സൂത ഉവാച
അഥ തം സുഖമാസീന ഉപാസീനം ബൃഹച്ഛ്രവാഃ ।
ദേവര്ഷിഃ പ്രാഹ വിപ്രര്ഷിം വീണാപാണിഃ സ്മയന്നിവ ॥ ൧ ॥
അഥ തം സുഖമാസീന ഉപാസീനം ബൃഹച്ഛ്രവാഃ ।
ദേവര്ഷിഃ പ്രാഹ വിപ്രര്ഷിം വീണാപാണിഃ സ്മയന്നിവ ॥ ൧ ॥
നാരദ ഉവാച
പാരാശര്യ മഹാഭാഗ ഭവതഃ കച്ചിദാത്മനാ ।
പരിതുഷ്യതി ശാരീര ആത്മാ മാനസ ഏവ വാ ॥ ൨ ॥
പാരാശര്യ മഹാഭാഗ ഭവതഃ കച്ചിദാത്മനാ ।
പരിതുഷ്യതി ശാരീര ആത്മാ മാനസ ഏവ വാ ॥ ൨ ॥
ജിജ്ഞാസിതം സുസമ്പന്നമപി തേ മഹദദ്ഭുതമ് ।
കൃതവാന് ഭാരതം യസ്ത്വം സര്വാര്ഥപരിബൃംഹിതമ് ॥ ൩ ॥
കൃതവാന് ഭാരതം യസ്ത്വം സര്വാര്ഥപരിബൃംഹിതമ് ॥ ൩ ॥
ജിജ്ഞാസിതമധീതം ച ബ്രഹ്മ യത്തത്സനാതനമ് ।
തഥാപി ശോചസ്യാത്മാനമകൃതാര്ഥ ഇവ പ്രഭോ ॥ ൪ ॥
തഥാപി ശോചസ്യാത്മാനമകൃതാര്ഥ ഇവ പ്രഭോ ॥ ൪ ॥
വ്യാസ ഉവാച
അസ്ത്യേവ മേ സര്വമിദം ത്വയോക്തം
തഥാപി നാത്മാ പരിതുഷ്യതേ മേ ।
തന്മൂലമവ്യക്തമഗാധബോധം
പൃച്ഛാമഹേ ത്വാത്മഭവാത്മഭൂതമ് ॥ ൫ ॥
അസ്ത്യേവ മേ സര്വമിദം ത്വയോക്തം
തഥാപി നാത്മാ പരിതുഷ്യതേ മേ ।
തന്മൂലമവ്യക്തമഗാധബോധം
പൃച്ഛാമഹേ ത്വാത്മഭവാത്മഭൂതമ് ॥ ൫ ॥
സ വൈ ഭവാന് വേദ സമസ്തഗുഹ്യ-
മുപാസിതോ യത്പുരുഷഃ പുരാണഃ ।
പരാവരേശോ മനസൈവ വിശ്വം
സൃജത്യവത്യത്തി ഗുണൈരസങ്ഗഃ ॥ ൬ ॥
മുപാസിതോ യത്പുരുഷഃ പുരാണഃ ।
പരാവരേശോ മനസൈവ വിശ്വം
സൃജത്യവത്യത്തി ഗുണൈരസങ്ഗഃ ॥ ൬ ॥
ത്വം പര്യടന്നര്ക ഇവ ത്രിലോകീ-
മന്തശ്ചരോ വായുരിവാത്മസാക്ഷീ ।
പരാവരേ ബ്രഹ്മണി ധര്മതോ വ്രതൈഃ
സ്നാതസ്യ മേ ന്യൂനമലം വിചക്ഷ്വ ॥ ൭ ॥
മന്തശ്ചരോ വായുരിവാത്മസാക്ഷീ ।
പരാവരേ ബ്രഹ്മണി ധര്മതോ വ്രതൈഃ
സ്നാതസ്യ മേ ന്യൂനമലം വിചക്ഷ്വ ॥ ൭ ॥
ശ്രീനാരദ ഉവാച
ഭവതാനുദിതപ്രായം യശോ ഭഗവതോഽമലമ് ।
യേനൈവാസൌ ന തുഷ്യേത മന്യേ തദ്ദര്ശനം ഖിലമ് ॥ ൮ ॥
ഭവതാനുദിതപ്രായം യശോ ഭഗവതോഽമലമ് ।
യേനൈവാസൌ ന തുഷ്യേത മന്യേ തദ്ദര്ശനം ഖിലമ് ॥ ൮ ॥
യഥാ ധര്മാദയശ്ചാര്ഥാ മുനിവര്യാനുകീര്തിതാഃ ।
ന തഥാ വാസുദേവസ്യ മഹിമാ ഹ്യനുവര്ണിതഃ ॥ ൯ ॥
ന തഥാ വാസുദേവസ്യ മഹിമാ ഹ്യനുവര്ണിതഃ ॥ ൯ ॥
ന യദ്വചശ്ചിത്രപദം ഹരേര്യശോ
ജഗത്പവിത്രം പ്രഗൃണീത കര്ഹിചിത് ।
തദ്വായസം തീര്ഥമുശന്തി മാനസാ
ന യത്ര ഹംസാ നിരമന്ത്യുശിക്ക്ഷയാഃ ॥ ൧൦ ॥
ജഗത്പവിത്രം പ്രഗൃണീത കര്ഹിചിത് ।
തദ്വായസം തീര്ഥമുശന്തി മാനസാ
ന യത്ര ഹംസാ നിരമന്ത്യുശിക്ക്ഷയാഃ ॥ ൧൦ ॥
തദ്വാഗ്വിസര്ഗോ ജനതാഘവിപ്ലവോ
യസ്മിന് പ്രതിശ്ലോകമബദ്ധവത്യപി ।
നാമാന്യനന്തസ്യ യശോഽങ്കിതാനി യത്
ശൃണ്വന്തി ഗായന്തി ഗൃണന്തി സാധവഃ ॥ ൧൧ ॥
യസ്മിന് പ്രതിശ്ലോകമബദ്ധവത്യപി ।
നാമാന്യനന്തസ്യ യശോഽങ്കിതാനി യത്
ശൃണ്വന്തി ഗായന്തി ഗൃണന്തി സാധവഃ ॥ ൧൧ ॥
നൈഷ്കര്മ്യമപ്യച്യുതഭാവവര്ജിതം
ന ശോഭതേ ജ്ഞാനമലം നിരഞ്ജനമ് ।
കുതഃ പുനഃ ശശ്വദഭദ്രമീശ്വരേ
ന ചാര്പിതം കര്മ യദപ്യകാരണമ് ॥ ൧൨ ॥
ന ശോഭതേ ജ്ഞാനമലം നിരഞ്ജനമ് ।
കുതഃ പുനഃ ശശ്വദഭദ്രമീശ്വരേ
ന ചാര്പിതം കര്മ യദപ്യകാരണമ് ॥ ൧൨ ॥
അഥോ മഹാഭാഗ ഭവാനമോഘദൃക്
ശുചിശ്രവാഃ സത്യരതോ ധൃതവ്രതഃ ।
ഉരുക്രമസ്യാഖിലബന്ധമുക്തയേ
സമാധിനാനുസ്മര തദ്വിചേഷ്ടിതമ് ॥ ൧൩ ॥
ശുചിശ്രവാഃ സത്യരതോ ധൃതവ്രതഃ ।
ഉരുക്രമസ്യാഖിലബന്ധമുക്തയേ
സമാധിനാനുസ്മര തദ്വിചേഷ്ടിതമ് ॥ ൧൩ ॥
തതോഽന്യഥാ കിഞ്ചന യദ്വിവക്ഷതഃ
പൃഥഗ്ദൃശസ്തത്കൃതരൂപനാമഭിഃ ।
ന കര്ഹിചിത്ക്വാപി ച ദുഃസ്ഥിതാ മതി-
ര്ലഭേത വാതാഹതനൌരിവാസ്പദമ് ॥ ൧൪ ॥
പൃഥഗ്ദൃശസ്തത്കൃതരൂപനാമഭിഃ ।
ന കര്ഹിചിത്ക്വാപി ച ദുഃസ്ഥിതാ മതി-
ര്ലഭേത വാതാഹതനൌരിവാസ്പദമ് ॥ ൧൪ ॥
ജുഗുപ്സിതം ധര്മകൃതേഽനുശാസതഃ
സ്വഭാവരക്തസ്യ മഹാന് വ്യതിക്രമഃ ।
യദ്വാക്യതോ ധര്മ ഇതീതരഃ സ്ഥിതോ
ന മന്യതേ തസ്യ നിവാരണം ജനഃ ॥ ൧൫ ॥
സ്വഭാവരക്തസ്യ മഹാന് വ്യതിക്രമഃ ।
യദ്വാക്യതോ ധര്മ ഇതീതരഃ സ്ഥിതോ
ന മന്യതേ തസ്യ നിവാരണം ജനഃ ॥ ൧൫ ॥
വിചക്ഷണോഽസ്യാര്ഹതി വേദിതും വിഭോ-
രനന്തപാരസ്യ നിവൃത്തിതഃ സുഖമ് ।
പ്രവര്തമാനസ്യ ഗുണൈരനാത്മന-
സ്തതോ ഭവാന്ദര്ശയ ചേഷ്ടിതം വിഭോഃ ॥ ൧൬ ॥
രനന്തപാരസ്യ നിവൃത്തിതഃ സുഖമ് ।
പ്രവര്തമാനസ്യ ഗുണൈരനാത്മന-
സ്തതോ ഭവാന്ദര്ശയ ചേഷ്ടിതം വിഭോഃ ॥ ൧൬ ॥
ത്യക്ത്വാ സ്വധര്മം ചരണാമ്ബുജം ഹരേ-
ര്ഭജന്നപക്വോഽഥ പതേത്തതോ യദി ।
യത്ര ക്വ വാഭദ്രമഭൂദമുഷ്യ കിം
കോ വാര്ഥ ആപ്തോഽഭജതാം സ്വധര്മതഃ ॥ ൧൭ ॥
ര്ഭജന്നപക്വോഽഥ പതേത്തതോ യദി ।
യത്ര ക്വ വാഭദ്രമഭൂദമുഷ്യ കിം
കോ വാര്ഥ ആപ്തോഽഭജതാം സ്വധര്മതഃ ॥ ൧൭ ॥
തസ്യൈവ ഹേതോഃ പ്രയതേത കോവിദോ
ന ലഭ്യതേ യദ്ഭ്രമതാമുപര്യധഃ ।
തല്ലഭ്യതേ ദുഃഖവദന്യതഃ സുഖം
കാലേന സര്വത്ര ഗഭീരരംഹസാ ॥ ൧൮ ॥
ന ലഭ്യതേ യദ്ഭ്രമതാമുപര്യധഃ ।
തല്ലഭ്യതേ ദുഃഖവദന്യതഃ സുഖം
കാലേന സര്വത്ര ഗഭീരരംഹസാ ॥ ൧൮ ॥
ന വൈ ജനോ ജാതു കഥഞ്ചനാവ്രജേ-
ന്മുകുന്ദസേവ്യന്യവദങ്ഗ സംസൃതിമ് ।
സ്മരന്മുകുന്ദാങ്ഘ്ര്യുരപഗൂഹനം പുന-
ര്വിഹാതുമിച്ഛേന്ന രസഗ്രഹോ ജനഃ ॥ ൧൯ ॥
ന്മുകുന്ദസേവ്യന്യവദങ്ഗ സംസൃതിമ് ।
സ്മരന്മുകുന്ദാങ്ഘ്ര്യുരപഗൂഹനം പുന-
ര്വിഹാതുമിച്ഛേന്ന രസഗ്രഹോ ജനഃ ॥ ൧൯ ॥
ഇദം ഹി വിശ്വം ഭഗവാനിവേതരോ
യതോ ജഗത്സ്ഥാനനിരോധസമ്ഭവാഃ ।
തദ്ധി സ്വയം വേദ ഭവാംസ്തഥാപി തേ
പ്രാദേശമാത്രം ഭവതഃ പ്രദര്ശിതമ് ॥ ൨൦ ॥
യതോ ജഗത്സ്ഥാനനിരോധസമ്ഭവാഃ ।
തദ്ധി സ്വയം വേദ ഭവാംസ്തഥാപി തേ
പ്രാദേശമാത്രം ഭവതഃ പ്രദര്ശിതമ് ॥ ൨൦ ॥
ത്വമാത്മനാത്മാനമവേഹ്യമോഘദൃക്
പരസ്യ പുംസഃ പരമാത്മനഃ കലാമ് ।
അജം പ്രജാതം ജഗതഃ ശിവായ ത-
ന്മഹാനുഭാവാഭ്യുദയോഽധിഗണ്യതാമ് ॥ ൨൧ ॥
പരസ്യ പുംസഃ പരമാത്മനഃ കലാമ് ।
അജം പ്രജാതം ജഗതഃ ശിവായ ത-
ന്മഹാനുഭാവാഭ്യുദയോഽധിഗണ്യതാമ് ॥ ൨൧ ॥
ഇദം ഹി പുംസസ്തപസഃ ശ്രുതസ്യ വാ
സ്വിഷ്ടസ്യ സൂക്തസ്യ ച ബുദ്ധിദത്തയോഃ ।
അവിച്യുതോഽര്ഥഃ കവിഭിര്നിരൂപിതോ
യദുത്തമശ്ലോകഗുണാനുവര്ണനമ് ॥ ൨൨ ॥
സ്വിഷ്ടസ്യ സൂക്തസ്യ ച ബുദ്ധിദത്തയോഃ ।
അവിച്യുതോഽര്ഥഃ കവിഭിര്നിരൂപിതോ
യദുത്തമശ്ലോകഗുണാനുവര്ണനമ് ॥ ൨൨ ॥
അഹം പുരാതീതഭവേഽഭവം മുനേ
ദാസ്യാസ്തു കസ്യാശ്ചന വേദവാദിനാമ് ।
നിരൂപിതോ ബാലക ഏവ യോഗിനാം
ശുശ്രൂഷണേ പ്രാവൃഷി നിര്വിവിക്ഷതാമ് ॥ ൨൩ ॥
ദാസ്യാസ്തു കസ്യാശ്ചന വേദവാദിനാമ് ।
നിരൂപിതോ ബാലക ഏവ യോഗിനാം
ശുശ്രൂഷണേ പ്രാവൃഷി നിര്വിവിക്ഷതാമ് ॥ ൨൩ ॥
തേ മയ്യപേതാഖിലചാപലേഽര്ഭകേ
ദാന്തേഽധൃതക്രീഡനകേഽനുവര്തിനി ।
ചക്രുഃ കൃപാം യദ്യപി തുല്യദര്ശനാഃ
ശുശ്രൂഷമാണേ മുനയോഽല്പഭാഷിണി ॥ ൨൪ ॥
ദാന്തേഽധൃതക്രീഡനകേഽനുവര്തിനി ।
ചക്രുഃ കൃപാം യദ്യപി തുല്യദര്ശനാഃ
ശുശ്രൂഷമാണേ മുനയോഽല്പഭാഷിണി ॥ ൨൪ ॥
ഉച്ഛിഷ്ടലേപാനനുമോദിതോ ദ്വിജൈഃ
സകൃത്സ്മ ഭുഞ്ജേ തദപാസ്തകില്ബിഷഃ ।
ഏവം പ്രവൃത്തസ്യ വിശുദ്ധചേതസ-
സ്തദ്ധര്മ ഏവാത്മരുചിഃ പ്രജായതേ ॥ ൨൫ ॥
സകൃത്സ്മ ഭുഞ്ജേ തദപാസ്തകില്ബിഷഃ ।
ഏവം പ്രവൃത്തസ്യ വിശുദ്ധചേതസ-
സ്തദ്ധര്മ ഏവാത്മരുചിഃ പ്രജായതേ ॥ ൨൫ ॥
തത്രാന്വഹം കൃഷ്ണകഥാഃ പ്രഗായതാ-
മനുഗ്രഹേണാശൃണവം മനോഹരാഃ ।
താഃ ശ്രദ്ധയാ മേഽനുപദം വിശൃണ്വതഃ
പ്രിയശ്രവസ്യങ്ഗ മമാഭവദ്രുചിഃ ॥ ൨൬ ॥
മനുഗ്രഹേണാശൃണവം മനോഹരാഃ ।
താഃ ശ്രദ്ധയാ മേഽനുപദം വിശൃണ്വതഃ
പ്രിയശ്രവസ്യങ്ഗ മമാഭവദ്രുചിഃ ॥ ൨൬ ॥
തസ്മിംസ്തദാ ലബ്ധരുചേര്മഹാമതേ
പ്രിയശ്രവസ്യസ്ഖലിതാ മതിര്മമ ।
യയാഹമേതത്സദസത്സ്വമായയാ
പശ്യേ മയി ബ്രഹ്മണി കല്പിതം പരേ ॥ ൨൭ ॥
പ്രിയശ്രവസ്യസ്ഖലിതാ മതിര്മമ ।
യയാഹമേതത്സദസത്സ്വമായയാ
പശ്യേ മയി ബ്രഹ്മണി കല്പിതം പരേ ॥ ൨൭ ॥
ഇത്ഥം ശരത്പ്രാവൃഷികാവൃതൂ ഹരേ-
ര്വിശൃണ്വതോ മേഽനുസവം യശോഽമലമ് ।
സങ്കീര്ത്യമാനം മുനിഭിര്മഹാത്മഭി-
ര്ഭക്തിഃ പ്രവൃത്താത്മരജസ്തമോപഹാ ॥ ൨൮ ॥
ര്വിശൃണ്വതോ മേഽനുസവം യശോഽമലമ് ।
സങ്കീര്ത്യമാനം മുനിഭിര്മഹാത്മഭി-
ര്ഭക്തിഃ പ്രവൃത്താത്മരജസ്തമോപഹാ ॥ ൨൮ ॥
തസ്യൈവം മേഽനുരക്തസ്യ പ്രശ്രിതസ്യ ഹതൈനസഃ ।
ശ്രദ്ദധാനസ്യ ബാലസ്യ ദാന്തസ്യാനുചരസ്യ ച ॥ ൨൯ ॥
ശ്രദ്ദധാനസ്യ ബാലസ്യ ദാന്തസ്യാനുചരസ്യ ച ॥ ൨൯ ॥
ജ്ഞാനം ഗുഹ്യതമം യത്തത്സാക്ഷാദ്ഭഗവതോദിതമ് । അന്വവോചന് ഗമിഷ്യന്തഃ കൃപയാ ദീനവത്സലാഃ ॥ ൩൦ ॥
യേനൈവാഹം ഭഗവതോ വാസുദേവസ്യ വേധസഃ । മായാനുഭാവമവിദം യേന ഗച്ഛന്തി തത്പദമ് ॥ ൩൧ ॥
ഏതത്സംസൂചിതം ബ്രഹ്മംസ്താപത്രയചികിത്സിതമ് ।
യദീശ്വരേ ഭഗവതി കര്മ ബ്രഹ്മണി ഭാവിതമ് ॥ ൩൨ ॥
യദീശ്വരേ ഭഗവതി കര്മ ബ്രഹ്മണി ഭാവിതമ് ॥ ൩൨ ॥
ആമയോ യശ്ച ഭൂതാനാം ജായതേ യേന സുവ്രത ।
തദേവ ഹ്യാമയം ദ്രവ്യം ന പുനാതി ചികിത്സിതമ് ॥ ൩൩ ॥
തദേവ ഹ്യാമയം ദ്രവ്യം ന പുനാതി ചികിത്സിതമ് ॥ ൩൩ ॥
ഏവം നൃണാം ക്രിയായോഗാഃ സര്വേ സംസൃതിഹേതവഃ ।
ത ഏവാത്മവിനാശായ കല്പന്തേ കല്പിതാഃ പരേ ॥ ൩൪ ॥
ത ഏവാത്മവിനാശായ കല്പന്തേ കല്പിതാഃ പരേ ॥ ൩൪ ॥
യദത്ര ക്രിയതേ കര്മ ഭഗവത്പരിതോഷണമ് ।
ജ്ഞാനം യത്തദധീനം ഹി ഭക്തിയോഗസമന്വിതമ് ॥ ൩൫ ॥
ജ്ഞാനം യത്തദധീനം ഹി ഭക്തിയോഗസമന്വിതമ് ॥ ൩൫ ॥
കുര്വാണാ യത്ര കര്മാണി ഭഗവച്ഛിക്ഷയാസകൃത് ।
ഗൃണന്തി ഗുണനാമാനി കൃഷ്ണസ്യാനുസ്മരന്തി ച ॥ ൩൬ ॥
ഗൃണന്തി ഗുണനാമാനി കൃഷ്ണസ്യാനുസ്മരന്തി ച ॥ ൩൬ ॥
ഓം നമോ ഭഗവതേ തുഭ്യം വാസുദേവായ ധീമഹി ।
പ്രദ്യുമ്നായാനിരുദ്ധായ നമഃ സങ്കര്ഷണായ ച ॥ ൩൭ ॥
പ്രദ്യുമ്നായാനിരുദ്ധായ നമഃ സങ്കര്ഷണായ ച ॥ ൩൭ ॥
ഇതി മൂര്ത്യഭിധാനേന മന്ത്രമൂര്തിമമൂര്തികമ് ।
യജതേ യജ്ഞപുരുഷം സ സമ്യഗ്ദര്ശനഃ പുമാന് ॥ ൩൮ ॥
യജതേ യജ്ഞപുരുഷം സ സമ്യഗ്ദര്ശനഃ പുമാന് ॥ ൩൮ ॥
ഇമം സ്വനിഗമം ബ്രഹ്മന്നവേത്യ മദനുഷ്ഠിതമ് ।
അദാന്മേ ജ്ഞാനമൈശ്വര്യം സ്വസ്മിന് ഭാവം ച കേശവഃ ॥ ൩൯ ॥
അദാന്മേ ജ്ഞാനമൈശ്വര്യം സ്വസ്മിന് ഭാവം ച കേശവഃ ॥ ൩൯ ॥
ത്വമപ്യദഭ്രശ്രുത വിശ്രുതം വിഭോഃ
സമാപ്യതേ യേന വിദാം ബുഭുത്സിതമ് ।
പ്രാഖ്യാഹി ദുഃഖൈര്മുഹുരര്ദിതാത്മനാം
സങ്ക്ലേശനിര്വാണമുശന്തി നാന്യഥാ ॥ ൪൦ ॥
സമാപ്യതേ യേന വിദാം ബുഭുത്സിതമ് ।
പ്രാഖ്യാഹി ദുഃഖൈര്മുഹുരര്ദിതാത്മനാം
സങ്ക്ലേശനിര്വാണമുശന്തി നാന്യഥാ ॥ ൪൦ ॥