విదుర ఉవాచ
స్వాయమ్భువస్య చ మనోర్వంశః పరమసమ్మతః ।
కథ్యతాం భగవన్ యత్ర మైథునేనైధిరే ప్రజాః ॥ ౧ ॥
స్వాయమ్భువస్య చ మనోర్వంశః పరమసమ్మతః ।
కథ్యతాం భగవన్ యత్ర మైథునేనైధిరే ప్రజాః ॥ ౧ ॥
ప్రియవ్రతోత్తానపాదౌ సుతౌ స్వాయమ్భువస్య వై ।
యథాధర్మం జుగుపతుః సప్తద్వీపవతీం మహీమ్ ॥ ౨ ॥
యథాధర్మం జుగుపతుః సప్తద్వీపవతీం మహీమ్ ॥ ౨ ॥
తస్య వై దుహితా బ్రహ్మన్దేవహూతీతి విశ్రుతా ।
పత్నీ ప్రజాపతేరుక్తా కర్దమస్య త్వయానఘ ॥ ౩ ॥
పత్నీ ప్రజాపతేరుక్తా కర్దమస్య త్వయానఘ ॥ ౩ ॥
తస్యాం స వై మహాయోగీ యుక్తాయాం యోగలక్షణైః ।
ససర్జ కతిధా వీర్యం తన్మే శుశ్రూషవే వద ॥ ౪ ॥
ససర్జ కతిధా వీర్యం తన్మే శుశ్రూషవే వద ॥ ౪ ॥
రుచిర్యో భగవాన్ బ్రహ్మన్దక్షో వా బ్రహ్మణః సుతః ।
యథా ససర్జ భూతాని లబ్ధ్వా భార్యాం చ మానవీమ్ ॥ ౫ ॥
యథా ససర్జ భూతాని లబ్ధ్వా భార్యాం చ మానవీమ్ ॥ ౫ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
ప్రజాః సృజేతి భగవాన్ కర్దమో బ్రహ్మణోదితః ।
సరస్వత్యాం తపస్తేపే సహస్రాణాం సమా దశ ॥ ౬ ॥
ప్రజాః సృజేతి భగవాన్ కర్దమో బ్రహ్మణోదితః ।
సరస్వత్యాం తపస్తేపే సహస్రాణాం సమా దశ ॥ ౬ ॥
తతః సమాధియుక్తేన క్రియాయోగేన కర్దమః ।
సమ్ప్రపేదే హరిం భక్త్యా ప్రపన్నవరదాశుషమ్ ॥ ౭ ॥
సమ్ప్రపేదే హరిం భక్త్యా ప్రపన్నవరదాశుషమ్ ॥ ౭ ॥
తావత్ప్రసన్నో భగవాన్ పుష్కరాక్షః కృతే యుగే ।
దర్శయామాస తం క్షత్తః శాబ్దం బ్రహ్మ దధద్వపుః ॥ ౮ ॥
దర్శయామాస తం క్షత్తః శాబ్దం బ్రహ్మ దధద్వపుః ॥ ౮ ॥
స తం విరజమర్కాభం సితపద్మోత్పలస్రజమ్ ।
స్నిగ్ధనీలాలకవ్రాతవక్త్రాబ్జం విరజోఽమ్బరమ్ ॥ ౯ ॥
స్నిగ్ధనీలాలకవ్రాతవక్త్రాబ్జం విరజోఽమ్బరమ్ ॥ ౯ ॥
కిరీటినం కుణ్డలినం శఙ్ఖచక్రగదాధరమ్ ।
శ్వేతోత్పలక్రీడనకం మనఃస్పర్శస్మితేక్షణమ్ ॥ ౧౦ ॥
శ్వేతోత్పలక్రీడనకం మనఃస్పర్శస్మితేక్షణమ్ ॥ ౧౦ ॥
విన్యస్తచరణామ్భోజమంసదేశే గరుత్మతః ।
దృష్ట్వా ఖేఽవస్థితం వక్షఃశ్రియం కౌస్తుభకన్ధరమ్ ॥ ౧౧ ॥
దృష్ట్వా ఖేఽవస్థితం వక్షఃశ్రియం కౌస్తుభకన్ధరమ్ ॥ ౧౧ ॥
జాతహర్షోఽపతన్మూర్ధ్నా క్షితౌ లబ్ధమనోరథః ।
గీర్భిస్త్వభ్యగృణాత్ప్రీతిస్వభావాత్మా కృతాఞ్జలిః ॥ ౧౨ ॥
గీర్భిస్త్వభ్యగృణాత్ప్రీతిస్వభావాత్మా కృతాఞ్జలిః ॥ ౧౨ ॥
ఋషిరువాచ
జుష్టం బతాద్యాఖిలసత్త్వరాశేః
సాంసిద్ధ్యమక్ష్ణోస్తవ దర్శనాన్నః ।
యద్దర్శనం జన్మభిరీడ్య సద్భి-
రాశాసతే యోగినో రూఢయోగాః ॥ ౧౩ ॥
జుష్టం బతాద్యాఖిలసత్త్వరాశేః
సాంసిద్ధ్యమక్ష్ణోస్తవ దర్శనాన్నః ।
యద్దర్శనం జన్మభిరీడ్య సద్భి-
రాశాసతే యోగినో రూఢయోగాః ॥ ౧౩ ॥
యే మాయయా తే హతమేధసస్త్వత్-
పాదారవిన్దం భవసిన్ధుపోతమ్ ।
ఉపాసతే కామలవాయ తేషాం
రాసీశ కామాన్నిరయేఽపి యే స్యుః ॥ ౧౪ ॥
పాదారవిన్దం భవసిన్ధుపోతమ్ ।
ఉపాసతే కామలవాయ తేషాం
రాసీశ కామాన్నిరయేఽపి యే స్యుః ॥ ౧౪ ॥
తథా స చాహం పరివోఢుకామః
సమానశీలాం గృహమేధధేనుమ్ ।
ఉపేయివాన్మూలమశేషమూలం
దురాశయః కామదుఘాఙ్ఘ్రిపస్య ॥ ౧౫ ॥
సమానశీలాం గృహమేధధేనుమ్ ।
ఉపేయివాన్మూలమశేషమూలం
దురాశయః కామదుఘాఙ్ఘ్రిపస్య ॥ ౧౫ ॥
ప్రజాపతేస్తే వచసాధీశ తన్త్యా
లోకః కిలాయం కామహతోఽనుబద్ధః ।
అహం చ లోకానుగతో వహామి
బలిం చ శుక్లానిమిషాయ తుభ్యమ్ ॥ ౧౬ ॥
లోకః కిలాయం కామహతోఽనుబద్ధః ।
అహం చ లోకానుగతో వహామి
బలిం చ శుక్లానిమిషాయ తుభ్యమ్ ॥ ౧౬ ॥
లోకాంశ్చ లోకానుగతాన్ పశూంశ్చ
హిత్వా శ్రితాస్తే చరణాతపత్రమ్ ।
పరస్పరం త్వద్గుణవాదసీధు-
పీయూషనిర్యాపితదేహధర్మాః ॥ ౧౭ ॥
హిత్వా శ్రితాస్తే చరణాతపత్రమ్ ।
పరస్పరం త్వద్గుణవాదసీధు-
పీయూషనిర్యాపితదేహధర్మాః ॥ ౧౭ ॥
న తేఽజరాక్షభ్రమిరాయురేషాం
త్రయోదశారం త్రిశతం షష్టిపర్వ ।
షణ్నేమ్యనన్తచ్ఛది యత్త్రిణాభి
కరాలస్రోతో జగదాచ్ఛిద్య ధావత్ ॥ ౧౮ ॥
త్రయోదశారం త్రిశతం షష్టిపర్వ ।
షణ్నేమ్యనన్తచ్ఛది యత్త్రిణాభి
కరాలస్రోతో జగదాచ్ఛిద్య ధావత్ ॥ ౧౮ ॥
ఏకః స్వయం సఞ్జగతః సిసృక్షయా-
ద్వితీయయాత్మన్నధియోగమాయయా ।
సృజస్యదః పాసి పునర్గ్రసిష్యసే
యథోర్ణనాభిర్భగవన్ స్వశక్తిభిః ॥ ౧౯ ॥
ద్వితీయయాత్మన్నధియోగమాయయా ।
సృజస్యదః పాసి పునర్గ్రసిష్యసే
యథోర్ణనాభిర్భగవన్ స్వశక్తిభిః ॥ ౧౯ ॥
నైతద్బతాధీశ పదం తవేప్సితం
యన్మాయయా నస్తనుషే భూతసూక్ష్మమ్ ।
అనుగ్రహాయాస్త్వపి యర్హీ మాయయా
లసత్తులస్యా భగవాన్ విలక్షితః ॥ ౨౦ ॥
యన్మాయయా నస్తనుషే భూతసూక్ష్మమ్ ।
అనుగ్రహాయాస్త్వపి యర్హీ మాయయా
లసత్తులస్యా భగవాన్ విలక్షితః ॥ ౨౦ ॥
తం త్వానుభూత్యోపరతక్రియార్థం
స్వమాయయా వర్తితలోకతన్త్రమ్ ।
నమామ్యభీక్ష్ణం నమనీయపాద-
సరోజమల్పీయసి కామవర్షమ్ ॥ ౨౧ ॥
స్వమాయయా వర్తితలోకతన్త్రమ్ ।
నమామ్యభీక్ష్ణం నమనీయపాద-
సరోజమల్పీయసి కామవర్షమ్ ॥ ౨౧ ॥
ఋషిరువాచ
ఇత్యవ్యలీకం ప్రణుతోఽబ్జనాభ-
స్తమాబభాషే వచసామృతేన ।
సుపర్ణపక్షోపరి రోచమానః
ప్రేమస్మితోద్వీక్షణవిభ్రమద్భ్రూః ॥ ౨౨ ॥
ఇత్యవ్యలీకం ప్రణుతోఽబ్జనాభ-
స్తమాబభాషే వచసామృతేన ।
సుపర్ణపక్షోపరి రోచమానః
ప్రేమస్మితోద్వీక్షణవిభ్రమద్భ్రూః ॥ ౨౨ ॥
శ్రీభగవానువాచ
విదిత్వా తవ చైత్యం మే పురైవ సమయోజి తత్ ।
యదర్థమాత్మనియమైస్త్వయైవాహం సమర్చితః ॥ ౨౩ ॥
విదిత్వా తవ చైత్యం మే పురైవ సమయోజి తత్ ।
యదర్థమాత్మనియమైస్త్వయైవాహం సమర్చితః ॥ ౨౩ ॥
న వై జాతు మృషైవ స్యాత్ప్రజాధ్యక్ష మదర్హణమ్ ।
భవద్విధేష్వతితరాం మయి సంగృభితాత్మనామ్ ॥ ౨౪ ॥
భవద్విధేష్వతితరాం మయి సంగృభితాత్మనామ్ ॥ ౨౪ ॥
ప్రజాపతిసుతః సమ్రాణ్మనుర్విఖ్యాతమఙ్గలః ।
బ్రహ్మావర్తం యోఽధివసన్ శాస్తి సప్తార్ణవాం మహీమ్ ॥ ౨౫ ॥
బ్రహ్మావర్తం యోఽధివసన్ శాస్తి సప్తార్ణవాం మహీమ్ ॥ ౨౫ ॥
స చేహ విప్ర రాజర్షిర్మహిష్యా శతరూపయా ।
ఆయాస్యతి దిదృక్షుస్త్వాం పరశ్వో ధర్మకోవిదః ॥ ౨౬ ॥
ఆయాస్యతి దిదృక్షుస్త్వాం పరశ్వో ధర్మకోవిదః ॥ ౨౬ ॥
ఆత్మజామసితాపాఙ్గీం వయఃశీలగుణాన్వితామ్ ।
మృగయన్తీం పతిం దాస్యత్యనురూపాయ తే ప్రభో ॥ ౨౭ ॥
మృగయన్తీం పతిం దాస్యత్యనురూపాయ తే ప్రభో ॥ ౨౭ ॥
సమాహితం తే హృదయం యత్రేమాన్ పరివత్సరాన్ ।
సా త్వాం బ్రహ్మన్నృపవధూః కామమాశు భజిష్యతి ॥ ౨౮ ॥
సా త్వాం బ్రహ్మన్నృపవధూః కామమాశు భజిష్యతి ॥ ౨౮ ॥
యా త ఆత్మభృతం వీర్యం నవధా ప్రసవిష్యతి ।
వీర్యే త్వదీయే ఋషయ ఆధాస్యన్త్యఞ్జసాత్మనః ॥ ౨౯ ॥
వీర్యే త్వదీయే ఋషయ ఆధాస్యన్త్యఞ్జసాత్మనః ॥ ౨౯ ॥
త్వం చ సమ్యగనుష్ఠాయ నిదేశం మ ఉశత్తమః ।
మయి తీర్థీకృతాశేషక్రియార్థో మాం ప్రపత్స్యసే ॥ ౩౦ ॥
మయి తీర్థీకృతాశేషక్రియార్థో మాం ప్రపత్స్యసే ॥ ౩౦ ॥
కృత్వా దయాం చ జీవేషు దత్త్వా చాభయమాత్మవాన్ ।
మయ్యాత్మానం సహ జగద్ ద్రక్ష్యస్యాత్మని చాపి మామ్ ॥ ౩౧ ॥
మయ్యాత్మానం సహ జగద్ ద్రక్ష్యస్యాత్మని చాపి మామ్ ॥ ౩౧ ॥
సహాహం స్వాంశకలయా త్వద్వీర్యేణ మహామునే ।
తవ క్షేత్రే దేవహూత్యాం ప్రణేష్యే తత్త్వసంహితామ్ ॥ ౩౨ ॥
తవ క్షేత్రే దేవహూత్యాం ప్రణేష్యే తత్త్వసంహితామ్ ॥ ౩౨ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
ఏవం తమనుభాష్యాథ భగవాన్ ప్రత్యగక్షజః ।
జగామ బిన్దుసరసః సరస్వత్యా పరిశ్రితాత్ ॥ ౩౩ ॥
ఏవం తమనుభాష్యాథ భగవాన్ ప్రత్యగక్షజః ।
జగామ బిన్దుసరసః సరస్వత్యా పరిశ్రితాత్ ॥ ౩౩ ॥
నిరీక్షతస్తస్య యయావశేష-
సిద్ధేశ్వరాభిష్టుతసిద్ధమార్గః ।
ఆకర్ణయన్ పత్రరథేన్ద్రపక్షై-
రుచ్చారితం స్తోమముదీర్ణసామ ॥ ౩౪ ॥
సిద్ధేశ్వరాభిష్టుతసిద్ధమార్గః ।
ఆకర్ణయన్ పత్రరథేన్ద్రపక్షై-
రుచ్చారితం స్తోమముదీర్ణసామ ॥ ౩౪ ॥
అథ సమ్ప్రస్థితే శుక్లే కర్దమో భగవానృషిః ।
ఆస్తే స్మ బిన్దుసరసి తం కాలం ప్రతిపాలయన్ ॥ ౩౫ ॥
ఆస్తే స్మ బిన్దుసరసి తం కాలం ప్రతిపాలయన్ ॥ ౩౫ ॥
మనుః స్యన్దనమాస్థాయ శాతకౌమ్భపరిచ్ఛదమ్ ।
ఆరోప్య స్వాం దుహితరం సభార్యః పర్యటన్మహీమ్ ॥ ౩౬ ॥
ఆరోప్య స్వాం దుహితరం సభార్యః పర్యటన్మహీమ్ ॥ ౩౬ ॥
తస్మిన్ సుధన్వన్నహని భగవాన్ యత్సమాదిశత్ ।
ఉపాయాదాశ్రమపదం మునేః శాన్తవ్రతస్య తత్ ॥ ౩౭ ॥
ఉపాయాదాశ్రమపదం మునేః శాన్తవ్రతస్య తత్ ॥ ౩౭ ॥
యస్మిన్ భగవతో నేత్రాన్న్యపతన్నశ్రుబిన్దవః ।
కృపయా సమ్పరీతస్య ప్రపన్నేఽర్పితయా భృశమ్ ॥ ౩౮ ॥
కృపయా సమ్పరీతస్య ప్రపన్నేఽర్పితయా భృశమ్ ॥ ౩౮ ॥
తద్వై బిన్దుసరో నామ సరస్వత్యా పరిప్లుతమ్ ।
పుణ్యం శివామృతజలం మహర్షిగణసేవితమ్ ॥ ౩౯ ॥
పుణ్యం శివామృతజలం మహర్షిగణసేవితమ్ ॥ ౩౯ ॥
పుణ్యద్రుమలతాజాలైః కూజత్పుణ్యమృగద్విజైః ।
సర్వర్తుఫలపుష్పాఢ్యం వనరాజిశ్రియాన్వితమ్ ॥ ౪౦ ॥
సర్వర్తుఫలపుష్పాఢ్యం వనరాజిశ్రియాన్వితమ్ ॥ ౪౦ ॥
మత్తద్విజగణైర్ఘుష్టం మత్తభ్రమరవిభ్రమమ్ ।
మత్తబర్హినటాటోపమాహ్వయన్మత్తకోకిలమ్ ॥ ౪౧ ॥
మత్తబర్హినటాటోపమాహ్వయన్మత్తకోకిలమ్ ॥ ౪౧ ॥
కదమ్బచమ్పకాశోకకరఞ్జబకులాసనైః ।
కున్దమన్దారకుటజైశ్చూతపోతైరలఙ్కృతమ్ ॥ ౪౨ ॥
కున్దమన్దారకుటజైశ్చూతపోతైరలఙ్కృతమ్ ॥ ౪౨ ॥
కారణ్డవైః ప్లవైర్హంసైః కురరైర్జలకుక్కుటైః ।
సారసైశ్చక్రవాకైశ్చ చకోరైర్వల్గు కూజితమ్ ॥ ౪౩ ॥
సారసైశ్చక్రవాకైశ్చ చకోరైర్వల్గు కూజితమ్ ॥ ౪౩ ॥
తథైవ హరిణైః క్రోడైః శ్వావిద్గవయకుఞ్జరైః ।
గోపుచ్ఛైర్హరిభిర్మర్కైర్నకులైర్నాభిభిర్వృతమ్ ॥ ౪౪ ॥
గోపుచ్ఛైర్హరిభిర్మర్కైర్నకులైర్నాభిభిర్వృతమ్ ॥ ౪౪ ॥
ప్రవిశ్య తత్తీర్థవరమాదిరాజః సహాత్మజః ।
దదర్శ మునిమాసీనం తస్మిన్ హుతహుతాశనమ్ ॥ ౪౫ ॥
దదర్శ మునిమాసీనం తస్మిన్ హుతహుతాశనమ్ ॥ ౪౫ ॥
విద్యోతమానం వపుషా తపస్యుగ్రయుజా చిరమ్ ।
నాతిక్షామం భగవతః స్నిగ్ధాపాఙ్గావలోకనాత్ ।
త ద్వయహృతామృతకలాపీయూషశ్రవణేన చ ॥ ౪౬ ॥
నాతిక్షామం భగవతః స్నిగ్ధాపాఙ్గావలోకనాత్ ।
త ద్వయహృతామృతకలాపీయూషశ్రవణేన చ ॥ ౪౬ ॥
ప్రాంశుం పద్మపలాశాక్షం జటిలం చీరవాససమ్ ।
ఉపసంశ్రిత్య మలినం యథార్హణమసంస్కృతమ్ ॥ ౪౭ ॥
ఉపసంశ్రిత్య మలినం యథార్హణమసంస్కృతమ్ ॥ ౪౭ ॥
అథోటజముపాయాతం నృదేవం ప్రణతం పురః ।
సపర్యయా పర్యగృహ్ణాత్ప్రతినన్ద్యానురూపయా ॥ ౪౮ ॥
సపర్యయా పర్యగృహ్ణాత్ప్రతినన్ద్యానురూపయా ॥ ౪౮ ॥
గృహీతార్హణమాసీనం సంయతం ప్రీణయన్మునిః ।
స్మరన్ భగవదాదేశమిత్యాహ శ్లక్ష్ణయా గిరా ॥ ౪౯ ॥
స్మరన్ భగవదాదేశమిత్యాహ శ్లక్ష్ణయా గిరా ॥ ౪౯ ॥
నూనం చఙ్క్రమణం దేవ సతాం సంరక్షణాయ తే ।
వధాయ చాసతాం యస్త్వం హరేః శక్తిర్హి పాలినీ ॥ ౫౦ ॥
వధాయ చాసతాం యస్త్వం హరేః శక్తిర్హి పాలినీ ॥ ౫౦ ॥
యోఽర్కేన్ద్వగ్నీన్ద్రవాయూనాం యమధర్మప్రచేతసామ్ ।
రూపాణి స్థాన ఆధత్సే తస్మై శుక్లాయ తే నమః ॥ ౫౧ ॥
రూపాణి స్థాన ఆధత్సే తస్మై శుక్లాయ తే నమః ॥ ౫౧ ॥
న యదా రథమాస్థాయ జైత్రం మణిగణార్పితమ్ ।
విస్ఫూర్జచ్చణ్డకోదణ్డో రథేన త్రాసయన్నఘాన్ ॥ ౫౨ ॥
విస్ఫూర్జచ్చణ్డకోదణ్డో రథేన త్రాసయన్నఘాన్ ॥ ౫౨ ॥
స్వసైన్యచరణక్షుణ్ణం వేపయన్మణ్డలం భువః ।
వికర్షన్ బృహతీం సేనాం పర్యటస్యంశుమానివ ॥ ౫౩ ॥
వికర్షన్ బృహతీం సేనాం పర్యటస్యంశుమానివ ॥ ౫౩ ॥
తదైవ సేతవః సర్వే వర్ణాశ్రమనిబన్ధనాః ।
భగవద్రచితా రాజన్ భిద్యేరన్ బత దస్యుభిః ॥ ౫౪ ॥
భగవద్రచితా రాజన్ భిద్యేరన్ బత దస్యుభిః ॥ ౫౪ ॥
అధర్మశ్చ సమేధేత లోలుపైర్వ్యఙ్కుశైర్నృభిః ।
శయానే త్వయి లోకోఽయం దస్యుగ్రస్తో వినఙ్క్ష్యతి ॥ ౫౫ ॥
శయానే త్వయి లోకోఽయం దస్యుగ్రస్తో వినఙ్క్ష్యతి ॥ ౫౫ ॥
అథాపి పృచ్ఛే త్వాం వీర యదర్థం త్వమిహాగతః ।
తద్వయం నిర్వ్యలీకేన ప్రతిపద్యామహే హృదా ॥ ౫౬ ॥
తద్వయం నిర్వ్యలీకేన ప్రతిపద్యామహే హృదా ॥ ౫౬ ॥