উদ্ধৱগীতা - সপ্তমোঽধ্যাযঃ

অথ সপ্তমোঽধ্যাযঃ ।
শ্ৰী ভগৱান্ উৱাচ।

যত্ আত্থ মাং মহাভাগ তত্ চিকীৰ্ষিতং এৱ মে ।
ব্ৰহ্মা ভৱঃ লোকপালাঃ স্ৱৰ্ৱাসং মে অভিকাঙ্ক্ষিণঃ ॥ 1॥

মযা নিষ্পাদিতং হি অত্ৰ দেৱকাৰ্যং অশেষতঃ ।
যদৰ্থং অৱতীৰ্ণঃ অহং অংশেন ব্ৰহ্মণাৰ্থিতঃ ॥ 2॥

কুলং ৱৈ শাপনিৰ্দগ্ধং নঙ্ক্ষ্যতি অন্যোন্যৱিগ্ৰহাত্ ।
সমুদ্ৰঃ সপ্তমে অহ্ন্হ্যেতাং পুৰীং চ প্লাৱযিষ্যতি ॥ 3॥

যঃ হি এৱ অযং মযা ত্যক্তঃ লোকঃ অযং নষ্টমঙ্গলঃ ।
ভৱিষ্যতি অচিৰাত্ সাধো কলিনাঽপি নিৰাকৃতঃ ॥ 4॥

ন ৱস্তৱ্যং ত্ৱযা এৱ ইহ মযা ত্যক্তে মহীতলে ।
জনঃ অধৰ্মৰুচিঃ ভদ্ৰঃ ভৱিষ্যতি কলৌ যুগে ॥ 5॥

ত্ৱং তু সৰ্ৱং পৰিত্যজ্য স্নেহং স্ৱজনবন্ধুষু ।
মযি আৱেশ্য মনঃ সম্যক্ সমদৃক্ ৱিচৰস্ৱ গাম্ ॥ 6॥

যত্ ইদং মনসা ৱাচা চক্ষুৰ্ভ্যাং শ্ৰৱণাদিভিঃ ।
নশ্ৱৰং গৃহ্যমাণং চ ৱিদ্ধি মাযামনোমযম্ ॥ 7॥

পুংসঃ অযুক্তস্য নানাৰ্থঃ ভ্ৰমঃ সঃ গুণদোষভাক্ ।
কৰ্মাকৰ্মৱিকৰ্ম ইতি গুণদোষধিযঃ ভিদা ॥ 8॥

তস্মাত্ যুক্তৈন্দ্ৰিযগ্ৰামঃ যুক্তচিত্তঃ ইদং জগত্ ।
আত্মনি ঈক্ষস্ৱ ৱিততং আত্মানং মযি অধীশ্ৱৰে ॥ 9॥

জ্ঞানৱিজ্ঞানসংযুক্তঃ আত্মভূতঃ শৰীৰিণাম্ ।
আত্মানুভৱতুষ্টাত্মা ন অন্তৰাযৈঃ ৱিহন্যসে ॥ 10॥

দোষবুদ্ধ্যা উভযাতীতঃ নিষেধাত্ ন নিৱৰ্ততে ।
গুণবুদ্ধ্যা চ ৱিহিতং ন কৰোতি যথা অৰ্ভকঃ ॥ 11॥

সৰ্ৱভূতসুহৃত্ শান্তঃ জ্ঞানৱিজ্ঞাননিশ্চযঃ ।
পশ্যন্ মদাত্মকং ৱিশ্ৱং ন ৱিপদ্যেত ৱৈ পুনঃ ॥ 12॥

শ্ৰী শুকঃ উৱাচ।
ইতি আদিষ্টঃ ভগৱতা মহাভাগৱতঃ নৃপ ।
উদ্ধৱঃ প্ৰণিপত্য আহ তত্ত্ৱজিজ্ঞাসুঃ অচ্যুতম্ ॥ 13॥

উদ্ধৱঃ উৱাচ।
যোগেশ যোগৱিন্ন্যাস যোগাত্ম যোগসম্ভৱ ।
নিঃশ্ৰেযসায মে প্ৰোক্তঃ ত্যাগঃ সন্ন্যাসলক্ষণঃ ॥ 14॥

ত্যাগঃ অযং দুষ্কৰঃ ভূমন্ কামানাং ৱিষযাত্মভিঃ ।
সুতৰাং ত্ৱযি সৰ্ৱাত্মন্ ন অভক্তৈঃ ইতি মে মতিঃ ॥ 15॥

সঃ অহং মম অহং ইতি মূঢমতিঃ ৱিগাঢঃ
ত্ৱত্ মাযযা ৱিৰচিত আত্মনি সানুবন্ধে ।
তত্ তু অঞ্জসা নিগদিতং ভৱতা যথা অহম্
সংসাধযামি ভগৱন্ অনুশাধি ভৃত্যম্ ॥ 16॥

সত্যস্য তে স্ৱদৃশঃ আত্মনঃ আত্মনঃ অন্যম্
ৱক্তাৰং ঈশ ৱিবুধেষু অপি ন অনুচক্ষে ।
সৰ্ৱে ৱিমোহিতধিযঃ তৱ মাযযা ইমে
ব্ৰহ্মাদযঃ তনুভৃতঃ বহিঃ অৰ্থভাৱঃ ॥ 17॥

তস্মাত্ ভৱন্তং অনৱদ্যং অনন্তপাৰম্
সৰ্ৱজ্ঞং ঈশ্ৱৰং অকুণ্ঠৱিকুণ্ঠধিষ্ণি অযম্ ।
নিৰ্ৱিণ্ণধীঃ অহং উ হ ৱৃজনাভিতপ্তঃ
নাৰাযণং নৰসখং শৰণং প্ৰপদ্যে ॥ 18॥

শ্ৰী ভগৱান্ উৱাচ।
প্ৰাযেণ মনুজা লোকে লোকতত্ত্ৱৱিচক্ষণাঃ ।
সমুদ্ধৰন্তি হি আত্মানং আত্মনা এৱ অশুভাশযাত্ ॥ 19॥

আত্মনঃ গুৰুঃ আত্মা এৱ পুৰুষস্য ৱিশেষতঃ ।
যত্ প্ৰত্যক্ষ অনুমানাভ্যাং শ্ৰেযঃ অসৌ অনুৱিন্দতে ॥ 20॥

পুৰুষত্ৱে চ মাং ধীৰাঃ সাঙ্খ্যযোগৱিশাৰদাঃ ।
আৱিস্তৰাং প্ৰপশ্যন্তি সৰ্ৱশক্তি উপবৃংহিতম্ ॥ 21॥

একদ্ৱিত্ৰিচতুষ্পাদঃ বহুপাদঃ তথা অপদঃ ।
বহ্ৱ্যঃ সন্তি পুৰঃ সৃষ্টাঃ তাসাং মে পৌৰুষী প্ৰিযা ॥ 22॥

অত্ৰ মাং মাৰ্গযন্ত্যদ্ধাঃ যুক্তাঃ হেতুভিঃ ঈশ্ৱৰম্ ।
গৃহ্যমাণৈঃ গুণৈঃ লিঙ্গৈঃ অগ্ৰাহ্যং অনুমানতঃ ॥ 23॥

অত্ৰ অপি উদাহৰন্তি ইমং ইতিহাসং পুৰাতনম্ ।
অৱধূতস্য সংৱাদং যদোঃ অমিততেজসঃ ॥ 24॥

(অথ অৱধূতগীতম্ ।)
অৱধূতং দ্ৱিজং কঞ্চিত্ চৰন্তং অকুতোভযম্ ।
কৱিং নিৰীক্ষ্য তৰুণং যদুঃ পপ্ৰচ্ছ ধৰ্মৱিত্ ॥ 25॥

যদুঃ উৱাচ।
কুতঃ বুদ্ধিঃ ইযং ব্ৰহ্মন্ অকৰ্তুঃ সুৱিশাৰদা ।
যাং আসাদ্য ভৱান্ লোকং ৱিদ্ৱান্ চৰতি বালৱত্ ॥ 26॥

প্ৰাযঃ ধৰ্মাৰ্থকামেষু ৱিৱিত্সাযাং চ মানৱাঃ ।
হেতুনা এৱ সমীহন্তে আযুষঃ যশসঃ শ্ৰিযঃ ॥ 27॥

ত্ৱং তু কল্পঃ কৱিঃ দক্ষঃ সুভগঃ অমৃতভাষণঃ ।
ন কৰ্তা নেহসে কিঞ্চিত্ জডৌন্মত্তপিশাচৱত্ ॥ 28॥

জনেষু দহ্যমানেষু কামলোভদৱাগ্নিনা ।
ন তপ্যসে অগ্নিনা মুক্তঃ গঙ্গাম্ভস্থঃ ইৱ দ্ৱিপঃ ॥ 29॥

ত্ৱং হি নঃ পৃচ্ছতাং ব্ৰহ্মন্ আত্মনি আনন্দকাৰণম্ ।
ব্ৰূহি স্পৰ্শৱিহীনস্য ভৱতঃ কেৱল আত্মনঃ ॥ 30॥

শ্ৰী ভগৱান্ উৱাচ।
যদুনা এৱং মহাভাগঃ ব্ৰহ্মণ্যেন সুমেধসা ।
পৃষ্টঃ সভাজিতঃ প্ৰাহ প্ৰশ্ৰয অৱনতং দ্ৱিজঃ ॥ 31॥

ব্ৰাহ্মণঃ উৱাচ।
সন্তি মে গুৰৱঃ ৰাজন্ বহৱঃ বুদ্ধ্যা উপাশ্ৰিতাঃ ।
যতঃ বুদ্ধিং উপাদায মুক্তঃ অটামি ইহ তান্ শ্ৰুণু ॥ 32॥

পৃথিৱী ৱাযুঃ আকাশং আপঃ অগ্নিঃ চন্দ্ৰমা ৰৱিঃ ।
কপোতঃ অজগৰঃ সিন্ধুঃ পতঙ্গঃ মধুকৃদ্ গজঃ ॥ 33॥

মধুহা হৰিণঃ মীনঃ পিঙ্গলা কুৰৰঃ অৰ্ভকঃ ।
কুমাৰী শৰকৃত্ সৰ্পঃ ঊৰ্ণনাভিঃ সুপেশকৃত্ ॥ 34॥

এতে মে গুৰৱঃ ৰাজন্ চতুৰ্ৱিংশতিঃ আশ্ৰিতাঃ ।
শিক্ষা ৱৃত্তিভিঃ এতেষাং অন্ৱশিক্ষং ইহ আত্মনঃ ॥ 35॥

যতঃ যত্ অনুশিক্ষামি যথা ৱা নাহুষাত্মজ ।
তত্ তথা পুৰুষৱ্যাঘ্ৰ নিবোধ কথযামি তে ॥ 36॥

ভূতৈঃ আক্ৰমাণঃ অপি ধীৰঃ দৈৱৱশানুগৈঃ ।
তত্ ৱিদ্ৱান্ ন চলেত্ মাৰ্গাত্ অন্ৱশিক্ষং ক্ষিতেঃ ৱ্ৰতম্ ॥ 37॥

শশ্ৱত্ পৰাৰ্থসৰ্ৱেহঃ পৰাৰ্থ একান্তসম্ভৱঃ ।
সাধুঃ শিক্ষেত ভূভৃত্তঃ নগশিষ্যঃ পৰাত্মতাম্ ॥
38॥

প্ৰাণৱৃত্ত্যা এৱ সন্তুষ্যেত্ মুনিঃ ন এৱ ইন্দ্ৰিযপ্ৰিযৈঃ ।
জ্ঞানং যথা ন নশ্যেত ন অৱকীৰ্যেত ৱাঙ্মনঃ ॥ 39॥

ৱিষযেষু আৱিশন্ যোগী নানাধৰ্মেষু সৰ্ৱতঃ ।
গুণদোষৱ্যপেত আত্মা ন ৱিষজ্জেত ৱাযুৱত্ ॥ 40॥

পাৰ্থিৱেষু ইহ দেহেষু প্ৰৱিষ্টঃ তত্ গুণাশ্ৰযঃ ।
গুণৈঃ ন যুজ্যতে যোগী গন্ধৈঃ ৱাযুঃ ইৱ আত্মদৃক্ ॥ 41॥

অন্তঃ হিতঃ চ স্থিৰজঙ্গমেষু
ব্ৰহ্ম আত্মভাৱেন সমন্ৱযেন ।
ৱ্যাপ্ত্য অৱচ্ছেদং অসঙ্গং আত্মনঃ
মুনিঃ নভঃ ত্ৱং ৱিততস্য ভাৱযেত্ ॥ 42॥

তেজঃ অবন্নমযৈঃ ভাৱৈঃ মেঘ আদ্যৈঃ ৱাযুনা ঈৰিতৈঃ ।
ন স্পৃশ্যতে নভঃ তদ্ৱত্ কালসৃষ্টৈঃ গুণৈঃ পুমান্ ॥
43॥

স্ৱচ্ছঃ প্ৰকৃতিতঃ স্নিগ্ধঃ মাধুৰ্যঃ তীৰ্থভূঃ নৃণাম্ ।
মুনিঃ পুনাতি অপাং মিত্ৰং ঈক্ষ উপস্পৰ্শকীৰ্তনৈঃ ॥ 44॥

তেজস্ৱী তপসা দীপ্তঃ দুৰ্ধৰ্ষৌদৰভাজনঃ ।
সৰ্ৱভক্ষঃ অপি যুক্ত আত্মা ন আদত্তে মলং অগ্নিৱত্ ॥ 45॥

ক্ৱচিত্ শন্নঃ ক্ৱচিত্ স্পষ্টঃ উপাস্যঃ শ্ৰেযঃ ইচ্ছতাম্ ।
ভুঙ্ক্তে সৰ্ৱত্ৰ দাতৄণাং দহন্ প্ৰাক্ উত্তৰ অশুভম্ ॥
46॥

স্ৱমাযযা সৃষ্টং ইদং সত্ অসত্ লক্ষণং ৱিভুঃ ।
প্ৰৱিষ্টঃ ঈযতে তত্ তত্ স্ৱৰূপঃ অগ্নিঃ ইৱ এধসি ॥ 47॥

ৱিসৰ্গাদ্যাঃ শ্মশানান্তাঃ ভাৱাঃ দেহস্য ন আত্মনঃ ।
কলানাং ইৱ চন্দ্ৰস্য কালেন অৱ্যক্তৱৰ্ত্মনা ॥ 48॥

কালেন হি ওঘৱেগেন ভূতানাং প্ৰভৱ অপি অযৌ ।
নিত্যৌ অপি ন দৃশ্যেতে আত্মনঃ অগ্নেঃ যথা অৰ্চিষাম্ ॥ 49॥

গুণৈঃ গুণান্ উপাদত্তে যথাকালং ৱিমুঞ্চতি ।
ন তেষু যুজ্যতে যোগী গোভিঃ গাঃ ইৱ গোপতিঃ ॥ 50॥

বুধ্যতে স্ৱেন ভেদেন ৱ্যক্তিস্থঃ ইৱ তত্ গতঃ ।
লক্ষ্যতে স্থূলমতিভিঃ আত্মা চ অৱস্থিতঃ অৰ্কৱত্ ॥ 51॥

ন অতিস্নেহঃ প্ৰসঙ্গঃ ৱা কৰ্তৱ্যঃ ক্ৱ অপি কেনচিত্ ।
কুৰ্ৱন্ ৱিন্দেত সন্তাপং কপোতঃ ইৱ দীনধীঃ ॥ 52॥

কপোতঃ কশ্চন অৰণ্যে কৃতনীডঃ ৱনস্পতৌ ।
কপোত্যা ভাৰ্যযা সাৰ্ধং উৱাস কতিচিত্ সমাঃ ॥ 53॥

কপোতৌ স্নেহগুণিতহৃদযৌ গৃহধৰ্মিণৌ ।
দৃষ্টিং দৃষ্ট্যাঙ্গং অঙ্গেন বুদ্ধিং বুদ্ধ্যা ববন্ধতুঃ ॥
54॥

শয্যাসনাটনস্থানৱাৰ্তাক্ৰীডাশনাদিকম্ ।
মিথুনীভূয ৱিস্ৰব্ধৌ চেৰতুঃ ৱনৰাজিষু ॥ 55॥

যং যং ৱাঞ্ছতি সা ৰাজন্ তৰ্পযন্তি অনুকম্পিতা ।
তং তং সমনযত্ কামং কৃচ্ছ্ৰেণ অপি অজিতৈন্দ্ৰিযঃ ॥ 56॥

কপোতী প্ৰথমং গৰ্ভং গৃহ্ণতি কালঃ আগতে ।
অণ্ডানি সুষুৱে নীডে স্ৱপত্যুঃ সন্নিধৌ সতী ॥ 57॥

তেষূ কালে ৱ্যজাযন্ত ৰচিতাৱযৱা হৰেঃ ।
শক্তিভিঃ দুৰ্ৱিভাৱ্যাভিঃ কোমলাঙ্গতনূৰুহাঃ ॥ 58॥

প্ৰজাঃ পুপুষতুঃ প্ৰীতৌ দম্পতী পুত্ৰৱত্সলৌ ।
শঋণ্ৱন্তৌ কূজিতং তাসাং নিৰ্ৱৃতৌ কলভাষিতৈঃ ॥ 59॥

তাসাং পতত্ৰৈঃ সুস্পৰ্শৈঃ কূজিতৈঃ মুগ্ধচেষ্টিতৈঃ ।
প্ৰত্যুদ্গমৈঃ অদীনানাং পিতৰৌ মুদং আপতুঃ ॥ 60॥

স্নেহানুবদ্ধহৃদযৌ অন্যোন্যং ৱিষ্ণুমাযযা ।
ৱিমোহিতৌ দীনধিযৌ শিশূন্ পুপুষতুঃ প্ৰজাঃ ॥ 61॥

একদা জগ্মতুঃ তাসাং অন্নাৰ্থং তৌ কুটুম্বিনৌ ।
পৰিতঃ কাননে তস্মিন্ অৰ্থিনৌ চেৰতুঃ চিৰম্ ॥ 62॥

দৃষ্ট্ৱা তান্ লুব্ধকঃ কশ্চিত্ যদৃচ্ছ অতঃ ৱনেচৰঃ ।
জগৃহে জালং আতত্য চৰতঃ স্ৱালযান্তিকে ॥ 63॥

কপোতঃ চ কপোতী চ প্ৰজাপোষে সদা উত্সুকৌ ।
গতৌ পোষণং আদায স্ৱনীডং উপজগ্মতুঃ ॥ 64॥

কপোতী স্ৱাত্মজান্ ৱীক্ষ্য বালকান্ জালসংৱৃতান্ ।
তান্ অভ্যধাৱত্ ক্ৰোশন্তী ক্ৰোশতঃ ভৃশদুঃখিতা ॥ 65॥

সা অসকৃত্ স্নেহগুণিতা দীনচিত্তা অজমাযযা ।
স্ৱযং চ অবধ্যত শিচা বদ্ধান্ পশ্যন্তি অপস্মৃতিঃ ॥ 66॥

কপোতঃ চ আত্মজান্ বদ্ধান্ আত্মনঃ অপি অধিকান্ প্ৰিযান্ ।
ভাৰ্যাং চ আত্মসমাং দীনঃ ৱিললাপ অতিদুঃখিতঃ ॥ 67॥

অহো মে পশ্যত অপাযং অল্পপুণ্যস্য দুৰ্মতেঃ ।
অতৃপ্তস্য অকৃতাৰ্থস্য গৃহঃ ত্ৰৈৱৰ্গিকঃ হতঃ ॥ 68॥

অনুৰূপা অনুকূলা চ যস্য মে পতিদেৱতা ।
শূন্যে গৃহে মাং সন্ত্যজ্য পুত্ৰৈঃ স্ৱৰ্যাতি সাধুভিঃ ॥ 69॥

সঃ অহং শূন্যে গৃহে দীনঃ মৃতদাৰঃ মৃতপ্ৰজঃ ।
জিজীৱিষে কিমৰ্থং ৱা ৱিধুৰঃ দুঃখজীৱিতঃ ॥ 70॥

তান্ তথা এৱ আৱৃতান্ শিগ্ভিঃ মৃত্যুগ্ৰস্তান্ ৱিচেষ্টতঃ ।
স্ৱযং চ কৃপণঃ শিক্ষু পশ্যন্ অপি অবুধঃ অপতত্ ॥ 71॥

তং লব্ধ্ৱা লুব্ধকঃ ক্ৰূৰঃ কপোতং গৃহমেধিনম্ ।
কপোতকান্ কপোতীং চ সিদ্ধাৰ্থঃ প্ৰযযৌ গৃহম্ ॥ 72॥

এৱং কুটুম্বী অশান্ত আত্মা দ্ৱন্দ্ৱ আৰামঃ পতত্ ত্ৰিৱত্ ।
পুষ্ণন্ কুটুম্বং কৃপণঃ সানুবন্ধঃ অৱসীদতি ॥ 73॥

যঃ প্ৰাপ্য মানুষং লোকং মুক্তিদ্ৱাৰং অপাৱৃতম্ ।
গৃহেষু খগৱত্ সক্তঃ তং আৰূঢচ্যুতং ৱিদুঃ ॥ 74॥