ഉദ്ധവഗീതാ - സപ്തമോഽധ്യായഃ

യത് ആത്ഥ മാം മഹാഭാഗ തത് ചികീര്ഷിതം ഏവ മേ ।
ബ്രഹ്മാ ഭവഃ ലോകപാലാഃ സ്വര്വാസം മേ അഭികാങ്ക്ഷിണഃ ॥ 1॥

മയാ നിഷ്പാദിതം ഹി അത്ര ദേവകാര്യം അശേഷതഃ ।
യദര്ഥം അവതീര്ണഃ അഹം അംശേന ബ്രഹ്മണാര്ഥിതഃ ॥ 2॥

കുലം വൈ ശാപനിര്ദഗ്ധം നങ്ക്ഷ്യതി അന്യോന്യവിഗ്രഹാത് ।
സമുദ്രഃ സപ്തമേ അഹ്ന്ഹ്യേതാം പുരീം ച പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ 3॥

യഃ ഹി ഏവ അയം മയാ ത്യക്തഃ ലോകഃ അയം നഷ്ടമങ്ഗലഃ ।
ഭവിഷ്യതി അചിരാത് സാധോ കലിനാഽപി നിരാകൃതഃ ॥ 4॥

ന വസ്തവ്യം ത്വയാ ഏവ ഇഹ മയാ ത്യക്തേ മഹീതലേ ।
ജനഃ അധര്മരുചിഃ ഭദ്രഃ ഭവിഷ്യതി കലൌ യുഗേ ॥ 5॥

ത്വം തു സര്വം പരിത്യജ്യ സ്നേഹം സ്വജനബന്ധുഷു ।
മയി ആവേശ്യ മനഃ സമ്യക് സമദൃക് വിചരസ്വ ഗാമ് ॥ 6॥

യത് ഇദം മനസാ വാചാ ചക്ഷുര്ഭ്യാം ശ്രവണാദിഭിഃ ।
നശ്വരം ഗൃഹ്യമാണം ച വിദ്ധി മായാമനോമയമ് ॥ 7॥

പുംസഃ അയുക്തസ്യ നാനാര്ഥഃ ഭ്രമഃ സഃ ഗുണദോഷഭാക് ।
കര്മാകര്മവികര്മ ഇതി ഗുണദോഷധിയഃ ഭിദാ ॥ 8॥

തസ്മാത് യുക്തൈന്ദ്രിയഗ്രാമഃ യുക്തചിത്തഃ ഇദം ജഗത് ।
ആത്മനി ഈക്ഷസ്വ വിതതം ആത്മാനം മയി അധീശ്വരേ ॥ 9॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംയുക്തഃ ആത്മഭൂതഃ ശരീരിണാമ് ।
ആത്മാനുഭവതുഷ്ടാത്മാ ന അന്തരായൈഃ വിഹന്യസേ ॥ 10॥

ദോഷബുദ്ധ്യാ ഉഭയാതീതഃ നിഷേധാത് ന നിവര്തതേ ।
ഗുണബുദ്ധ്യാ ച വിഹിതം ന കരോതി യഥാ അര്ഭകഃ ॥ 11॥

സര്വഭൂതസുഹൃത് ശാന്തഃ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനിശ്ചയഃ ।
പശ്യന് മദാത്മകം വിശ്വം ന വിപദ്യേത വൈ പുനഃ ॥ 12॥

ശ്രീ ശുകഃ ഉവാച।
ഇതി ആദിഷ്ടഃ ഭഗവതാ മഹാഭാഗവതഃ നൃപ ।
ഉദ്ധവഃ പ്രണിപത്യ ആഹ തത്ത്വജിജ്ഞാസുഃ അച്യുതമ് ॥ 13॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച।
യോഗേശ യോഗവിന്ന്യാസ യോഗാത്മ യോഗസമ്ഭവ ।
നിഃശ്രേയസായ മേ പ്രോക്തഃ ത്യാഗഃ സന്ന്യാസലക്ഷണഃ ॥ 14॥

ത്യാഗഃ അയം ദുഷ്കരഃ ഭൂമന് കാമാനാം വിഷയാത്മഭിഃ ।
സുതരാം ത്വയി സര്വാത്മന് ന അഭക്തൈഃ ഇതി മേ മതിഃ ॥ 15॥

സഃ അഹം മമ അഹം ഇതി മൂഢമതിഃ വിഗാഢഃ
ത്വത് മായയാ വിരചിത ആത്മനി സാനുബന്ധേ ।
തത് തു അഞ്ജസാ നിഗദിതം ഭവതാ യഥാ അഹമ്
സംസാധയാമി ഭഗവന് അനുശാധി ഭൃത്യമ് ॥ 16॥

സത്യസ്യ തേ സ്വദൃശഃ ആത്മനഃ ആത്മനഃ അന്യമ്
വക്താരം ഈശ വിബുധേഷു അപി ന അനുചക്ഷേ ।
സര്വേ വിമോഹിതധിയഃ തവ മായയാ ഇമേ
ബ്രഹ്മാദയഃ തനുഭൃതഃ ബഹിഃ അര്ഥഭാവഃ ॥ 17॥

തസ്മാത് ഭവന്തം അനവദ്യം അനന്തപാരമ്
സര്വജ്ഞം ഈശ്വരം അകുണ്ഠവികുണ്ഠധിഷ്ണി അയമ് ।
നിര്വിണ്ണധീഃ അഹം ഉ ഹ വൃജനാഭിതപ്തഃ
നാരായണം നരസഖം ശരണം പ്രപദ്യേ ॥ 18॥

ശ്രീ ഭഗവാന് ഉവാച।
പ്രായേണ മനുജാ ലോകേ ലോകതത്ത്വവിചക്ഷണാഃ ।
സമുദ്ധരന്തി ഹി ആത്മാനം ആത്മനാ ഏവ അശുഭാശയാത് ॥ 19॥

ആത്മനഃ ഗുരുഃ ആത്മാ ഏവ പുരുഷസ്യ വിശേഷതഃ ।
യത് പ്രത്യക്ഷ അനുമാനാഭ്യാം ശ്രേയഃ അസൌ അനുവിന്ദതേ ॥ 20॥

പുരുഷത്വേ ച മാം ധീരാഃ സാങ്ഖ്യയോഗവിശാരദാഃ ।
ആവിസ്തരാം പ്രപശ്യന്തി സര്വശക്തി ഉപബൃംഹിതമ് ॥ 21॥

ഏകദ്വിത്രിചതുഷ്പാദഃ ബഹുപാദഃ തഥാ അപദഃ ।
ബഹ്വ്യഃ സന്തി പുരഃ സൃഷ്ടാഃ താസാം മേ പൌരുഷീ പ്രിയാ ॥ 22॥

അത്ര മാം മാര്ഗയന്ത്യദ്ധാഃ യുക്താഃ ഹേതുഭിഃ ഈശ്വരമ് ।
ഗൃഹ്യമാണൈഃ ഗുണൈഃ ലിങ്ഗൈഃ അഗ്രാഹ്യം അനുമാനതഃ ॥ 23॥

അത്ര അപി ഉദാഹരന്തി ഇമം ഇതിഹാസം പുരാതനമ് ।
അവധൂതസ്യ സംവാദം യദോഃ അമിതതേജസഃ ॥ 24॥

(അഥ അവധൂതഗീതമ് ।)
അവധൂതം ദ്വിജം കഞ്ചിത് ചരന്തം അകുതോഭയമ് ।
കവിം നിരീക്ഷ്യ തരുണം യദുഃ പപ്രച്ഛ ധര്മവിത് ॥ 25॥

യദുഃ ഉവാച।
കുതഃ ബുദ്ധിഃ ഇയം ബ്രഹ്മന് അകര്തുഃ സുവിശാരദാ ।
യാം ആസാദ്യ ഭവാന് ലോകം വിദ്വാന് ചരതി ബാലവത് ॥ 26॥

പ്രായഃ ധര്മാര്ഥകാമേഷു വിവിത്സായാം ച മാനവാഃ ।
ഹേതുനാ ഏവ സമീഹന്തേ ആയുഷഃ യശസഃ ശ്രിയഃ ॥ 27॥

ത്വം തു കല്പഃ കവിഃ ദക്ഷഃ സുഭഗഃ അമൃതഭാഷണഃ ।
ന കര്താ നേഹസേ കിഞ്ചിത് ജഡൌന്മത്തപിശാചവത് ॥ 28॥

ജനേഷു ദഹ്യമാനേഷു കാമലോഭദവാഗ്നിനാ ।
ന തപ്യസേ അഗ്നിനാ മുക്തഃ ഗങ്ഗാമ്ഭസ്ഥഃ ഇവ ദ്വിപഃ ॥ 29॥

ത്വം ഹി നഃ പൃച്ഛതാം ബ്രഹ്മന് ആത്മനി ആനന്ദകാരണമ് ।
ബ്രൂഹി സ്പര്ശവിഹീനസ്യ ഭവതഃ കേവല ആത്മനഃ ॥ 30॥

ശ്രീ ഭഗവാന് ഉവാച।
യദുനാ ഏവം മഹാഭാഗഃ ബ്രഹ്മണ്യേന സുമേധസാ ।
പൃഷ്ടഃ സഭാജിതഃ പ്രാഹ പ്രശ്രയ അവനതം ദ്വിജഃ ॥ 31॥

ബ്രാഹ്മണഃ ഉവാച।
സന്തി മേ ഗുരവഃ രാജന് ബഹവഃ ബുദ്ധ്യാ ഉപാശ്രിതാഃ ।
യതഃ ബുദ്ധിം ഉപാദായ മുക്തഃ അടാമി ഇഹ താന് ശ്രുണു ॥ 32॥

പൃഥിവീ വായുഃ ആകാശം ആപഃ അഗ്നിഃ ചന്ദ്രമാ രവിഃ ।
കപോതഃ അജഗരഃ സിന്ധുഃ പതങ്ഗഃ മധുകൃദ് ഗജഃ ॥ 33॥

മധുഹാ ഹരിണഃ മീനഃ പിങ്ഗലാ കുരരഃ അര്ഭകഃ ।
കുമാരീ ശരകൃത് സര്പഃ ഊര്ണനാഭിഃ സുപേശകൃത് ॥ 34॥

ഏതേ മേ ഗുരവഃ രാജന് ചതുര്വിംശതിഃ ആശ്രിതാഃ ।
ശിക്ഷാ വൃത്തിഭിഃ ഏതേഷാം അന്വശിക്ഷം ഇഹ ആത്മനഃ ॥ 35॥

യതഃ യത് അനുശിക്ഷാമി യഥാ വാ നാഹുഷാത്മജ ।
തത് തഥാ പുരുഷവ്യാഘ്ര നിബോധ കഥയാമി തേ ॥ 36॥

ഭൂതൈഃ ആക്രമാണഃ അപി ധീരഃ ദൈവവശാനുഗൈഃ ।
തത് വിദ്വാന് ന ചലേത് മാര്ഗാത് അന്വശിക്ഷം ക്ഷിതേഃ വ്രതമ് ॥ 37॥

ശശ്വത് പരാര്ഥസര്വേഹഃ പരാര്ഥ ഏകാന്തസമ്ഭവഃ ।
സാധുഃ ശിക്ഷേത ഭൂഭൃത്തഃ നഗശിഷ്യഃ പരാത്മതാമ് ॥
38॥

പ്രാണവൃത്ത്യാ ഏവ സന്തുഷ്യേത് മുനിഃ ന ഏവ ഇന്ദ്രിയപ്രിയൈഃ ।
ജ്ഞാനം യഥാ ന നശ്യേത ന അവകീര്യേത വാങ്മനഃ ॥ 39॥

വിഷയേഷു ആവിശന് യോഗീ നാനാധര്മേഷു സര്വതഃ ।
ഗുണദോഷവ്യപേത ആത്മാ ന വിഷജ്ജേത വായുവത് ॥ 40॥

പാര്ഥിവേഷു ഇഹ ദേഹേഷു പ്രവിഷ്ടഃ തത് ഗുണാശ്രയഃ ।
ഗുണൈഃ ന യുജ്യതേ യോഗീ ഗന്ധൈഃ വായുഃ ഇവ ആത്മദൃക് ॥ 41॥

അന്തഃ ഹിതഃ ച സ്ഥിരജങ്ഗമേഷു
ബ്രഹ്മ ആത്മഭാവേന സമന്വയേന ।
വ്യാപ്ത്യ അവച്ഛേദം അസങ്ഗം ആത്മനഃ
മുനിഃ നഭഃ ത്വം വിതതസ്യ ഭാവയേത് ॥ 42॥

തേജഃ അബന്നമയൈഃ ഭാവൈഃ മേഘ ആദ്യൈഃ വായുനാ ഈരിതൈഃ ।
ന സ്പൃശ്യതേ നഭഃ തദ്വത് കാലസൃഷ്ടൈഃ ഗുണൈഃ പുമാന് ॥
43॥

സ്വച്ഛഃ പ്രകൃതിതഃ സ്നിഗ്ധഃ മാധുര്യഃ തീര്ഥഭൂഃ നൃണാമ് ।
മുനിഃ പുനാതി അപാം മിത്രം ഈക്ഷ ഉപസ്പര്ശകീര്തനൈഃ ॥ 44॥

തേജസ്വീ തപസാ ദീപ്തഃ ദുര്ധര്ഷൌദരഭാജനഃ ।
സര്വഭക്ഷഃ അപി യുക്ത ആത്മാ ന ആദത്തേ മലം അഗ്നിവത് ॥ 45॥

ക്വചിത് ശന്നഃ ക്വചിത് സ്പഷ്ടഃ ഉപാസ്യഃ ശ്രേയഃ ഇച്ഛതാമ് ।
ഭുങ്ക്തേ സര്വത്ര ദാതൄണാം ദഹന് പ്രാക് ഉത്തര അശുഭമ് ॥
46॥

സ്വമായയാ സൃഷ്ടം ഇദം സത് അസത് ലക്ഷണം വിഭുഃ ।
പ്രവിഷ്ടഃ ഈയതേ തത് തത് സ്വരൂപഃ അഗ്നിഃ ഇവ ഏധസി ॥ 47॥

വിസര്ഗാദ്യാഃ ശ്മശാനാന്താഃ ഭാവാഃ ദേഹസ്യ ന ആത്മനഃ ।
കലാനാം ഇവ ചന്ദ്രസ്യ കാലേന അവ്യക്തവര്ത്മനാ ॥ 48॥

കാലേന ഹി ഓഘവേഗേന ഭൂതാനാം പ്രഭവ അപി അയൌ ।
നിത്യൌ അപി ന ദൃശ്യേതേ ആത്മനഃ അഗ്നേഃ യഥാ അര്ചിഷാമ് ॥ 49॥

ഗുണൈഃ ഗുണാന് ഉപാദത്തേ യഥാകാലം വിമുഞ്ചതി ।
ന തേഷു യുജ്യതേ യോഗീ ഗോഭിഃ ഗാഃ ഇവ ഗോപതിഃ ॥ 50॥

ബുധ്യതേ സ്വേന ഭേദേന വ്യക്തിസ്ഥഃ ഇവ തത് ഗതഃ ।
ലക്ഷ്യതേ സ്ഥൂലമതിഭിഃ ആത്മാ ച അവസ്ഥിതഃ അര്കവത് ॥ 51॥

ന അതിസ്നേഹഃ പ്രസങ്ഗഃ വാ കര്തവ്യഃ ക്വ അപി കേനചിത് ।
കുര്വന് വിന്ദേത സന്താപം കപോതഃ ഇവ ദീനധീഃ ॥ 52॥

കപോതഃ കശ്ചന അരണ്യേ കൃതനീഡഃ വനസ്പതൌ ।
കപോത്യാ ഭാര്യയാ സാര്ധം ഉവാസ കതിചിത് സമാഃ ॥ 53॥

കപോതൌ സ്നേഹഗുണിതഹൃദയൌ ഗൃഹധര്മിണൌ ।
ദൃഷ്ടിം ദൃഷ്ട്യാങ്ഗം അങ്ഗേന ബുദ്ധിം ബുദ്ധ്യാ ബബന്ധതുഃ ॥
54॥

ശയ്യാസനാടനസ്ഥാനവാര്താക്രീഡാശനാദികമ് ।
മിഥുനീഭൂയ വിസ്രബ്ധൌ ചേരതുഃ വനരാജിഷു ॥ 55॥

യം യം വാഞ്ഛതി സാ രാജന് തര്പയന്തി അനുകമ്പിതാ ।
തം തം സമനയത് കാമം കൃച്ഛ്രേണ അപി അജിതൈന്ദ്രിയഃ ॥ 56॥

കപോതീ പ്രഥമം ഗര്ഭം ഗൃഹ്ണതി കാലഃ ആഗതേ ।
അണ്ഡാനി സുഷുവേ നീഡേ സ്വപത്യുഃ സന്നിധൌ സതീ ॥ 57॥

തേഷൂ കാലേ വ്യജായന്ത രചിതാവയവാ ഹരേഃ ।
ശക്തിഭിഃ ദുര്വിഭാവ്യാഭിഃ കോമലാങ്ഗതനൂരുഹാഃ ॥ 58॥

പ്രജാഃ പുപുഷതുഃ പ്രീതൌ ദമ്പതീ പുത്രവത്സലൌ ।
ശ‍ഋണ്വന്തൌ കൂജിതം താസാം നിര്വൃതൌ കലഭാഷിതൈഃ ॥ 59॥

താസാം പതത്രൈഃ സുസ്പര്ശൈഃ കൂജിതൈഃ മുഗ്ധചേഷ്ടിതൈഃ ।
പ്രത്യുദ്ഗമൈഃ അദീനാനാം പിതരൌ മുദം ആപതുഃ ॥ 60॥

സ്നേഹാനുബദ്ധഹൃദയൌ അന്യോന്യം വിഷ്ണുമായയാ ।
വിമോഹിതൌ ദീനധിയൌ ശിശൂന് പുപുഷതുഃ പ്രജാഃ ॥ 61॥

ഏകദാ ജഗ്മതുഃ താസാം അന്നാര്ഥം തൌ കുടുമ്ബിനൌ ।
പരിതഃ കാനനേ തസ്മിന് അര്ഥിനൌ ചേരതുഃ ചിരമ് ॥ 62॥

ദൃഷ്ട്വാ താന് ലുബ്ധകഃ കശ്ചിത് യദൃച്ഛ അതഃ വനേചരഃ ।
ജഗൃഹേ ജാലം ആതത്യ ചരതഃ സ്വാലയാന്തികേ ॥ 63॥

കപോതഃ ച കപോതീ ച പ്രജാപോഷേ സദാ ഉത്സുകൌ ।
ഗതൌ പോഷണം ആദായ സ്വനീഡം ഉപജഗ്മതുഃ ॥ 64॥

കപോതീ സ്വാത്മജാന് വീക്ഷ്യ ബാലകാന് ജാലസംവൃതാന് ।
താന് അഭ്യധാവത് ക്രോശന്തീ ക്രോശതഃ ഭൃശദുഃഖിതാ ॥ 65॥

സാ അസകൃത് സ്നേഹഗുണിതാ ദീനചിത്താ അജമായയാ ।
സ്വയം ച അബധ്യത ശിചാ ബദ്ധാന് പശ്യന്തി അപസ്മൃതിഃ ॥ 66॥

കപോതഃ ച ആത്മജാന് ബദ്ധാന് ആത്മനഃ അപി അധികാന് പ്രിയാന് ।
ഭാര്യാം ച ആത്മസമാം ദീനഃ വിലലാപ അതിദുഃഖിതഃ ॥ 67॥

അഹോ മേ പശ്യത അപായം അല്പപുണ്യസ്യ ദുര്മതേഃ ।
അതൃപ്തസ്യ അകൃതാര്ഥസ്യ ഗൃഹഃ ത്രൈവര്ഗികഃ ഹതഃ ॥ 68॥

അനുരൂപാ അനുകൂലാ ച യസ്യ മേ പതിദേവതാ ।
ശൂന്യേ ഗൃഹേ മാം സന്ത്യജ്യ പുത്രൈഃ സ്വര്യാതി സാധുഭിഃ ॥ 69॥

സഃ അഹം ശൂന്യേ ഗൃഹേ ദീനഃ മൃതദാരഃ മൃതപ്രജഃ ।
ജിജീവിഷേ കിമര്ഥം വാ വിധുരഃ ദുഃഖജീവിതഃ ॥ 70॥

താന് തഥാ ഏവ ആവൃതാന് ശിഗ്ഭിഃ മൃത്യുഗ്രസ്താന് വിചേഷ്ടതഃ ।
സ്വയം ച കൃപണഃ ശിക്ഷു പശ്യന് അപി അബുധഃ അപതത് ॥ 71॥

തം ലബ്ധ്വാ ലുബ്ധകഃ ക്രൂരഃ കപോതം ഗൃഹമേധിനമ് ।
കപോതകാന് കപോതീം ച സിദ്ധാര്ഥഃ പ്രയയൌ ഗൃഹമ് ॥ 72॥

ഏവം കുടുമ്ബീ അശാന്ത ആത്മാ ദ്വന്ദ്വ ആരാമഃ പതത് ത്രിവത് ।
പുഷ്ണന് കുടുമ്ബം കൃപണഃ സാനുബന്ധഃ അവസീദതി ॥ 73॥

യഃ പ്രാപ്യ മാനുഷം ലോകം മുക്തിദ്വാരം അപാവൃതമ് ।
ഗൃഹേഷു ഖഗവത് സക്തഃ തം ആരൂഢച്യുതം വിദുഃ ॥ 74॥