ৱিদুৰ নীতি - উদ্যোগ পৰ্ৱম্, অধ্যাযঃ 34

(Vidura Neethi Udyoga Parvam chapter 34 in Assamese)

From The Mahabharata (Sage Vyasa)

Also known as viduranitivakye catustrimso dhyayah

Language:Sanskrit

Read In:

Devanagari Gujarati Bengali Assamese Odia Telugu Tamil Kannada Malayalam English (IAST)

॥ ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি
ৱিদুৰনীতিৱাক্যে চতুস্ত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥
ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ।
জাগ্ৰতো দহ্যমানস্য যত্কাৰ্যমনুপশ্যসি ।
তদ্ব্ৰূহি ত্ৱং হি নস্তাত ধৰ্মাৰ্থকুশলঃ শুচিঃ ॥ 1॥

ত্ৱং মাং যথাৱদ্ৱিদুৰ প্ৰশাধি
প্ৰজ্ঞা পূৰ্ৱং সৰ্ৱমজাতশত্ৰোঃ ।
যন্মন্যসে পথ্যমদীনসত্ত্ৱ
শ্ৰেযঃ কৰং ব্ৰূহি তদ্ৱৈ কুৰূণাম্ ॥ 2॥

পাপাশঙ্গী পাপমেৱ নৌপশ্যন্
পৃচ্ছামি ত্ৱাং ৱ্যাকুলেনাত্মনাহম্ ।
কৱে তন্মে ব্ৰূহি সৰ্ৱং যথাৱন্
মনীষিতং সৰ্ৱমজাতশত্ৰোঃ ॥ 3॥

ৱিদুৰ উৱাচ।
শুভং ৱা যদি ৱা পাপং দ্ৱেষ্যং ৱা যদি ৱা প্ৰিযম্ ।
অপৃষ্টস্তস্য তদ্ব্ৰূযাদ্যস্য নেচ্ছেত্পৰাভৱম্ ॥ 4॥

তস্মাদ্ৱক্ষ্যামি তে ৰাজন্ভৱমিচ্ছন্কুৰূন্প্ৰতি ।
ৱচঃ শ্ৰেযঃ কৰং ধৰ্ম্যং ব্ৰুৱতস্তন্নিবোধ মে ॥ 5॥

মিথ্যোপেতানি কৰ্মাণি সিধ্যেযুৰ্যানি ভাৰত ।
অনুপায প্ৰযুক্তানি মা স্ম তেষু মনঃ কৃথাঃ ॥ 6॥

তথৈৱ যোগৱিহিতং ন সিধ্যেত্কৰ্ম যন্নৃপ ।
উপাযযুক্তং মেধাৱী ন তত্ৰ গ্লপযেন্মনঃ ॥ 7॥

অনুবন্ধানৱেক্ষেত সানুবন্ধেষু কৰ্মসু ।
সম্প্ৰধাৰ্য চ কুৰ্ৱীত ন ৱেগেন সমাচৰেত্ ॥ 8॥

অনুবন্ধং চ সম্প্ৰেক্ষ্য ৱিপাকাংশ্চৈৱ কৰ্মণাম্ ।
উত্থানমাত্মনশ্চৈৱ ধীৰঃ কুৰ্ৱীত ৱা ন ৱা ॥ 9॥

যঃ প্ৰমাণং ন জানাতি স্থানে ৱৃদ্ধৌ তথা ক্ষযে ।
কোশে জনপদে দণ্ডে ন স ৰাজ্যাৱতিষ্ঠতে ॥ 10॥

যস্ত্ৱেতানি প্ৰমাণানি যথোক্তান্যনুপশ্যতি ।
যুক্তো ধৰ্মাৰ্থযোৰ্জ্ঞানে স ৰাজ্যমধিগচ্ছতি ॥ 11॥

ন ৰাজ্যং প্ৰাপ্তমিত্যেৱ ৱৰ্তিতৱ্যমসাম্প্ৰতম্ ।
শ্ৰিযং হ্যৱিনযো হন্তি জৰা ৰূপমিৱোত্তমম্ ॥ 12॥

ভক্ষ্যোত্তম প্ৰতিচ্ছন্নং মত্স্যো বডিশমাযসম্ ।
ৰূপাভিপাতী গ্ৰসতে নানুবন্ধমৱেক্ষতে ॥ 13॥

যচ্ছক্যং গ্ৰসিতুং গ্ৰস্যং গ্ৰস্তং পৰিণমেচ্চ যত্ ।
হিতং চ পৰিণামে যত্তদদ্যং ভূতিমিচ্ছতা ॥ 14॥

ৱনস্পতেৰপক্ৱানি ফলানি প্ৰচিনোতি যঃ ।
স নাপ্নোতি ৰসং তেভ্যো বীজং চাস্য ৱিনশ্যতি ॥ 15॥

যস্তু পক্ৱমুপাদত্তে কালে পৰিণতং ফলম্ ।
ফলাদ্ৰসং স লভতে বীজাচ্চৈৱ ফলং পুনঃ ॥ 16॥

যথা মধু সমাদত্তে ৰক্ষন্পুষ্পাণি ষট্পদঃ ।
তদ্ৱদৰ্থান্মনুষ্যেভ্য আদদ্যাদৱিহিংসযা ॥ 17॥

পুষ্পং পুষ্পং ৱিচিন্ৱীত মূলচ্ছেদং ন কাৰযেত্ ।
মালাকাৰ ইৱাৰামে ন যথাঙ্গাৰকাৰকঃ ॥ 18॥

কিং নু মে স্যাদিদং কৃত্ৱা কিং নু মে স্যাদকুৰ্ৱতঃ ।
ইতি কৰ্মাণি সঞ্চিন্ত্য কুৰ্যাদ্ৱা পুৰুষো ন ৱা ॥ 19॥

অনাৰভ্যা ভৱন্ত্যৰ্থাঃ কে চিন্নিত্যং তথাগতাঃ ।
কৃতঃ পুৰুষকাৰোঽপি ভৱেদ্যেষু নিৰৰ্থকঃ ॥ 20॥

কাংশ্চিদৰ্থান্নৰঃ প্ৰাজ্ঞো লভু মূলান্মহাফলান্ ।
ক্ষিপ্ৰমাৰভতে কৰ্তুং ন ৱিঘ্নযতি তাদৃশান্ ॥ 21॥

ঋজু পশ্যতি যঃ সৰ্ৱং চক্ষুষানুপিবন্নিৱ ।
আসীনমপি তূষ্ণীকমনুৰজ্যন্তি তং প্ৰজাঃ ॥ 22॥

চক্ষুষা মনসা ৱাচা কৰ্মণা চ চতুৰ্ৱিধম্ ।
প্ৰসাদযতি লোকং যস্তং লোকোঽনুপ্ৰসীদতি ॥ 23॥

যস্মাত্ত্ৰস্যন্তি ভূতানি মৃগৱ্যাধান্মৃগা ইৱ ।
সাগৰান্তামপি মহীং লব্ধ্ৱা স পৰিহীযতে ॥ 24॥

পিতৃপৈতামহং ৰাজ্যং প্ৰাপ্তৱান্স্ৱেন তেজসা ।
ৱাযুৰভ্ৰমিৱাসাদ্য ভ্ৰংশযত্যনযে স্থিতঃ ॥ 25॥

ধৰ্মমাচৰতো ৰাজ্ঞঃ সদ্ভিশ্চৰিতমাদিতঃ ।
ৱসুধা ৱসুসম্পূৰ্ণা ৱৰ্ধতে ভূতিৱৰ্ধনী ॥ 26॥

অথ সন্ত্যজতো ধৰ্মমধৰ্মং চানুতিষ্ঠতঃ ।
প্ৰতিসংৱেষ্টতে ভূমিৰগ্নৌ চৰ্মাহিতং যথা ॥ 27॥

য এৱ যত্নঃ ক্ৰিযতে প্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰাৱমৰ্দনে ।
স এৱ যত্নঃ কৰ্তৱ্যঃ স্ৱৰাষ্ট্ৰ পৰিপালনে ॥ 28॥

ধৰ্মেণ ৰাজ্যং ৱিন্দেত ধৰ্মেণ পৰিপালযেত্ ।
ধৰ্মমূলাং শ্ৰিযং প্ৰাপ্য ন জহাতি ন হীযতে ॥ 29॥

অপ্যুন্মত্তাত্প্ৰলপতো বালাচ্চ পৰিসৰ্পতঃ ।
সৰ্ৱতঃ সাৰমাদদ্যাদশ্মভ্য ইৱ কাঞ্চনম্ ॥ 30॥

সুৱ্যাহৃতানি সুধিযাং সুকৃতানি ততস্ততঃ ।
সঞ্চিন্ৱন্ধীৰ আসীত শিলা হাৰী শিলং যথা ॥ 31॥

গন্ধেন গাৱঃ পশ্যন্তি ৱেদৈঃ পশ্যন্তি ব্ৰাহ্মণাঃ ।
চাৰৈঃ পশ্যন্তি ৰাজানশ্চক্ষুৰ্ভ্যামিতৰে জনাঃ ॥ 32॥

ভূযাংসং লভতে ক্লেশং যা গৌৰ্ভৱতি দুৰ্দুহা ।
অথ যা সুদুহা ৰাজন্নৈৱ তাং ৱিনযন্ত্যপি ॥ 33॥

যদতপ্তং প্ৰণমতি ন তত্সন্তাপযন্ত্যপি ।
যচ্চ স্ৱযং নতং দাৰু ন তত্সন্নামযন্ত্যপি ॥ 34॥

এতযোপমযা ধীৰঃ সন্নমেত বলীযসে ।
ইন্দ্ৰায স প্ৰণমতে নমতে যো বলীযসে ॥ 35॥

পৰ্জন্যনাথাঃ পশৱো ৰাজানো মিত্ৰ বান্ধৱাঃ ।
পতযো বান্ধৱাঃ স্ত্ৰীণাং ব্ৰাহ্মণা ৱেদ বান্ধৱাঃ ॥ 36॥

সত্যেন ৰক্ষ্যতে ধৰ্মো ৱিদ্যা যোগেন ৰক্ষ্যতে ।
মৃজযা ৰক্ষ্যতে ৰূপং কুলং ৱৃত্তেন ৰক্ষ্যতে ॥ 37॥

মানেন ৰক্ষ্যতে ধান্যমশ্ৱান্ৰক্ষ্যত্যনুক্ৰমঃ ।
অভীক্ষ্ণদৰ্শনাদ্গাৱঃ স্ত্ৰিযো ৰক্ষ্যাঃ কুচেলতঃ ॥ 38॥

ন কুলং ৱৃত্তি হীনস্য প্ৰমাণমিতি মে মতিঃ ।
অন্ত্যেষ্ৱপি হি জাতানাং ৱৃত্তমেৱ ৱিশিষ্যতে ॥ 39॥

য ঈৰ্ষ্যুঃ পৰৱিত্তেষু ৰূপে ৱীৰ্যে কুলান্ৱযে ।
সুখে সৌভাগ্যসত্কাৰে তস্য ৱ্যাধিৰনন্তকঃ ॥ 40॥

অকাৰ্য কৰণাদ্ভীতঃ কাৰ্যাণাং চ ৱিৱৰ্জনাত্ ।
অকালে মন্ত্ৰভেদাচ্চ যেন মাদ্যেন্ন তত্পিবেত্ ॥ 41॥

ৱিদ্যামদো ধনমদস্তৃতীযোঽভিজনো মদঃ ।
এতে মদাৱলিপ্তানামেত এৱ সতাং দমাঃ ॥ 42॥

অসন্তোঽভ্যৰ্থিতাঃ সদ্ভিঃ কিং চিত্কাৰ্যং কদা চন ।
মন্যন্তে সন্তমাত্মানমসন্তমপি ৱিশ্ৰুতম্ ॥ 43॥

গতিৰাত্মৱতাং সন্তঃ সন্ত এৱ সতাং গতিঃ ।
অসতাং চ গতিঃ সন্তো ন ত্ৱসন্তঃ সতাং গতিঃ ॥ 44॥

জিতা সভা ৱস্ত্ৰৱতা সমাশা গোমতা জিতা ।
অধ্ৱা জিতো যানৱতা সৰ্ৱং শীলৱতা জিতম্ ॥ 45॥

শীলং প্ৰধানং পুৰুষে তদ্যস্যেহ প্ৰণশ্যতি ।
ন তস্য জীৱিতেনাৰ্থো ন ধনেন ন বন্ধুভিঃ ॥ 46॥

আঢ্যানাং মাংসপৰমং মধ্যানাং গোৰসোত্তৰম্ ।
লৱণোত্তৰং দৰিদ্ৰাণাং ভোজনং ভৰতৰ্ষভ ॥ 47॥

সম্পন্নতৰমেৱান্নং দৰিদ্ৰা ভুঞ্জতে সদা ।
ক্ষুত্স্ৱাদুতাং জনযতি সা চাঢ্যেষু সুদুৰ্লভা ॥ 48॥

প্ৰাযেণ শ্ৰীমতাং লোকে ভোক্তুং শক্তিৰ্ন ৱিদ্যতে ।
দৰিদ্ৰাণাং তু ৰাজেন্দ্ৰ অপি কাষ্ঠং হি জীৰ্যতে ॥ 49॥

অৱৃত্তিৰ্ভযমন্ত্যানাং মধ্যানাং মৰণাদ্ভযম্ ।
উত্তমানাং তু মৰ্ত্যানামৱমানাত্পৰং ভযম্ ॥ 50॥

ঐশ্ৱৰ্যমদপাপিষ্ঠা মদাঃ পানমদাদযঃ ।
ঐশ্ৱৰ্যমদমত্তো হি নাপতিত্ৱা ৱিবুধ্যতে ॥ 51॥

ইন্দ্ৰিযৌৰিন্দ্ৰিযাৰ্থেষু ৱৰ্তমানৈৰনিগ্ৰহৈঃ ।
তৈৰযং তাপ্যতে লোকো নক্ষত্ৰাণি গ্ৰহৈৰিৱ ॥ 52॥

যো জিতঃ পঞ্চৱৰ্গেণ সহজেনাত্ম কৰ্শিনা ।
আপদস্তস্য ৱৰ্ধন্তে শুক্লপক্ষ ইৱোডুৰাড্ ॥ 53॥

অৱিজিত্য য আত্মানমমাত্যান্ৱিজিগীষতে ।
অমিত্ৰান্ৱাজিতামাত্যঃ সোঽৱশঃ পৰিহীযতে ॥ 54॥

আত্মানমেৱ প্ৰথমং দেশৰূপেণ যো জযেত্ ।
ততোঽমাত্যানমিত্ৰাংশ্চ ন মোঘং ৱিজিগীষতে ॥ 55॥

ৱশ্যেন্দ্ৰিযং জিতামাত্যং ধৃতদণ্ডং ৱিকাৰিষু ।
পৰীক্ষ্য কাৰিণং ধীৰমত্যন্তং শ্ৰীৰ্নিষেৱতে ॥ 56॥

ৰথঃ শৰীৰং পুৰুষস্য ৰাজন্
নাত্মা নিযন্তেন্দ্ৰিযাণ্যস্য চাশ্ৱাঃ ।
তৈৰপ্ৰমত্তঃ কুশলঃ সদশ্ৱৈৰ্
দান্তৈঃ সুখং যাতি ৰথীৱ ধীৰঃ ॥ 57॥

এতান্যনিগৃহীতানি ৱ্যাপাদযিতুমপ্যলম্ ।
অৱিধেযা ইৱাদান্তা হযাঃ পথি কুসাৰথিম্ ॥ 58॥

অনৰ্থমৰ্থতঃ পশ্যন্নৰ্তং চৈৱাপ্যনৰ্থতঃ ।
ইন্দ্ৰিযৈঃ প্ৰসৃতো বালঃ সুদুঃখং মন্যতে সুখম্ ॥ 59॥

ধৰ্মাৰ্থৌ যঃ পৰিত্যজ্য স্যাদিন্দ্ৰিযৱশানুগঃ ।
শ্ৰীপ্ৰাণধনদাৰেভ্য ক্ষিপ্ৰং স পৰিহীযতে ॥ 60॥

অৰ্থানামীশ্ৱৰো যঃ স্যাদিন্দ্ৰিযাণামনীশ্ৱৰঃ ।
ইন্দ্ৰিযাণামনৈশ্ৱৰ্যাদৈশ্ৱৰ্যাদ্ভ্ৰশ্যতে হি সঃ ॥ 61॥

আত্মনাত্মানমন্ৱিচ্ছেন্মনো বুদ্ধীন্দ্ৰিযৈৰ্যতৈঃ ।
আত্মৈৱ হ্যাত্মনো বন্ধুৰাত্মৈৱ ৰিপুৰাত্মনঃ ॥ 62॥

ক্ষুদ্ৰাক্ষেণেৱ জালেন ঝষাৱপিহিতাৱুভৌ ।
কামশ্চ ৰাজন্ক্ৰোধশ্চ তৌ প্ৰাজ্ঞানং ৱিলুম্পতঃ ॥ 63॥

সমৱেক্ষ্যেহ ধৰ্মাৰ্থৌ সম্ভাৰান্যোঽধিগচ্ছতি ।
স ৱৈ সম্ভৃত সম্ভাৰঃ সততং সুখমেধতে ॥ 64॥

যঃ পঞ্চাভ্যন্তৰাঞ্শত্ৰূনৱিজিত্য মতিক্ষযান্ ।
জিগীষতি ৰিপূনন্যান্ৰিপৱোঽভিভৱন্তি তম্ ॥ 65॥

দৃশ্যন্তে হি দুৰাত্মানো ৱধ্যমানাঃ স্ৱকৰ্ম ভিঃ ।
ইন্দ্ৰিযাণামনীশত্ৱাদ্ৰাজানো ৰাজ্যৱিভ্ৰমৈঃ ॥ 66॥

অসন্ত্যাগাত্পাপকৃতামপাপাংস্
তুল্যো দণ্ডঃ স্পৃশতে মিশ্ৰভাৱাত্ ।
শুষ্কেণাৰ্দ্ৰং দহ্যতে মিশ্ৰভাৱাত্
তস্মাত্পাপৈঃ সহ সন্ধিং ন কুৰ্যাত্ ॥ 67॥

নিজানুত্পততঃ শত্ৰূন্পঞ্চ পঞ্চ প্ৰযোজনান্ ।
যো মোহান্ন নিঘৃহ্ণাতি তমাপদ্গ্ৰসতে নৰম্ ॥ 68॥

অনসূযাৰ্জৱং শৌচং সন্তোষঃ প্ৰিযৱাদিতা ।
দমঃ সত্যমনাযাসো ন ভৱন্তি দুৰাত্মনাম্ ॥ 69॥

আত্মজ্ঞানমনাযাসস্তিতিক্ষা ধৰ্মনিত্যতা ।
ৱাক্চৈৱ গুপ্তা দানং চ নৈতান্যন্ত্যেষু ভাৰত ॥ 70॥

আক্ৰোশ পৰিৱাদাভ্যাং ৱিহিংসন্ত্যবুধা বুধান্ ।
ৱক্তা পাপমুপাদত্তে ক্ষমমাণো ৱিমুচ্যতে ॥ 71॥

হিংসা বলমসাধূনাং ৰাজ্ঞাং দণ্ডৱিধিৰ্বলম্ ।
শুশ্ৰূষা তু বলং স্ত্ৰীণাং ক্ষমাগুণৱতাং বলম্ ॥ 72॥

ৱাক্সংযমো হি নৃপতে সুদুষ্কৰতমো মতঃ ।
অৰ্থৱচ্চ ৱিচিত্ৰং চ ন শক্যং বহুভাষিতুম্ ॥ 73॥

অভ্যাৱহতি কল্যাণং ৱিৱিধা ৱাক্সুভাষিতা ।
সৈৱ দুৰ্ভাষিতা ৰাজন্ননৰ্থাযোপপদ্যতে ॥ 74॥

সংৰোহতি শৰৈৰ্ৱিদ্ধং ৱনং পৰশুনা হতম্ ।
ৱাচা দুৰুক্তং বীভত্সং ন সংৰোহতি ৱাক্ক্ষতম্ ॥ 75॥

কৰ্ণিনালীকনাৰাচা নিৰ্হৰন্তি শৰীৰতঃ ।
ৱাক্ষল্যস্তু ন নিৰ্হৰ্তুং শক্যো হৃদি শযো হি সঃ ॥ 76॥

ৱাক্সাযকা ৱদনান্নিষ্পতন্তি
যৈৰাহতঃ শোচতি ৰত্ৰ্যহানি ।
পৰস্য নামৰ্মসু তে পতন্তি
তান্পণ্ডিতো নাৱসৃজেত্পৰেষু ॥ 77॥

যস্মৈ দেৱাঃ প্ৰযচ্ছন্তি পুৰুষায পৰাভৱম্ ।
বুদ্ধিং তস্যাপকৰ্ষন্তি সোঽপাচীনানি পশ্যতি ॥ 78॥

বুদ্ধৌ কলুষ ভূতাযাং ৱিনাশে প্ৰত্যুপস্থিতে ।
অনযো নযসঙ্কাশো হৃদযান্নাপসৰ্পতি ॥ 79॥

সেযং বুদ্ধিঃ পৰীতা তে পুত্ৰাণাং তৱ ভাৰত ।
পাণ্ডৱানাং ৱিৰোধেন ন চৈনাং অৱবুধ্যসে ॥ 80॥

ৰাজা লক্ষণসম্পন্নস্ত্ৰৈলোক্যস্যাপি যো ভৱেত্ ।
শিষ্যস্তে শাসিতা সোঽস্তু ধৃতৰাষ্ট্ৰ যুধিষ্ঠিৰঃ ॥ 81॥

অতীৱ সৰ্ৱান্পুত্ৰাংস্তে ভাগধেয পুৰস্কৃতঃ ।
তেজসা প্ৰজ্ঞযা চৈৱ যুক্তো ধৰ্মাৰ্থতত্ত্ৱৱিত্ ॥ 82॥

আনৃশংস্যাদনুক্ৰোশাদ্যোঽসৌ ধৰ্মভৃতাং ৱৰঃ ।
গৌৰৱাত্তৱ ৰাজেন্দ্ৰ বহূন্ক্লেশাংস্তিতিক্ষতি ॥ 83॥

॥ ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি ৱিদুৰনীতিৱাক্যে চতুস্ত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 34॥

Explore More

Vidura Niti Collection Wealth Obstacles Health Protection Wisdom Home