সূত উৱাচ
অথ তং সুখমাসীন উপাসীনং বৃহচ্ছ্ৰৱাঃ ।
দেৱৰ্ষিঃ প্ৰাহ ৱিপ্ৰৰ্ষিং ৱীণাপাণিঃ স্মযন্নিৱ ॥ ১ ॥
অথ তং সুখমাসীন উপাসীনং বৃহচ্ছ্ৰৱাঃ ।
দেৱৰ্ষিঃ প্ৰাহ ৱিপ্ৰৰ্ষিং ৱীণাপাণিঃ স্মযন্নিৱ ॥ ১ ॥
নাৰদ উৱাচ
পাৰাশৰ্য মহাভাগ ভৱতঃ কচ্চিদাত্মনা ।
পৰিতুষ্যতি শাৰীৰ আত্মা মানস এৱ ৱা ॥ ২ ॥
পাৰাশৰ্য মহাভাগ ভৱতঃ কচ্চিদাত্মনা ।
পৰিতুষ্যতি শাৰীৰ আত্মা মানস এৱ ৱা ॥ ২ ॥
জিজ্ঞাসিতং সুসম্পন্নমপি তে মহদদ্ভুতম্ ।
কৃতৱান্ ভাৰতং যস্ত্ৱং সৰ্ৱাৰ্থপৰিবৃংহিতম্ ॥ ৩ ॥
কৃতৱান্ ভাৰতং যস্ত্ৱং সৰ্ৱাৰ্থপৰিবৃংহিতম্ ॥ ৩ ॥
জিজ্ঞাসিতমধীতং চ ব্ৰহ্ম যত্তত্সনাতনম্ ।
তথাপি শোচস্যাত্মানমকৃতাৰ্থ ইৱ প্ৰভো ॥ ৪ ॥
তথাপি শোচস্যাত্মানমকৃতাৰ্থ ইৱ প্ৰভো ॥ ৪ ॥
ৱ্যাস উৱাচ
অস্ত্যেৱ মে সৰ্ৱমিদং ত্ৱযোক্তং
তথাপি নাত্মা পৰিতুষ্যতে মে ।
তন্মূলমৱ্যক্তমগাধবোধং
পৃচ্ছামহে ত্ৱাত্মভৱাত্মভূতম্ ॥ ৫ ॥
অস্ত্যেৱ মে সৰ্ৱমিদং ত্ৱযোক্তং
তথাপি নাত্মা পৰিতুষ্যতে মে ।
তন্মূলমৱ্যক্তমগাধবোধং
পৃচ্ছামহে ত্ৱাত্মভৱাত্মভূতম্ ॥ ৫ ॥
স ৱৈ ভৱান্ ৱেদ সমস্তগুহ্য-
মুপাসিতো যত্পুৰুষঃ পুৰাণঃ ।
পৰাৱৰেশো মনসৈৱ ৱিশ্ৱং
সৃজত্যৱত্যত্তি গুণৈৰসঙ্গঃ ॥ ৬ ॥
মুপাসিতো যত্পুৰুষঃ পুৰাণঃ ।
পৰাৱৰেশো মনসৈৱ ৱিশ্ৱং
সৃজত্যৱত্যত্তি গুণৈৰসঙ্গঃ ॥ ৬ ॥
ত্ৱং পৰ্যটন্নৰ্ক ইৱ ত্ৰিলোকী-
মন্তশ্চৰো ৱাযুৰিৱাত্মসাক্ষী ।
পৰাৱৰে ব্ৰহ্মণি ধৰ্মতো ৱ্ৰতৈঃ
স্নাতস্য মে ন্যূনমলং ৱিচক্ষ্ৱ ॥ ৭ ॥
মন্তশ্চৰো ৱাযুৰিৱাত্মসাক্ষী ।
পৰাৱৰে ব্ৰহ্মণি ধৰ্মতো ৱ্ৰতৈঃ
স্নাতস্য মে ন্যূনমলং ৱিচক্ষ্ৱ ॥ ৭ ॥
শ্ৰীনাৰদ উৱাচ
ভৱতানুদিতপ্ৰাযং যশো ভগৱতোঽমলম্ ।
যেনৈৱাসৌ ন তুষ্যেত মন্যে তদ্দৰ্শনং খিলম্ ॥ ৮ ॥
ভৱতানুদিতপ্ৰাযং যশো ভগৱতোঽমলম্ ।
যেনৈৱাসৌ ন তুষ্যেত মন্যে তদ্দৰ্শনং খিলম্ ॥ ৮ ॥
যথা ধৰ্মাদযশ্চাৰ্থা মুনিৱৰ্যানুকীৰ্তিতাঃ ।
ন তথা ৱাসুদেৱস্য মহিমা হ্যনুৱৰ্ণিতঃ ॥ ৯ ॥
ন তথা ৱাসুদেৱস্য মহিমা হ্যনুৱৰ্ণিতঃ ॥ ৯ ॥
ন যদ্ৱচশ্চিত্ৰপদং হৰেৰ্যশো
জগত্পৱিত্ৰং প্ৰগৃণীত কৰ্হিচিত্ ।
তদ্ৱাযসং তীৰ্থমুশন্তি মানসা
ন যত্ৰ হংসা নিৰমন্ত্যুশিক্ক্ষযাঃ ॥ ১০ ॥
জগত্পৱিত্ৰং প্ৰগৃণীত কৰ্হিচিত্ ।
তদ্ৱাযসং তীৰ্থমুশন্তি মানসা
ন যত্ৰ হংসা নিৰমন্ত্যুশিক্ক্ষযাঃ ॥ ১০ ॥
তদ্ৱাগ্ৱিসৰ্গো জনতাঘৱিপ্লৱো
যস্মিন্ প্ৰতিশ্লোকমবদ্ধৱত্যপি ।
নামান্যনন্তস্য যশোঽঙ্কিতানি যত্
শৃণ্ৱন্তি গাযন্তি গৃণন্তি সাধৱঃ ॥ ১১ ॥
যস্মিন্ প্ৰতিশ্লোকমবদ্ধৱত্যপি ।
নামান্যনন্তস্য যশোঽঙ্কিতানি যত্
শৃণ্ৱন্তি গাযন্তি গৃণন্তি সাধৱঃ ॥ ১১ ॥
নৈষ্কৰ্ম্যমপ্যচ্যুতভাৱৱৰ্জিতং
ন শোভতে জ্ঞানমলং নিৰঞ্জনম্ ।
কুতঃ পুনঃ শশ্ৱদভদ্ৰমীশ্ৱৰে
ন চাৰ্পিতং কৰ্ম যদপ্যকাৰণম্ ॥ ১২ ॥
ন শোভতে জ্ঞানমলং নিৰঞ্জনম্ ।
কুতঃ পুনঃ শশ্ৱদভদ্ৰমীশ্ৱৰে
ন চাৰ্পিতং কৰ্ম যদপ্যকাৰণম্ ॥ ১২ ॥
অথো মহাভাগ ভৱানমোঘদৃক্
শুচিশ্ৰৱাঃ সত্যৰতো ধৃতৱ্ৰতঃ ।
উৰুক্ৰমস্যাখিলবন্ধমুক্তযে
সমাধিনানুস্মৰ তদ্ৱিচেষ্টিতম্ ॥ ১৩ ॥
শুচিশ্ৰৱাঃ সত্যৰতো ধৃতৱ্ৰতঃ ।
উৰুক্ৰমস্যাখিলবন্ধমুক্তযে
সমাধিনানুস্মৰ তদ্ৱিচেষ্টিতম্ ॥ ১৩ ॥
ততোঽন্যথা কিঞ্চন যদ্ৱিৱক্ষতঃ
পৃথগ্দৃশস্তত্কৃতৰূপনামভিঃ ।
ন কৰ্হিচিত্ক্ৱাপি চ দুঃস্থিতা মতি-
ৰ্লভেত ৱাতাহতনৌৰিৱাস্পদম্ ॥ ১৪ ॥
পৃথগ্দৃশস্তত্কৃতৰূপনামভিঃ ।
ন কৰ্হিচিত্ক্ৱাপি চ দুঃস্থিতা মতি-
ৰ্লভেত ৱাতাহতনৌৰিৱাস্পদম্ ॥ ১৪ ॥
জুগুপ্সিতং ধৰ্মকৃতেঽনুশাসতঃ
স্ৱভাৱৰক্তস্য মহান্ ৱ্যতিক্ৰমঃ ।
যদ্ৱাক্যতো ধৰ্ম ইতীতৰঃ স্থিতো
ন মন্যতে তস্য নিৱাৰণং জনঃ ॥ ১৫ ॥
স্ৱভাৱৰক্তস্য মহান্ ৱ্যতিক্ৰমঃ ।
যদ্ৱাক্যতো ধৰ্ম ইতীতৰঃ স্থিতো
ন মন্যতে তস্য নিৱাৰণং জনঃ ॥ ১৫ ॥
ৱিচক্ষণোঽস্যাৰ্হতি ৱেদিতুং ৱিভো-
ৰনন্তপাৰস্য নিৱৃত্তিতঃ সুখম্ ।
প্ৰৱৰ্তমানস্য গুণৈৰনাত্মন-
স্ততো ভৱান্দৰ্শয চেষ্টিতং ৱিভোঃ ॥ ১৬ ॥
ৰনন্তপাৰস্য নিৱৃত্তিতঃ সুখম্ ।
প্ৰৱৰ্তমানস্য গুণৈৰনাত্মন-
স্ততো ভৱান্দৰ্শয চেষ্টিতং ৱিভোঃ ॥ ১৬ ॥
ত্যক্ত্ৱা স্ৱধৰ্মং চৰণাম্বুজং হৰে-
ৰ্ভজন্নপক্ৱোঽথ পতেত্ততো যদি ।
যত্ৰ ক্ৱ ৱাভদ্ৰমভূদমুষ্য কিং
কো ৱাৰ্থ আপ্তোঽভজতাং স্ৱধৰ্মতঃ ॥ ১৭ ॥
ৰ্ভজন্নপক্ৱোঽথ পতেত্ততো যদি ।
যত্ৰ ক্ৱ ৱাভদ্ৰমভূদমুষ্য কিং
কো ৱাৰ্থ আপ্তোঽভজতাং স্ৱধৰ্মতঃ ॥ ১৭ ॥
তস্যৈৱ হেতোঃ প্ৰযতেত কোৱিদো
ন লভ্যতে যদ্ভ্ৰমতামুপৰ্যধঃ ।
তল্লভ্যতে দুঃখৱদন্যতঃ সুখং
কালেন সৰ্ৱত্ৰ গভীৰৰংহসা ॥ ১৮ ॥
ন লভ্যতে যদ্ভ্ৰমতামুপৰ্যধঃ ।
তল্লভ্যতে দুঃখৱদন্যতঃ সুখং
কালেন সৰ্ৱত্ৰ গভীৰৰংহসা ॥ ১৮ ॥
ন ৱৈ জনো জাতু কথঞ্চনাৱ্ৰজে-
ন্মুকুন্দসেৱ্যন্যৱদঙ্গ সংসৃতিম্ ।
স্মৰন্মুকুন্দাঙ্ঘ্ৰ্যুৰপগূহনং পুন-
ৰ্ৱিহাতুমিচ্ছেন্ন ৰসগ্ৰহো জনঃ ॥ ১৯ ॥
ন্মুকুন্দসেৱ্যন্যৱদঙ্গ সংসৃতিম্ ।
স্মৰন্মুকুন্দাঙ্ঘ্ৰ্যুৰপগূহনং পুন-
ৰ্ৱিহাতুমিচ্ছেন্ন ৰসগ্ৰহো জনঃ ॥ ১৯ ॥
ইদং হি ৱিশ্ৱং ভগৱানিৱেতৰো
যতো জগত্স্থাননিৰোধসম্ভৱাঃ ।
তদ্ধি স্ৱযং ৱেদ ভৱাংস্তথাপি তে
প্ৰাদেশমাত্ৰং ভৱতঃ প্ৰদৰ্শিতম্ ॥ ২০ ॥
যতো জগত্স্থাননিৰোধসম্ভৱাঃ ।
তদ্ধি স্ৱযং ৱেদ ভৱাংস্তথাপি তে
প্ৰাদেশমাত্ৰং ভৱতঃ প্ৰদৰ্শিতম্ ॥ ২০ ॥
ত্ৱমাত্মনাত্মানমৱেহ্যমোঘদৃক্
পৰস্য পুংসঃ পৰমাত্মনঃ কলাম্ ।
অজং প্ৰজাতং জগতঃ শিৱায ত-
ন্মহানুভাৱাভ্যুদযোঽধিগণ্যতাম্ ॥ ২১ ॥
পৰস্য পুংসঃ পৰমাত্মনঃ কলাম্ ।
অজং প্ৰজাতং জগতঃ শিৱায ত-
ন্মহানুভাৱাভ্যুদযোঽধিগণ্যতাম্ ॥ ২১ ॥
ইদং হি পুংসস্তপসঃ শ্ৰুতস্য ৱা
স্ৱিষ্টস্য সূক্তস্য চ বুদ্ধিদত্তযোঃ ।
অৱিচ্যুতোঽৰ্থঃ কৱিভিৰ্নিৰূপিতো
যদুত্তমশ্লোকগুণানুৱৰ্ণনম্ ॥ ২২ ॥
স্ৱিষ্টস্য সূক্তস্য চ বুদ্ধিদত্তযোঃ ।
অৱিচ্যুতোঽৰ্থঃ কৱিভিৰ্নিৰূপিতো
যদুত্তমশ্লোকগুণানুৱৰ্ণনম্ ॥ ২২ ॥
অহং পুৰাতীতভৱেঽভৱং মুনে
দাস্যাস্তু কস্যাশ্চন ৱেদৱাদিনাম্ ।
নিৰূপিতো বালক এৱ যোগিনাং
শুশ্ৰূষণে প্ৰাৱৃষি নিৰ্ৱিৱিক্ষতাম্ ॥ ২৩ ॥
দাস্যাস্তু কস্যাশ্চন ৱেদৱাদিনাম্ ।
নিৰূপিতো বালক এৱ যোগিনাং
শুশ্ৰূষণে প্ৰাৱৃষি নিৰ্ৱিৱিক্ষতাম্ ॥ ২৩ ॥
তে ময্যপেতাখিলচাপলেঽৰ্ভকে
দান্তেঽধৃতক্ৰীডনকেঽনুৱৰ্তিনি ।
চক্ৰুঃ কৃপাং যদ্যপি তুল্যদৰ্শনাঃ
শুশ্ৰূষমাণে মুনযোঽল্পভাষিণি ॥ ২৪ ॥
দান্তেঽধৃতক্ৰীডনকেঽনুৱৰ্তিনি ।
চক্ৰুঃ কৃপাং যদ্যপি তুল্যদৰ্শনাঃ
শুশ্ৰূষমাণে মুনযোঽল্পভাষিণি ॥ ২৪ ॥
উচ্ছিষ্টলেপাননুমোদিতো দ্ৱিজৈঃ
সকৃত্স্ম ভুঞ্জে তদপাস্তকিল্বিষঃ ।
এৱং প্ৰৱৃত্তস্য ৱিশুদ্ধচেতস-
স্তদ্ধৰ্ম এৱাত্মৰুচিঃ প্ৰজাযতে ॥ ২৫ ॥
সকৃত্স্ম ভুঞ্জে তদপাস্তকিল্বিষঃ ।
এৱং প্ৰৱৃত্তস্য ৱিশুদ্ধচেতস-
স্তদ্ধৰ্ম এৱাত্মৰুচিঃ প্ৰজাযতে ॥ ২৫ ॥
তত্ৰান্ৱহং কৃষ্ণকথাঃ প্ৰগাযতা-
মনুগ্ৰহেণাশৃণৱং মনোহৰাঃ ।
তাঃ শ্ৰদ্ধযা মেঽনুপদং ৱিশৃণ্ৱতঃ
প্ৰিযশ্ৰৱস্যঙ্গ মমাভৱদ্ৰুচিঃ ॥ ২৬ ॥
মনুগ্ৰহেণাশৃণৱং মনোহৰাঃ ।
তাঃ শ্ৰদ্ধযা মেঽনুপদং ৱিশৃণ্ৱতঃ
প্ৰিযশ্ৰৱস্যঙ্গ মমাভৱদ্ৰুচিঃ ॥ ২৬ ॥
তস্মিংস্তদা লব্ধৰুচেৰ্মহামতে
প্ৰিযশ্ৰৱস্যস্খলিতা মতিৰ্মম ।
যযাহমেতত্সদসত্স্ৱমাযযা
পশ্যে মযি ব্ৰহ্মণি কল্পিতং পৰে ॥ ২৭ ॥
প্ৰিযশ্ৰৱস্যস্খলিতা মতিৰ্মম ।
যযাহমেতত্সদসত্স্ৱমাযযা
পশ্যে মযি ব্ৰহ্মণি কল্পিতং পৰে ॥ ২৭ ॥
ইত্থং শৰত্প্ৰাৱৃষিকাৱৃতূ হৰে-
ৰ্ৱিশৃণ্ৱতো মেঽনুসৱং যশোঽমলম্ ।
সঙ্কীৰ্ত্যমানং মুনিভিৰ্মহাত্মভি-
ৰ্ভক্তিঃ প্ৰৱৃত্তাত্মৰজস্তমোপহা ॥ ২৮ ॥
ৰ্ৱিশৃণ্ৱতো মেঽনুসৱং যশোঽমলম্ ।
সঙ্কীৰ্ত্যমানং মুনিভিৰ্মহাত্মভি-
ৰ্ভক্তিঃ প্ৰৱৃত্তাত্মৰজস্তমোপহা ॥ ২৮ ॥
তস্যৈৱং মেঽনুৰক্তস্য প্ৰশ্ৰিতস্য হতৈনসঃ ।
শ্ৰদ্দধানস্য বালস্য দান্তস্যানুচৰস্য চ ॥ ২৯ ॥
শ্ৰদ্দধানস্য বালস্য দান্তস্যানুচৰস্য চ ॥ ২৯ ॥
জ্ঞানং গুহ্যতমং যত্তত্সাক্ষাদ্ভগৱতোদিতম্ । অন্ৱৱোচন্ গমিষ্যন্তঃ কৃপযা দীনৱত্সলাঃ ॥ ৩০ ॥
যেনৈৱাহং ভগৱতো ৱাসুদেৱস্য ৱেধসঃ । মাযানুভাৱমৱিদং যেন গচ্ছন্তি তত্পদম্ ॥ ৩১ ॥
এতত্সংসূচিতং ব্ৰহ্মংস্তাপত্ৰযচিকিত্সিতম্ ।
যদীশ্ৱৰে ভগৱতি কৰ্ম ব্ৰহ্মণি ভাৱিতম্ ॥ ৩২ ॥
যদীশ্ৱৰে ভগৱতি কৰ্ম ব্ৰহ্মণি ভাৱিতম্ ॥ ৩২ ॥
আমযো যশ্চ ভূতানাং জাযতে যেন সুৱ্ৰত ।
তদেৱ হ্যামযং দ্ৰৱ্যং ন পুনাতি চিকিত্সিতম্ ॥ ৩৩ ॥
তদেৱ হ্যামযং দ্ৰৱ্যং ন পুনাতি চিকিত্সিতম্ ॥ ৩৩ ॥
এৱং নৃণাং ক্ৰিযাযোগাঃ সৰ্ৱে সংসৃতিহেতৱঃ ।
ত এৱাত্মৱিনাশায কল্পন্তে কল্পিতাঃ পৰে ॥ ৩৪ ॥
ত এৱাত্মৱিনাশায কল্পন্তে কল্পিতাঃ পৰে ॥ ৩৪ ॥
যদত্ৰ ক্ৰিযতে কৰ্ম ভগৱত্পৰিতোষণম্ ।
জ্ঞানং যত্তদধীনং হি ভক্তিযোগসমন্ৱিতম্ ॥ ৩৫ ॥
জ্ঞানং যত্তদধীনং হি ভক্তিযোগসমন্ৱিতম্ ॥ ৩৫ ॥
কুৰ্ৱাণা যত্ৰ কৰ্মাণি ভগৱচ্ছিক্ষযাসকৃত্ ।
গৃণন্তি গুণনামানি কৃষ্ণস্যানুস্মৰন্তি চ ॥ ৩৬ ॥
গৃণন্তি গুণনামানি কৃষ্ণস্যানুস্মৰন্তি চ ॥ ৩৬ ॥
ওঁ নমো ভগৱতে তুভ্যং ৱাসুদেৱায ধীমহি ।
প্ৰদ্যুম্নাযানিৰুদ্ধায নমঃ সঙ্কৰ্ষণায চ ॥ ৩৭ ॥
প্ৰদ্যুম্নাযানিৰুদ্ধায নমঃ সঙ্কৰ্ষণায চ ॥ ৩৭ ॥
ইতি মূৰ্ত্যভিধানেন মন্ত্ৰমূৰ্তিমমূৰ্তিকম্ ।
যজতে যজ্ঞপুৰুষং স সম্যগ্দৰ্শনঃ পুমান্ ॥ ৩৮ ॥
যজতে যজ্ঞপুৰুষং স সম্যগ্দৰ্শনঃ পুমান্ ॥ ৩৮ ॥
ইমং স্ৱনিগমং ব্ৰহ্মন্নৱেত্য মদনুষ্ঠিতম্ ।
অদান্মে জ্ঞানমৈশ্ৱৰ্যং স্ৱস্মিন্ ভাৱং চ কেশৱঃ ॥ ৩৯ ॥
অদান্মে জ্ঞানমৈশ্ৱৰ্যং স্ৱস্মিন্ ভাৱং চ কেশৱঃ ॥ ৩৯ ॥
ত্ৱমপ্যদভ্ৰশ্ৰুত ৱিশ্ৰুতং ৱিভোঃ
সমাপ্যতে যেন ৱিদাং বুভুত্সিতম্ ।
প্ৰাখ্যাহি দুঃখৈৰ্মুহুৰৰ্দিতাত্মনাং
সঙ্ক্লেশনিৰ্ৱাণমুশন্তি নান্যথা ॥ ৪০ ॥
সমাপ্যতে যেন ৱিদাং বুভুত্সিতম্ ।
প্ৰাখ্যাহি দুঃখৈৰ্মুহুৰৰ্দিতাত্মনাং
সঙ্ক্লেশনিৰ্ৱাণমুশন্তি নান্যথা ॥ ৪০ ॥