Ishvara

patañjali yoga sūtrāṇi - 4 (kaivalya pādaḥ)

(Patanjali Yoga Sutras - Chapter 4 (Kaivalya Pada) in English (IAST))

Maharishi Patanjali

The Kaivalya Pada is the fourth and final chapter of the Yoga Sutras, a foundational text of Indian philosophy attributed to the sage Patanjali. It delves into the profound nature of consciousness, the mechanics of karma, and the ultimate liberation known as Kaivalya. Unlike devotional hymns, these aphorisms serve as a psychological and spiritual roadmap for the practitioner. By studying and contemplating these verses, seekers aim to transcend the limitations of the material world, achieve mental clarity, and unite the individual self with the supreme consciousness, ultimately breaking the cycle of rebirth to attain everlasting freedom.

atha kaivalyapādaḥ |
janmauṣadhimantratapassamādhijāḥ siddhayaḥ ||1||
jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt ||2||
nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃvaraṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat ||3||
nirmāṇacittānyasmitāmātrāt ||4||
pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām ||5||
tatra dhyānajamanāśayam ||6||
karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginaḥ trividhamitareṣām ||7||
tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām ||8||
jāti deśa kāla vyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayoḥ ekarūpatvāt ||9||
tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt ||10||
hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvāteṣāmabhāvetadabhāvaḥ ||11||
atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām ||12||
te vyaktasūkṣmāḥ guṇātmānaḥ ||13||
pariṇāmaikatvāt vastutattvam ||14||
vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ ||15||
na caikacittatantraṃ vastu tadapramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt ||16||
taduparāgāpekṣitvāt cittasya vastujñātājñātam ||17||
sadājñātāḥ cittavṛttayaḥ tatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt ||18||
na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt ||19||
eka samaye cobhayānavadhāraṇam ||20||
cittāntara dṛśye buddhibuddheḥ atiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca ||21||
citerapratisaṅkramāyāḥ tadākārāpattau svabuddhi saṃvedanam ||22||
draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham ||23||
tadasaṅkhyeya vāsanābhiḥ citramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt ||24||
viśeṣadarśinaḥ ātmabhāvabhāvanānivṛttiḥ ||25||
tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam ||26||
tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ ||27||
hānameṣāṃ kleśavaduktam ||28||
prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāteḥ dharmameghassamādhiḥ ||29||
tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ ||30||
tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyāt jñeyamalpam ||31||
tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām ||32||
kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparānta nirgrāhyaḥ kramaḥ ||33||
puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāmpratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti ||34||
iti pātañjalayogadarśane kaivalyapādo nāma caturthaḥ pādaḥ |

Explore More