સૂત ઉવાચ
અથ તં સુખમાસીન ઉપાસીનં બૃહચ્છ્રવાઃ ।
દેવર્ષિઃ પ્રાહ વિપ્રર્ષિં વીણાપાણિઃ સ્મયન્નિવ ॥ ૧ ॥
અથ તં સુખમાસીન ઉપાસીનં બૃહચ્છ્રવાઃ ।
દેવર્ષિઃ પ્રાહ વિપ્રર્ષિં વીણાપાણિઃ સ્મયન્નિવ ॥ ૧ ॥
નારદ ઉવાચ
પારાશર્ય મહાભાગ ભવતઃ કચ્ચિદાત્મના ।
પરિતુષ્યતિ શારીર આત્મા માનસ એવ વા ॥ ૨ ॥
પારાશર્ય મહાભાગ ભવતઃ કચ્ચિદાત્મના ।
પરિતુષ્યતિ શારીર આત્મા માનસ એવ વા ॥ ૨ ॥
જિજ્ઞાસિતં સુસમ્પન્નમપિ તે મહદદ્ભુતમ્ ।
કૃતવાન્ ભારતં યસ્ત્વં સર્વાર્થપરિબૃંહિતમ્ ॥ ૩ ॥
કૃતવાન્ ભારતં યસ્ત્વં સર્વાર્થપરિબૃંહિતમ્ ॥ ૩ ॥
જિજ્ઞાસિતમધીતં ચ બ્રહ્મ યત્તત્સનાતનમ્ ।
તથાપિ શોચસ્યાત્માનમકૃતાર્થ ઇવ પ્રભો ॥ ૪ ॥
તથાપિ શોચસ્યાત્માનમકૃતાર્થ ઇવ પ્રભો ॥ ૪ ॥
વ્યાસ ઉવાચ
અસ્ત્યેવ મે સર્વમિદં ત્વયોક્તં
તથાપિ નાત્મા પરિતુષ્યતે મે ।
તન્મૂલમવ્યક્તમગાધબોધં
પૃચ્છામહે ત્વાત્મભવાત્મભૂતમ્ ॥ ૫ ॥
અસ્ત્યેવ મે સર્વમિદં ત્વયોક્તં
તથાપિ નાત્મા પરિતુષ્યતે મે ।
તન્મૂલમવ્યક્તમગાધબોધં
પૃચ્છામહે ત્વાત્મભવાત્મભૂતમ્ ॥ ૫ ॥
સ વૈ ભવાન્ વેદ સમસ્તગુહ્ય-
મુપાસિતો યત્પુરુષઃ પુરાણઃ ।
પરાવરેશો મનસૈવ વિશ્વં
સૃજત્યવત્યત્તિ ગુણૈરસઙ્ગઃ ॥ ૬ ॥
મુપાસિતો યત્પુરુષઃ પુરાણઃ ।
પરાવરેશો મનસૈવ વિશ્વં
સૃજત્યવત્યત્તિ ગુણૈરસઙ્ગઃ ॥ ૬ ॥
ત્વં પર્યટન્નર્ક ઇવ ત્રિલોકી-
મન્તશ્ચરો વાયુરિવાત્મસાક્ષી ।
પરાવરે બ્રહ્મણિ ધર્મતો વ્રતૈઃ
સ્નાતસ્ય મે ન્યૂનમલં વિચક્ષ્વ ॥ ૭ ॥
મન્તશ્ચરો વાયુરિવાત્મસાક્ષી ।
પરાવરે બ્રહ્મણિ ધર્મતો વ્રતૈઃ
સ્નાતસ્ય મે ન્યૂનમલં વિચક્ષ્વ ॥ ૭ ॥
શ્રીનારદ ઉવાચ
ભવતાનુદિતપ્રાયં યશો ભગવતોઽમલમ્ ।
યેનૈવાસૌ ન તુષ્યેત મન્યે તદ્દર્શનં ખિલમ્ ॥ ૮ ॥
ભવતાનુદિતપ્રાયં યશો ભગવતોઽમલમ્ ।
યેનૈવાસૌ ન તુષ્યેત મન્યે તદ્દર્શનં ખિલમ્ ॥ ૮ ॥
યથા ધર્માદયશ્ચાર્થા મુનિવર્યાનુકીર્તિતાઃ ।
ન તથા વાસુદેવસ્ય મહિમા હ્યનુવર્ણિતઃ ॥ ૯ ॥
ન તથા વાસુદેવસ્ય મહિમા હ્યનુવર્ણિતઃ ॥ ૯ ॥
ન યદ્વચશ્ચિત્રપદં હરેર્યશો
જગત્પવિત્રં પ્રગૃણીત કર્હિચિત્ ।
તદ્વાયસં તીર્થમુશન્તિ માનસા
ન યત્ર હંસા નિરમન્ત્યુશિક્ક્ષયાઃ ॥ ૧૦ ॥
જગત્પવિત્રં પ્રગૃણીત કર્હિચિત્ ।
તદ્વાયસં તીર્થમુશન્તિ માનસા
ન યત્ર હંસા નિરમન્ત્યુશિક્ક્ષયાઃ ॥ ૧૦ ॥
તદ્વાગ્વિસર્ગો જનતાઘવિપ્લવો
યસ્મિન્ પ્રતિશ્લોકમબદ્ધવત્યપિ ।
નામાન્યનન્તસ્ય યશોઽઙ્કિતાનિ યત્
શૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્તિ સાધવઃ ॥ ૧૧ ॥
યસ્મિન્ પ્રતિશ્લોકમબદ્ધવત્યપિ ।
નામાન્યનન્તસ્ય યશોઽઙ્કિતાનિ યત્
શૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્તિ સાધવઃ ॥ ૧૧ ॥
નૈષ્કર્મ્યમપ્યચ્યુતભાવવર્જિતં
ન શોભતે જ્ઞાનમલં નિરઞ્જનમ્ ।
કુતઃ પુનઃ શશ્વદભદ્રમીશ્વરે
ન ચાર્પિતં કર્મ યદપ્યકારણમ્ ॥ ૧૨ ॥
ન શોભતે જ્ઞાનમલં નિરઞ્જનમ્ ।
કુતઃ પુનઃ શશ્વદભદ્રમીશ્વરે
ન ચાર્પિતં કર્મ યદપ્યકારણમ્ ॥ ૧૨ ॥
અથો મહાભાગ ભવાનમોઘદૃક્
શુચિશ્રવાઃ સત્યરતો ધૃતવ્રતઃ ।
ઉરુક્રમસ્યાખિલબન્ધમુક્તયે
સમાધિનાનુસ્મર તદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૧૩ ॥
શુચિશ્રવાઃ સત્યરતો ધૃતવ્રતઃ ।
ઉરુક્રમસ્યાખિલબન્ધમુક્તયે
સમાધિનાનુસ્મર તદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૧૩ ॥
તતોઽન્યથા કિઞ્ચન યદ્વિવક્ષતઃ
પૃથગ્દૃશસ્તત્કૃતરૂપનામભિઃ ।
ન કર્હિચિત્ક્વાપિ ચ દુઃસ્થિતા મતિ-
ર્લભેત વાતાહતનૌરિવાસ્પદમ્ ॥ ૧૪ ॥
પૃથગ્દૃશસ્તત્કૃતરૂપનામભિઃ ।
ન કર્હિચિત્ક્વાપિ ચ દુઃસ્થિતા મતિ-
ર્લભેત વાતાહતનૌરિવાસ્પદમ્ ॥ ૧૪ ॥
જુગુપ્સિતં ધર્મકૃતેઽનુશાસતઃ
સ્વભાવરક્તસ્ય મહાન્ વ્યતિક્રમઃ ।
યદ્વાક્યતો ધર્મ ઇતીતરઃ સ્થિતો
ન મન્યતે તસ્ય નિવારણં જનઃ ॥ ૧૫ ॥
સ્વભાવરક્તસ્ય મહાન્ વ્યતિક્રમઃ ।
યદ્વાક્યતો ધર્મ ઇતીતરઃ સ્થિતો
ન મન્યતે તસ્ય નિવારણં જનઃ ॥ ૧૫ ॥
વિચક્ષણોઽસ્યાર્હતિ વેદિતું વિભો-
રનન્તપારસ્ય નિવૃત્તિતઃ સુખમ્ ।
પ્રવર્તમાનસ્ય ગુણૈરનાત્મન-
સ્તતો ભવાન્દર્શય ચેષ્ટિતં વિભોઃ ॥ ૧૬ ॥
રનન્તપારસ્ય નિવૃત્તિતઃ સુખમ્ ।
પ્રવર્તમાનસ્ય ગુણૈરનાત્મન-
સ્તતો ભવાન્દર્શય ચેષ્ટિતં વિભોઃ ॥ ૧૬ ॥
ત્યક્ત્વા સ્વધર્મં ચરણામ્બુજં હરે-
ર્ભજન્નપક્વોઽથ પતેત્તતો યદિ ।
યત્ર ક્વ વાભદ્રમભૂદમુષ્ય કિં
કો વાર્થ આપ્તોઽભજતાં સ્વધર્મતઃ ॥ ૧૭ ॥
ર્ભજન્નપક્વોઽથ પતેત્તતો યદિ ।
યત્ર ક્વ વાભદ્રમભૂદમુષ્ય કિં
કો વાર્થ આપ્તોઽભજતાં સ્વધર્મતઃ ॥ ૧૭ ॥
તસ્યૈવ હેતોઃ પ્રયતેત કોવિદો
ન લભ્યતે યદ્ભ્રમતામુપર્યધઃ ।
તલ્લભ્યતે દુઃખવદન્યતઃ સુખં
કાલેન સર્વત્ર ગભીરરંહસા ॥ ૧૮ ॥
ન લભ્યતે યદ્ભ્રમતામુપર્યધઃ ।
તલ્લભ્યતે દુઃખવદન્યતઃ સુખં
કાલેન સર્વત્ર ગભીરરંહસા ॥ ૧૮ ॥
ન વૈ જનો જાતુ કથઞ્ચનાવ્રજે-
ન્મુકુન્દસેવ્યન્યવદઙ્ગ સંસૃતિમ્ ।
સ્મરન્મુકુન્દાઙ્ઘ્ર્યુરપગૂહનં પુન-
ર્વિહાતુમિચ્છેન્ન રસગ્રહો જનઃ ॥ ૧૯ ॥
ન્મુકુન્દસેવ્યન્યવદઙ્ગ સંસૃતિમ્ ।
સ્મરન્મુકુન્દાઙ્ઘ્ર્યુરપગૂહનં પુન-
ર્વિહાતુમિચ્છેન્ન રસગ્રહો જનઃ ॥ ૧૯ ॥
ઇદં હિ વિશ્વં ભગવાનિવેતરો
યતો જગત્સ્થાનનિરોધસમ્ભવાઃ ।
તદ્ધિ સ્વયં વેદ ભવાંસ્તથાપિ તે
પ્રાદેશમાત્રં ભવતઃ પ્રદર્શિતમ્ ॥ ૨૦ ॥
યતો જગત્સ્થાનનિરોધસમ્ભવાઃ ।
તદ્ધિ સ્વયં વેદ ભવાંસ્તથાપિ તે
પ્રાદેશમાત્રં ભવતઃ પ્રદર્શિતમ્ ॥ ૨૦ ॥
ત્વમાત્મનાત્માનમવેહ્યમોઘદૃક્
પરસ્ય પુંસઃ પરમાત્મનઃ કલામ્ ।
અજં પ્રજાતં જગતઃ શિવાય ત-
ન્મહાનુભાવાભ્યુદયોઽધિગણ્યતામ્ ॥ ૨૧ ॥
પરસ્ય પુંસઃ પરમાત્મનઃ કલામ્ ।
અજં પ્રજાતં જગતઃ શિવાય ત-
ન્મહાનુભાવાભ્યુદયોઽધિગણ્યતામ્ ॥ ૨૧ ॥
ઇદં હિ પુંસસ્તપસઃ શ્રુતસ્ય વા
સ્વિષ્ટસ્ય સૂક્તસ્ય ચ બુદ્ધિદત્તયોઃ ।
અવિચ્યુતોઽર્થઃ કવિભિર્નિરૂપિતો
યદુત્તમશ્લોકગુણાનુવર્ણનમ્ ॥ ૨૨ ॥
સ્વિષ્ટસ્ય સૂક્તસ્ય ચ બુદ્ધિદત્તયોઃ ।
અવિચ્યુતોઽર્થઃ કવિભિર્નિરૂપિતો
યદુત્તમશ્લોકગુણાનુવર્ણનમ્ ॥ ૨૨ ॥
અહં પુરાતીતભવેઽભવં મુને
દાસ્યાસ્તુ કસ્યાશ્ચન વેદવાદિનામ્ ।
નિરૂપિતો બાલક એવ યોગિનાં
શુશ્રૂષણે પ્રાવૃષિ નિર્વિવિક્ષતામ્ ॥ ૨૩ ॥
દાસ્યાસ્તુ કસ્યાશ્ચન વેદવાદિનામ્ ।
નિરૂપિતો બાલક એવ યોગિનાં
શુશ્રૂષણે પ્રાવૃષિ નિર્વિવિક્ષતામ્ ॥ ૨૩ ॥
તે મય્યપેતાખિલચાપલેઽર્ભકે
દાન્તેઽધૃતક્રીડનકેઽનુવર્તિનિ ।
ચક્રુઃ કૃપાં યદ્યપિ તુલ્યદર્શનાઃ
શુશ્રૂષમાણે મુનયોઽલ્પભાષિણિ ॥ ૨૪ ॥
દાન્તેઽધૃતક્રીડનકેઽનુવર્તિનિ ।
ચક્રુઃ કૃપાં યદ્યપિ તુલ્યદર્શનાઃ
શુશ્રૂષમાણે મુનયોઽલ્પભાષિણિ ॥ ૨૪ ॥
ઉચ્છિષ્ટલેપાનનુમોદિતો દ્વિજૈઃ
સકૃત્સ્મ ભુઞ્જે તદપાસ્તકિલ્બિષઃ ।
એવં પ્રવૃત્તસ્ય વિશુદ્ધચેતસ-
સ્તદ્ધર્મ એવાત્મરુચિઃ પ્રજાયતે ॥ ૨૫ ॥
સકૃત્સ્મ ભુઞ્જે તદપાસ્તકિલ્બિષઃ ।
એવં પ્રવૃત્તસ્ય વિશુદ્ધચેતસ-
સ્તદ્ધર્મ એવાત્મરુચિઃ પ્રજાયતે ॥ ૨૫ ॥
તત્રાન્વહં કૃષ્ણકથાઃ પ્રગાયતા-
મનુગ્રહેણાશૃણવં મનોહરાઃ ।
તાઃ શ્રદ્ધયા મેઽનુપદં વિશૃણ્વતઃ
પ્રિયશ્રવસ્યઙ્ગ મમાભવદ્રુચિઃ ॥ ૨૬ ॥
મનુગ્રહેણાશૃણવં મનોહરાઃ ।
તાઃ શ્રદ્ધયા મેઽનુપદં વિશૃણ્વતઃ
પ્રિયશ્રવસ્યઙ્ગ મમાભવદ્રુચિઃ ॥ ૨૬ ॥
તસ્મિંસ્તદા લબ્ધરુચેર્મહામતે
પ્રિયશ્રવસ્યસ્ખલિતા મતિર્મમ ।
યયાહમેતત્સદસત્સ્વમાયયા
પશ્યે મયિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં પરે ॥ ૨૭ ॥
પ્રિયશ્રવસ્યસ્ખલિતા મતિર્મમ ।
યયાહમેતત્સદસત્સ્વમાયયા
પશ્યે મયિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં પરે ॥ ૨૭ ॥
ઇત્થં શરત્પ્રાવૃષિકાવૃતૂ હરે-
ર્વિશૃણ્વતો મેઽનુસવં યશોઽમલમ્ ।
સઙ્કીર્ત્યમાનં મુનિભિર્મહાત્મભિ-
ર્ભક્તિઃ પ્રવૃત્તાત્મરજસ્તમોપહા ॥ ૨૮ ॥
ર્વિશૃણ્વતો મેઽનુસવં યશોઽમલમ્ ।
સઙ્કીર્ત્યમાનં મુનિભિર્મહાત્મભિ-
ર્ભક્તિઃ પ્રવૃત્તાત્મરજસ્તમોપહા ॥ ૨૮ ॥
તસ્યૈવં મેઽનુરક્તસ્ય પ્રશ્રિતસ્ય હતૈનસઃ ।
શ્રદ્દધાનસ્ય બાલસ્ય દાન્તસ્યાનુચરસ્ય ચ ॥ ૨૯ ॥
શ્રદ્દધાનસ્ય બાલસ્ય દાન્તસ્યાનુચરસ્ય ચ ॥ ૨૯ ॥
જ્ઞાનં ગુહ્યતમં યત્તત્સાક્ષાદ્ભગવતોદિતમ્ । અન્વવોચન્ ગમિષ્યન્તઃ કૃપયા દીનવત્સલાઃ ॥ ૩૦ ॥
યેનૈવાહં ભગવતો વાસુદેવસ્ય વેધસઃ । માયાનુભાવમવિદં યેન ગચ્છન્તિ તત્પદમ્ ॥ ૩૧ ॥
એતત્સંસૂચિતં બ્રહ્મંસ્તાપત્રયચિકિત્સિતમ્ ।
યદીશ્વરે ભગવતિ કર્મ બ્રહ્મણિ ભાવિતમ્ ॥ ૩૨ ॥
યદીશ્વરે ભગવતિ કર્મ બ્રહ્મણિ ભાવિતમ્ ॥ ૩૨ ॥
આમયો યશ્ચ ભૂતાનાં જાયતે યેન સુવ્રત ।
તદેવ હ્યામયં દ્રવ્યં ન પુનાતિ ચિકિત્સિતમ્ ॥ ૩૩ ॥
તદેવ હ્યામયં દ્રવ્યં ન પુનાતિ ચિકિત્સિતમ્ ॥ ૩૩ ॥
એવં નૃણાં ક્રિયાયોગાઃ સર્વે સંસૃતિહેતવઃ ।
ત એવાત્મવિનાશાય કલ્પન્તે કલ્પિતાઃ પરે ॥ ૩૪ ॥
ત એવાત્મવિનાશાય કલ્પન્તે કલ્પિતાઃ પરે ॥ ૩૪ ॥
યદત્ર ક્રિયતે કર્મ ભગવત્પરિતોષણમ્ ।
જ્ઞાનં યત્તદધીનં હિ ભક્તિયોગસમન્વિતમ્ ॥ ૩૫ ॥
જ્ઞાનં યત્તદધીનં હિ ભક્તિયોગસમન્વિતમ્ ॥ ૩૫ ॥
કુર્વાણા યત્ર કર્માણિ ભગવચ્છિક્ષયાસકૃત્ ।
ગૃણન્તિ ગુણનામાનિ કૃષ્ણસ્યાનુસ્મરન્તિ ચ ॥ ૩૬ ॥
ગૃણન્તિ ગુણનામાનિ કૃષ્ણસ્યાનુસ્મરન્તિ ચ ॥ ૩૬ ॥
ૐ નમો ભગવતે તુભ્યં વાસુદેવાય ધીમહિ ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ॥ ૩૭ ॥
પ્રદ્યુમ્નાયાનિરુદ્ધાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ॥ ૩૭ ॥
ઇતિ મૂર્ત્યભિધાનેન મન્ત્રમૂર્તિમમૂર્તિકમ્ ।
યજતે યજ્ઞપુરુષં સ સમ્યગ્દર્શનઃ પુમાન્ ॥ ૩૮ ॥
યજતે યજ્ઞપુરુષં સ સમ્યગ્દર્શનઃ પુમાન્ ॥ ૩૮ ॥
ઇમં સ્વનિગમં બ્રહ્મન્નવેત્ય મદનુષ્ઠિતમ્ ।
અદાન્મે જ્ઞાનમૈશ્વર્યં સ્વસ્મિન્ ભાવં ચ કેશવઃ ॥ ૩૯ ॥
અદાન્મે જ્ઞાનમૈશ્વર્યં સ્વસ્મિન્ ભાવં ચ કેશવઃ ॥ ૩૯ ॥
ત્વમપ્યદભ્રશ્રુત વિશ્રુતં વિભોઃ
સમાપ્યતે યેન વિદાં બુભુત્સિતમ્ ।
પ્રાખ્યાહિ દુઃખૈર્મુહુરર્દિતાત્મનાં
સઙ્ક્લેશનિર્વાણમુશન્તિ નાન્યથા ॥ ૪૦ ॥
સમાપ્યતે યેન વિદાં બુભુત્સિતમ્ ।
પ્રાખ્યાહિ દુઃખૈર્મુહુરર્દિતાત્મનાં
સઙ્ક્લેશનિર્વાણમુશન્તિ નાન્યથા ॥ ૪૦ ॥