શૌનક ઉવાચ
મહીં પ્રતિષ્ઠામધ્યસ્ય સૌતે સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
કાન્યન્વતિષ્ઠદ્ દ્વારાણિ માર્ગાયાવરજન્મનામ્ ॥ ૧ ॥
મહીં પ્રતિષ્ઠામધ્યસ્ય સૌતે સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
કાન્યન્વતિષ્ઠદ્ દ્વારાણિ માર્ગાયાવરજન્મનામ્ ॥ ૧ ॥
ક્ષત્તા મહાભાગવતઃ કૃષ્ણસ્યૈકાન્તિકઃ સુહૃત્ ।
યસ્તત્યાજાગ્રજં કૃષ્ણે સાપત્યમઘવાનિતિ ॥ ૨ ॥
યસ્તત્યાજાગ્રજં કૃષ્ણે સાપત્યમઘવાનિતિ ॥ ૨ ॥
દ્વૈપાયનાદનવરો મહિત્વે તસ્ય દેહજઃ ।
સર્વાત્મના શ્રિતઃ કૃષ્ણં તત્પરાંશ્ચાપ્યનુવ્રતઃ ॥ ૩ ॥
સર્વાત્મના શ્રિતઃ કૃષ્ણં તત્પરાંશ્ચાપ્યનુવ્રતઃ ॥ ૩ ॥
કિમન્વપૃચ્છન્મૈત્રેયં વિરજાસ્તીર્થસેવયા ।
ઉપગમ્ય કુશાવર્ત આસીનં તત્ત્વવિત્તમમ્ ॥ ૪ ॥
ઉપગમ્ય કુશાવર્ત આસીનં તત્ત્વવિત્તમમ્ ॥ ૪ ॥
તયોઃ સંવદતોઃ સૂત પ્રવૃત્તા હ્યમલાઃ કથાઃ ।
આપો ગાઙ્ગા ઇવાઘઘ્નીર્હરેઃ પાદામ્બુજાશ્રયાઃ ॥ ૫ ॥
આપો ગાઙ્ગા ઇવાઘઘ્નીર્હરેઃ પાદામ્બુજાશ્રયાઃ ॥ ૫ ॥
તા નઃ કીર્તય ભદ્રં તે કીર્તન્યોદારકર્મણઃ ।
રસજ્ઞઃ કો નુ તૃપ્યેત હરિલીલામૃતં પિબન્ ॥ ૬ ॥
રસજ્ઞઃ કો નુ તૃપ્યેત હરિલીલામૃતં પિબન્ ॥ ૬ ॥
એવમુગ્રશ્રવાઃ પૃષ્ટ ઋષિભિર્નૈમિષાયનૈઃ ।
ભગવત્યર્પિતાધ્યાત્મસ્તાનાહ શ્રૂયતામિતિ ॥ ૭ ॥
ભગવત્યર્પિતાધ્યાત્મસ્તાનાહ શ્રૂયતામિતિ ॥ ૭ ॥
સૂત ઉવાચ
હરેર્ધૃતક્રોડતનોઃ સ્વમાયયા
નિશમ્ય ગોરુદ્ધરણં રસાતલાત્ ।
લીલાં હિરણ્યાક્ષમવજ્ઞયા હતં
સઞ્જાતહર્ષો મુનિમાહ ભારતઃ ॥ ૮ ॥
હરેર્ધૃતક્રોડતનોઃ સ્વમાયયા
નિશમ્ય ગોરુદ્ધરણં રસાતલાત્ ।
લીલાં હિરણ્યાક્ષમવજ્ઞયા હતં
સઞ્જાતહર્ષો મુનિમાહ ભારતઃ ॥ ૮ ॥
વિદુર ઉવાચ
પ્રજાપતિપતિઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાસર્ગે પ્રજાપતીન્ ।
કિમારભત મે બ્રહ્મન્ પ્રબ્રૂહ્યવ્યક્તમાર્ગવિત્ ॥ ૯ ॥
પ્રજાપતિપતિઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાસર્ગે પ્રજાપતીન્ ।
કિમારભત મે બ્રહ્મન્ પ્રબ્રૂહ્યવ્યક્તમાર્ગવિત્ ॥ ૯ ॥
યે મરીચ્યાદયો વિપ્રા યસ્તુ સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।
તે વૈ બ્રહ્મણ આદેશાત્કથમેતદભાવયન્ ॥ ૧૦ ॥
તે વૈ બ્રહ્મણ આદેશાત્કથમેતદભાવયન્ ॥ ૧૦ ॥
સદ્વિતીયાઃ કિમસૃજન્ સ્વતન્ત્રા ઉત કર્મસુ ।
આહોસ્વિત્સંહતાઃ સર્વ ઇદં સ્મ સમકલ્પયન્ ॥ ૧૧ ॥
આહોસ્વિત્સંહતાઃ સર્વ ઇદં સ્મ સમકલ્પયન્ ॥ ૧૧ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
દૈવેન દુર્વિતર્ક્યેણ પરેણાનિમિષેણ ચ ।
જાતક્ષોભાદ્ભગવતો મહાનાસીદ્ ગુણત્રયાત્ ॥ ૧૨ ॥
દૈવેન દુર્વિતર્ક્યેણ પરેણાનિમિષેણ ચ ।
જાતક્ષોભાદ્ભગવતો મહાનાસીદ્ ગુણત્રયાત્ ॥ ૧૨ ॥
રજઃપ્રધાનાન્મહતસ્ત્રિલિઙ્ગો દૈવચોદિતાત્ ।
જાતઃ સસર્જ ભૂતાદિર્વિયદાદીનિ પઞ્ચશઃ ॥ ૧૩ ॥
જાતઃ સસર્જ ભૂતાદિર્વિયદાદીનિ પઞ્ચશઃ ॥ ૧૩ ॥
તાનિ ચૈકૈકશઃ સ્રષ્ટુમસમર્થાનિ ભૌતિકમ્ ।
સંહત્ય દૈવયોગેન હૈમમણ્ડમવાસૃજન્ ॥ ૧૪ ॥
સંહત્ય દૈવયોગેન હૈમમણ્ડમવાસૃજન્ ॥ ૧૪ ॥
સોઽશયિષ્ટાબ્ધિસલિલે આણ્ડકોશો નિરાત્મકઃ ।
સાગ્રં વૈ વર્ષસાહસ્રમન્વવાત્સીત્તમીશ્વરઃ ॥ ૧૫ ॥
સાગ્રં વૈ વર્ષસાહસ્રમન્વવાત્સીત્તમીશ્વરઃ ॥ ૧૫ ॥
તસ્ય નાભેરભૂત્પદ્મં સહસ્રાર્કોરુદીધિતિ ।
સર્વજીવનિકાયૌકો યત્ર સ્વયમભૂત્સ્વરાટ્ ॥ ૧૬ ॥
સર્વજીવનિકાયૌકો યત્ર સ્વયમભૂત્સ્વરાટ્ ॥ ૧૬ ॥
સોઽનુવિષ્ટો ભગવતા યઃ શેતે સલિલાશયે ।
લોકસંસ્થાં યથાપૂર્વં નિર્મમે સંસ્થયા સ્વયા ॥ ૧૭ ॥
લોકસંસ્થાં યથાપૂર્વં નિર્મમે સંસ્થયા સ્વયા ॥ ૧૭ ॥
સસર્જ ચ્છાયયાવિદ્યાં પઞ્ચપર્વાણમગ્રતઃ ।
તામિસ્રમન્ધતામિસ્રં તમો મોહો મહાતમઃ ॥ ૧૮ ॥
તામિસ્રમન્ધતામિસ્રં તમો મોહો મહાતમઃ ॥ ૧૮ ॥
વિસસર્જાત્મનઃ કાયં નાભિનન્દંસ્તમોમયમ્ ।
જગૃહુર્યક્ષરક્ષાંસિ રાત્રિં ક્ષુત્તૃટ્સમુદ્ભવામ્ ॥ ૧૯ ॥
જગૃહુર્યક્ષરક્ષાંસિ રાત્રિં ક્ષુત્તૃટ્સમુદ્ભવામ્ ॥ ૧૯ ॥
ક્ષુત્તૃડ્ભ્યામુપસૃષ્ટાસ્તે તં જગ્ધુમભિદુદ્રુવુઃ ।
મા રક્ષતૈનં જક્ષધ્વમિત્યૂચુઃ ક્ષુત્તૃડર્દિતાઃ ॥ ૨૦ ॥
મા રક્ષતૈનં જક્ષધ્વમિત્યૂચુઃ ક્ષુત્તૃડર્દિતાઃ ॥ ૨૦ ॥
દેવસ્તાનાહ સંવિગ્નો મા માં જક્ષત રક્ષત ।
અહો મે યક્ષરક્ષાંસિ પ્રજા યૂયં બભૂવિથ ॥ ૨૧ ॥
અહો મે યક્ષરક્ષાંસિ પ્રજા યૂયં બભૂવિથ ॥ ૨૧ ॥
દેવતાઃ પ્રભયા યા યા દીવ્યન્ પ્રમુખતોઽસૃજત્ ।
તે અહાર્ષુર્દેવયન્તો વિસૃષ્ટાં તાં પ્રભામહઃ ॥ ૨૨ ॥
તે અહાર્ષુર્દેવયન્તો વિસૃષ્ટાં તાં પ્રભામહઃ ॥ ૨૨ ॥
દેવોઽદેવાઞ્જઘનતઃ સૃજતિ સ્માતિલોલુપાન્ ।
ત
એનં લોલુપતયા મૈથુનાયાભિપેદિરે ॥ ૨૩ ॥
ત
એનં લોલુપતયા મૈથુનાયાભિપેદિરે ॥ ૨૩ ॥
તતો હસન્ સ
ભગવાનસુરૈર્નિરપત્રપૈઃ ।
અન્વીયમાનસ્તરસા ક્રુદ્ધો ભીતઃ પરાપતત્ ॥ ૨૪ ॥
ભગવાનસુરૈર્નિરપત્રપૈઃ ।
અન્વીયમાનસ્તરસા ક્રુદ્ધો ભીતઃ પરાપતત્ ॥ ૨૪ ॥
સ ઉપવ્રજ્ય વરદં પ્રપન્નાર્તિહરં હરિમ્ ।
અનુગ્રહાય ભક્તાનામનુરૂપાત્મદર્શનમ્ ॥ ૨૫ ॥
અનુગ્રહાય ભક્તાનામનુરૂપાત્મદર્શનમ્ ॥ ૨૫ ॥
પાહિ માં પરમાત્મંસ્તે પ્રેષણેનાસૃજં
પ્રજાઃ ।
તા ઇમા યભિતું પાપા ઉપાક્રામન્તિ માં પ્રભો ॥ ૨૬ ॥
પ્રજાઃ ।
તા ઇમા યભિતું પાપા ઉપાક્રામન્તિ માં પ્રભો ॥ ૨૬ ॥
ત્વમેકઃ કિલ લોકાનાં ક્લિષ્ટાનાં
ક્લેશનાશનઃ ।
ત્વમેકઃ ક્લેશદસ્તેષામનાસન્નપદાં તવ ॥ ૨૭ ॥
ક્લેશનાશનઃ ।
ત્વમેકઃ ક્લેશદસ્તેષામનાસન્નપદાં તવ ॥ ૨૭ ॥
સોઽવધાર્યાસ્ય કાર્પણ્યં વિવિક્તાધ્યાત્મદર્શનઃ ।
વિમુઞ્ચાત્મતનું ઘોરામિત્યુક્તો વિમુમોચ હ ॥ ૨૮ ॥
વિમુઞ્ચાત્મતનું ઘોરામિત્યુક્તો વિમુમોચ હ ॥ ૨૮ ॥
તાં ક્વણચ્ચરણામ્ભોજાં મદવિહ્વલલોચનામ્ ।
કાઞ્ચીકલાપવિલસદ્દુકૂલચ્છન્નરોધસમ્ ॥ ૨૯ ॥
કાઞ્ચીકલાપવિલસદ્દુકૂલચ્છન્નરોધસમ્ ॥ ૨૯ ॥
અન્યોન્યશ્લેષયોત્તુઙ્ગનિરન્તરપયોધરામ્ ।
સુનાસાં સુદ્વિજાં સ્નિગ્ધહાસલીલાવલોકનામ્ ॥ ૩૦ ॥
સુનાસાં સુદ્વિજાં સ્નિગ્ધહાસલીલાવલોકનામ્ ॥ ૩૦ ॥
ગૂહન્તીં વ્રીડયાત્માનં નીલાલકવરૂથિનીમ્ ।
ઉપલભ્યાસુરા ધર્મ સર્વે સમ્મુમુહુઃ સ્ત્રિયમ્ ॥ ૩૧ ॥
ઉપલભ્યાસુરા ધર્મ સર્વે સમ્મુમુહુઃ સ્ત્રિયમ્ ॥ ૩૧ ॥
અહો રૂપમહો ધૈર્યમહો અસ્યા નવં વયઃ ।
મધ્યે કામયમાનાનામકામેવ વિસર્પતિ ॥ ૩૨ ॥
મધ્યે કામયમાનાનામકામેવ વિસર્પતિ ॥ ૩૨ ॥
વિતર્કયન્તો બહુધા તાં સન્ધ્યાં
પ્રમદાકૃતિમ્ ।
અભિસમ્ભાવ્ય વિશ્રમ્ભાત્પર્યપૃચ્છન્ કુમેધસઃ ॥ ૩૩ ॥
પ્રમદાકૃતિમ્ ।
અભિસમ્ભાવ્ય વિશ્રમ્ભાત્પર્યપૃચ્છન્ કુમેધસઃ ॥ ૩૩ ॥
કાસિ કસ્યાસિ રમ્ભોરુ કો વાર્થસ્તેઽત્ર
ભામિનિ ।
રૂપદ્રવિણપણ્યેન દુર્ભગાન્નો વિબાધસે ॥ ૩૪ ॥
ભામિનિ ।
રૂપદ્રવિણપણ્યેન દુર્ભગાન્નો વિબાધસે ॥ ૩૪ ॥
યા વા કાચિત્ત્વમબલે દિષ્ટયા સન્દર્શનં તવ ।
ઉત્સુનોષીક્ષમાણાનાં કન્દુકક્રીડયા મનઃ ॥ ૩૫ ॥
ઉત્સુનોષીક્ષમાણાનાં કન્દુકક્રીડયા મનઃ ॥ ૩૫ ॥
નૈકત્ર તે જયતિ શાલિનિ પાદપદ્મં
ઘ્નન્ત્યા મુહુઃ કરતલેન પતત્પતઙ્ગમ્ ।
મધ્યં વિષીદતિ બૃહત્સ્તનભારભીતં
શાન્તેવ દૃષ્ટિરમલા સુશિખાસમૂહઃ ॥ ૩૬ ॥
ઘ્નન્ત્યા મુહુઃ કરતલેન પતત્પતઙ્ગમ્ ।
મધ્યં વિષીદતિ બૃહત્સ્તનભારભીતં
શાન્તેવ દૃષ્ટિરમલા સુશિખાસમૂહઃ ॥ ૩૬ ॥
ઇતિ સાયન્તનીં સન્ધ્યામસુરાઃ પ્રમદાયતીમ્ ।
પ્રલોભયન્તીં જગૃહુર્મત્વા મૂઢધિયઃ સ્ત્રિયમ્ ॥ ૩૭ ॥
પ્રલોભયન્તીં જગૃહુર્મત્વા મૂઢધિયઃ સ્ત્રિયમ્ ॥ ૩૭ ॥
પ્રહસ્ય ભાવગમ્ભીરં જિઘ્રન્ત્યાત્માનમાત્મના ।
કાન્ત્યા સસર્જ ભગવાન્ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાન્ ॥ ૩૮ ॥
કાન્ત્યા સસર્જ ભગવાન્ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાન્ ॥ ૩૮ ॥
વિસસર્જ તનું તાં વૈજ્યોત્સ્નાં કાન્તિમતીં પ્રિયામ્ ।
ત એવ ચાદદુઃ પ્રીત્યા વિશ્વાવસુપુરોગમાઃ ॥ ૩૯ ॥
ત એવ ચાદદુઃ પ્રીત્યા વિશ્વાવસુપુરોગમાઃ ॥ ૩૯ ॥
સૃષ્ટ્વા ભૂતપિશાચાંશ્ચ ભગવાનાત્મતન્દ્રિણા ।
દિગ્વાસસો મુક્તકેશાન્ વીક્ષ્ય ચામીલયદ્ દૃશૌ ॥ ૪૦ ॥
દિગ્વાસસો મુક્તકેશાન્ વીક્ષ્ય ચામીલયદ્ દૃશૌ ॥ ૪૦ ॥
જગૃહુસ્તદ્વિસૃષ્ટાં તાં જૃમ્ભણાખ્યાં તનું પ્રભોઃ ।
નિદ્રામિન્દ્રિયવિક્લેદો યયા ભૂતેષુ દૃશ્યતે ।
યેનોચ્છિષ્ટાન્ધર્ષયન્તિ તમુન્માદં પ્રચક્ષતે ॥ ૪૧ ॥
નિદ્રામિન્દ્રિયવિક્લેદો યયા ભૂતેષુ દૃશ્યતે ।
યેનોચ્છિષ્ટાન્ધર્ષયન્તિ તમુન્માદં પ્રચક્ષતે ॥ ૪૧ ॥
ઊર્જસ્વન્તં મન્યમાન આત્માનં ભગવાનજઃ ।
સાધ્યાન્ ગણાન્ પિતૃગણાન્ પરોક્ષેણાસૃજત્પ્રભુઃ ॥ ૪૨ ॥
સાધ્યાન્ ગણાન્ પિતૃગણાન્ પરોક્ષેણાસૃજત્પ્રભુઃ ॥ ૪૨ ॥
ત આત્મસર્ગં તં કાયં પિતરઃ પ્રતિપેદિરે ।
સાધ્યેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ કવયો યદ્વિતન્વતે ॥ ૪૩ ॥
સાધ્યેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ કવયો યદ્વિતન્વતે ॥ ૪૩ ॥
સિદ્ધાન્ વિદ્યાધરાંશ્ચૈવ તિરોધાનેન સોઽસૃજત્ ।
તેભ્યોઽદદાત્તમાત્માનમન્તર્ધાનાખ્યમદ્ભુતમ્ ॥ ૪૪ ॥
તેભ્યોઽદદાત્તમાત્માનમન્તર્ધાનાખ્યમદ્ભુતમ્ ॥ ૪૪ ॥
સ કિન્નરાન કિમ્પુરુષાન્ પ્રત્યાત્મ્યેનાસૃજત્પ્રભુઃ ।
માનયન્નાત્મનાત્માનમાત્માભાસં વિલોકયન્ ॥ ૪૫ ॥
માનયન્નાત્મનાત્માનમાત્માભાસં વિલોકયન્ ॥ ૪૫ ॥
તે તુ તજ્જગૃહૂ રૂપં ત્યક્તં યત્પરમેષ્ઠિના ।
મિથુનીભૂય ગાયન્તસ્તમેવોષસિ કર્મભિઃ ॥ ૪૬ ॥
મિથુનીભૂય ગાયન્તસ્તમેવોષસિ કર્મભિઃ ॥ ૪૬ ॥
દેહેન વૈ ભોગવતા શયાનો બહુચિન્તયા ।
સર્ગેઽનુપચિતે ક્રોધાદુત્સસર્જ હ તદ્વપુઃ ॥ ૪૭ ॥
સર્ગેઽનુપચિતે ક્રોધાદુત્સસર્જ હ તદ્વપુઃ ॥ ૪૭ ॥
યેઽહીયન્તામુતઃ કેશા અહયસ્તેઽઙ્ગ જજ્ઞિરે ।
સર્પાઃ પ્રસર્પતઃ ક્રૂરા નાગા ભોગોરુકન્ધરાઃ ॥ ૪૮ ॥
સર્પાઃ પ્રસર્પતઃ ક્રૂરા નાગા ભોગોરુકન્ધરાઃ ॥ ૪૮ ॥
સ આત્માન્ મન્યમાનઃ કૃતકૃત્યમિવાત્મભૂઃ ।
તદા મનૂન્ સસર્જાન્તે મનસા લોકભાવનાન્ ॥ ૪૯ ॥
તદા મનૂન્ સસર્જાન્તે મનસા લોકભાવનાન્ ॥ ૪૯ ॥
તેભ્યઃ સોઽસૃજત્સ્વીયં પુરં પુરુષમાત્મવાન્ ।
તાન્ દૃષ્ટ્વા યે પુરા સૃષ્ટાઃ પ્રશશંસુઃ પ્રજાપતિમ્ ॥ ૫૦ ॥
તાન્ દૃષ્ટ્વા યે પુરા સૃષ્ટાઃ પ્રશશંસુઃ પ્રજાપતિમ્ ॥ ૫૦ ॥
અહો એતજ્જગત્સ્રષ્ટઃ સુકૃતં બત તે કૃતમ્ ।
પ્રતિષ્ઠિતાઃ ક્રિયા યસ્મિન્ સાકમન્નમદામહે ॥ ૫૧ ॥
પ્રતિષ્ઠિતાઃ ક્રિયા યસ્મિન્ સાકમન્નમદામહે ॥ ૫૧ ॥
તપસા વિદ્યયા યુક્તો યોગેન સુસમાધિના ।
ઋષીનૃષિર્હૃષીકેશઃ સસર્જાભિમતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૫૨ ॥
ઋષીનૃષિર્હૃષીકેશઃ સસર્જાભિમતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૫૨ ॥
તેભ્યશ્ચૈકૈકશઃ સ્વસ્ય દેહસ્યાંશમદાદજઃ ।
યત્તત્સમાધિયોગર્દ્ધિતપોવિદ્યાવિરક્તિમત્ ॥ ૫૩ ॥
યત્તત્સમાધિયોગર્દ્ધિતપોવિદ્યાવિરક્તિમત્ ॥ ૫૩ ॥