమరైః కిం చ విధినా
నమస్తత్కర్మభ్యో విధిరపి న యేభ్యః ప్రభవతి ॥ 1.94 ॥
బ్రహ్మా యేన కులాలవన్నియమితో బ్రహ్మాణ్డభాణ్డోదరే
విష్ణుర్యేన దశావతారగహనే క్షిప్తో మహాసఙ్కటే ।
రుద్రో యేన కపాలపాణిపుటకే భిక్షాటనం కారితః
సూర్యో భ్రామ్యతి నిత్యం ఏవ గగనే తస్మై నమః కర్మణే ॥ 1.95 ॥
నైవాకృతిః ఫలతి నైవ కులం న శీలం
విద్యాపి నైవ న చ యత్నకృతాపి సేవా ।
భాగ్యాని పూర్వతపసా ఖలు సఞ్చితాని
కాలే ఫలన్తి పురుషస్య యథైవ వృక్షాః ॥ 1.96 ॥
వనే రణే శత్రుజలాగ్నిమధ్యే
మహార్ణవే పర్వతమస్తకే వా ।
సుప్తం ప్రమత్తం విషమస్థితం వా
రక్షన్తి పుణ్యాని పురాకృతాని ॥ 1.97 ॥
యా సాధూంశ్చ ఖలాన్కరోతి విదుషో మూర్ఖాన్హితాన్ద్వేషిణః
ప్రత్యక్షం కురుతే పరోక్షం అమృతం హాలాహలం తత్క్షణాత్ ।
తాం ఆరాధయ సత్క్రియాం భగవతీం భోక్తుం ఫలం వాఞ్ఛితం
హే సాధో వ్యసనైర్గుణేషు విపులేష్వాస్థాం వృథా మా కృథాః ॥ 1.98 ॥
గుణవదగుణవద్వా కుర్వతా కార్యజాతం
పరిణతిరవధార్యా యత్నతః పణ్డితేన ।
అతిరభసకృతానాం కర్మణాం ఆవిపత్తేర్
భవతి హృదయదాహీ శల్యతుల్యో విపాకః ॥ 1.99 ॥
స్థాల్యాం వైదూర్యమయ్యాం పచతి తిలకణాంశ్చన్దనైరిన్ధనౌఘైః
సౌవర్ణైర్లాఙ్గలాగ్రైర్విలిఖతి వసుధాం అర్కమూలస్య హేతోః ।
కృత్వా కర్పూరఖణ్డాన్వృతిం ఇహ కురుతే కోద్రవాణాం సమన్తాత్
ప్రాప్యేమాం కర్మభూమిం న చరతి మనుజో యస్తపో మన్దభాగ్యః ॥ 1.100 ॥
మజ్జత్వమ్భసి యాతు మేరుశిఖరం శత్రుం జయత్వాహవే
వాణిజ్యం కృషిసేవనే చ సకలా విద్యాః కలాః శిక్షతామ్ ।
ఆకాశం విపులం ప్రయాతు ఖగవత్కృత్వా ప్రయత్నం పరం
నాభావ్యం భవతీహ కర్మవశతో భావ్యస్య నాశః కుతః ॥ 1.101 ॥
భీమం వనం భవతి తస్య పురం ప్రధానం
సర్వో జనః స్వజనతాం ఉపయాతి తస్య ।
కృత్స్నా చ భూర్భవతి సన్నిధిరత్నపూర్ణా
యస్యాస్తి పూర్వసుకృతం విపులం నరస్య ॥ 1.102 ॥
కో లాభో గుణిసఙ్గమః కిం అసుఖం ప్రాజ్ఞేతరైః సఙ్గతిః
కా హానిః సమయచ్యుతిర్నిపుణతా కా ధర్మతత్త్వే రతిః ।
కః శూరో విజితేన్ద్రియః ప్రియతమా కాఽనువ్రతా కిం ధనం
విద్యా కిం సుఖం అప్రవాసగమనం రాజ్యం కిం ఆజ్ఞాఫలమ్ ॥ 1.103 ॥
అప్రియవచనదరిద్రైః ప్రియవచనధనాఢ్యైః స్వదారపరితుష్టైః ।
పరపరివాదనివృత్తైః క్వచిత్క్వచిన్మణ్డితా వసుధా ॥ 1.104 ॥
కదర్థితస్యాపి హి ధైర్యవృత్తేర్
న శక్యతే ధైర్యగుణః ప్రమార్ష్టుమ్ ।
అధోముఖస్యాపి కృతస్య వహ్నేర్
నాధః శిఖా యాతి కదాచిదేవ ॥ 1.105 ॥
కాన్తాకటాక్షవిశిఖా న లునన్తి యస్య
చిత్తం న నిర్దహతి కోపకృశానుతాపః ।
కర్షన్తి భూరివిషయాశ్చ న లోభపాశైర్
లోకత్రయం జయతి కృత్స్నం ఇదం స ధీరః ॥ 1.106 ॥
ఏకేనాపి హి శూరేణ
పాదాక్రాన్తం మహీతలమ్ ।
క్రియతే భాస్కరేణైవ
స్ఫారస్ఫురితతేజసా ॥ 1.107 ॥
వహ్నిస్తస్య జలాయతే జలనిధిః కుల్యాయతే తత్క్షణాన్
మేరుః స్వల్పశిలాయతే మృగపతిః సద్యః కురఙ్గాయతే ।
వ్యాలో మాల్యగుణాయతే విషరసః పీయూషవర్షాయతే
యస్యాఙ్గేఽఖిలలోకవల్లభతమం శీలం సమున్మీలతి ॥ 1.108 ॥
లజ్జాగుణౌఘజననీం జననీం ఇవ స్వామ్
అత్యన్తశుద్ధహృదయాం అనువర్తమానామ్ ।
తేజస్వినః సుఖం అసూనపి సన్త్యజన్తి
సత్యవ్రతవ్యసనినో న పునః ప్రతిజ్ఞామ్ ॥ 1.109 ॥

Explore More