મૈત્રેય ઉવાચ
સત્સેવનીયો બત પૂરુવંશો
યલ્લોકપાલો ભગવત્પ્રધાનઃ ।
બભૂવિથેહાજિતકીર્તિમાલાં
પદે પદે નૂતનયસ્યભીક્ષ્ણમ્ ॥ ૧ ॥
સત્સેવનીયો બત પૂરુવંશો
યલ્લોકપાલો ભગવત્પ્રધાનઃ ।
બભૂવિથેહાજિતકીર્તિમાલાં
પદે પદે નૂતનયસ્યભીક્ષ્ણમ્ ॥ ૧ ॥
સોઽહં નૃણાં ક્ષુલ્લસુખાય દુઃખં
મહદ્ગતાનાં વિરમાય તસ્ય ।
પ્રવર્તયે ભાગવતં પુરાણં
યદાહ સાક્ષાદ્ભગવાનૃષિભ્યઃ ॥ ૨ ॥
મહદ્ગતાનાં વિરમાય તસ્ય ।
પ્રવર્તયે ભાગવતં પુરાણં
યદાહ સાક્ષાદ્ભગવાનૃષિભ્યઃ ॥ ૨ ॥
આસીનમુર્વ્યાં ભગવન્તમાદ્યં
સઙ્કર્ષણં દેવમકુણ્ઠસત્ત્વમ્ ।
વિવિત્સવસ્તત્ત્વમતઃ પરસ્ય
કુમારમુખ્યા મુનયોઽન્વપૃચ્છન્ ॥ ૩ ॥
સઙ્કર્ષણં દેવમકુણ્ઠસત્ત્વમ્ ।
વિવિત્સવસ્તત્ત્વમતઃ પરસ્ય
કુમારમુખ્યા મુનયોઽન્વપૃચ્છન્ ॥ ૩ ॥
સ્વમેવ ધિષ્ણ્યં બહુ માનયન્તં
યદ્વાસુદેવાભિધમામનન્તિ ।
પ્રત્યગ્ધૃતાક્ષામ્બુજકોશમીષ-
દુન્મીલયન્તં વિબુધોદયાય ॥ ૪ ॥
યદ્વાસુદેવાભિધમામનન્તિ ।
પ્રત્યગ્ધૃતાક્ષામ્બુજકોશમીષ-
દુન્મીલયન્તં વિબુધોદયાય ॥ ૪ ॥
સ્વર્ધુન્યુદાર્દ્રૈઃ સ્વજટાકલાપૈ-
રુપસ્પૃશન્તશ્ચરણોપધાનમ્ ।
પદ્મં યદર્ચન્ત્યહિરાજકન્યાઃ
સપ્રેમનાનાબલિભિર્વરાર્થાઃ ॥ ૫ ॥
રુપસ્પૃશન્તશ્ચરણોપધાનમ્ ।
પદ્મં યદર્ચન્ત્યહિરાજકન્યાઃ
સપ્રેમનાનાબલિભિર્વરાર્થાઃ ॥ ૫ ॥
મુહુર્ગૃણન્તો વચસાનુરાગ-
સ્ખલત્પદેનાસ્ય કૃતાનિ તજ્જ્ઞાઃ ।
કિરીટસાહસ્રમણિપ્રવેક-
પ્રદ્યોતિતોદ્દામફણાસહસ્રમ્ ॥ ૬ ॥
સ્ખલત્પદેનાસ્ય કૃતાનિ તજ્જ્ઞાઃ ।
કિરીટસાહસ્રમણિપ્રવેક-
પ્રદ્યોતિતોદ્દામફણાસહસ્રમ્ ॥ ૬ ॥
પ્રોક્તં કિલૈતદ્ભગવત્તમેન
નિવૃત્તિધર્માભિરતાય તેન ।
સનત્કુમારાય સ ચાહ પૃષ્ટઃ
સાંખ્યાયનાયાઙ્ગ ધૃતવ્રતાય ॥ ૭ ॥
નિવૃત્તિધર્માભિરતાય તેન ।
સનત્કુમારાય સ ચાહ પૃષ્ટઃ
સાંખ્યાયનાયાઙ્ગ ધૃતવ્રતાય ॥ ૭ ॥
સાંખ્યાયનઃ પારમહંસ્યમુખ્યો
વિવક્ષમાણો ભગવદ્વિભૂતીઃ ।
જગાદ સોઽસ્મદ્ગુરવેઽન્વિતાય
પરાશરાયાથ બૃહસ્પતેશ્ચ ॥ ૮ ॥
વિવક્ષમાણો ભગવદ્વિભૂતીઃ ।
જગાદ સોઽસ્મદ્ગુરવેઽન્વિતાય
પરાશરાયાથ બૃહસ્પતેશ્ચ ॥ ૮ ॥
પ્રોવાચ મહ્યં સ દયાલુરુક્તો
મુનિઃ પુલસ્ત્યેન પુરાણમાદ્યમ્ ।
સોઽહં તવૈતત્કથયામિ વત્સ
શ્રદ્ધાલવે નિત્યમનુવ્રતાય ॥ ૯ ॥
મુનિઃ પુલસ્ત્યેન પુરાણમાદ્યમ્ ।
સોઽહં તવૈતત્કથયામિ વત્સ
શ્રદ્ધાલવે નિત્યમનુવ્રતાય ॥ ૯ ॥
ઉદાપ્લુતં વિશ્વમિદં તદાસીદ્
યન્નિદ્રયામીલિતદૃઙ્ ન્યમીલયત્ ।
અહીન્દ્રતલ્પેઽધિશયાન એકઃ
કૃતક્ષણઃ સ્વાત્મરતૌ નિરીહઃ ॥ ૧૦ ॥
યન્નિદ્રયામીલિતદૃઙ્ ન્યમીલયત્ ।
અહીન્દ્રતલ્પેઽધિશયાન એકઃ
કૃતક્ષણઃ સ્વાત્મરતૌ નિરીહઃ ॥ ૧૦ ॥
સોઽન્તઃશરીરેઽર્પિતભૂતસૂક્ષ્મઃ
કાલાત્મિકાં શક્તિમુદીરયાણઃ ।
ઉવાસ તસ્મિન્ સલિલે પદે સ્વે
યથાનલો દારુણિ રુદ્ધવીર્યઃ ॥ ૧૧ ॥
કાલાત્મિકાં શક્તિમુદીરયાણઃ ।
ઉવાસ તસ્મિન્ સલિલે પદે સ્વે
યથાનલો દારુણિ રુદ્ધવીર્યઃ ॥ ૧૧ ॥
ચતુર્યુગાનાં ચ સહસ્રમપ્સુ
સ્વપન્ સ્વયોદીરિતયા સ્વશક્ત્યા ।
કાલાખ્યયાસાદિતકર્મતન્ત્રો
લોકાનપીતાન્દદૃશે સ્વદેહે ॥ ૧૨ ॥
સ્વપન્ સ્વયોદીરિતયા સ્વશક્ત્યા ।
કાલાખ્યયાસાદિતકર્મતન્ત્રો
લોકાનપીતાન્દદૃશે સ્વદેહે ॥ ૧૨ ॥
તસ્યાર્થસૂક્ષ્માભિનિવિષ્ટદૃષ્ટે-
રન્તર્ગતોઽર્થો રજસા તનીયાન્ ।
ગુણેન કાલાનુગતેન વિદ્ધઃ
સૂષ્યંસ્તદાભિદ્યત નાભિદેશાત્ ॥ ૧૩ ॥
રન્તર્ગતોઽર્થો રજસા તનીયાન્ ।
ગુણેન કાલાનુગતેન વિદ્ધઃ
સૂષ્યંસ્તદાભિદ્યત નાભિદેશાત્ ॥ ૧૩ ॥
સ પદ્મકોશઃ સહસોદતિષ્ઠત્
કાલેન કર્મપ્રતિબોધનેન ।
સ્વરોચિષા તત્સલિલં વિશાલં
વિદ્યોતયન્નર્ક ઇવાત્મયોનિઃ ॥ ૧૪ ॥
કાલેન કર્મપ્રતિબોધનેન ।
સ્વરોચિષા તત્સલિલં વિશાલં
વિદ્યોતયન્નર્ક ઇવાત્મયોનિઃ ॥ ૧૪ ॥
તલ્લોકપદ્મં સ ઉ એવ વિષ્ણુઃ
પ્રાવીવિશત્સર્વગુણાવભાસમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વયં વેદમયો વિધાતા
સ્વયમ્ભુવં યં સ્મ વદન્તિ સોઽભૂત્ ॥ ૧૫ ॥
પ્રાવીવિશત્સર્વગુણાવભાસમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વયં વેદમયો વિધાતા
સ્વયમ્ભુવં યં સ્મ વદન્તિ સોઽભૂત્ ॥ ૧૫ ॥
તસ્યાં સ ચામ્ભોરુહકર્ણિકાયા-
મવસ્થિતો લોકમપશ્યમાનઃ ।
પરિક્રમન્ વ્યોમ્નિ વિવૃત્તનેત્ર-
શ્ચત્વારિ લેભેઽનુદિશં મુખાનિ ॥ ૧૬ ॥
મવસ્થિતો લોકમપશ્યમાનઃ ।
પરિક્રમન્ વ્યોમ્નિ વિવૃત્તનેત્ર-
શ્ચત્વારિ લેભેઽનુદિશં મુખાનિ ॥ ૧૬ ॥
તસ્માદ્યુગાન્તશ્વસનાવઘૂર્ણ-
જલોર્મિચક્રાત્સલિલાદ્વિરૂઢમ્ ।
ઉપાશ્રિતઃ કઞ્જમુ લોકતત્ત્વં
નાત્માનમદ્ધાવિદદાદિદેવઃ ॥ ૧૭ ॥
જલોર્મિચક્રાત્સલિલાદ્વિરૂઢમ્ ।
ઉપાશ્રિતઃ કઞ્જમુ લોકતત્ત્વં
નાત્માનમદ્ધાવિદદાદિદેવઃ ॥ ૧૭ ॥
ક એષ યોઽસાવહમબ્જપૃષ્ઠ
એતત્કુતો વાબ્જમનન્યદપ્સુ ।
અસ્તિ હ્યધસ્તાદિહ કિઞ્ચનૈત-
દધિષ્ઠિતં યત્ર સતા નુ ભાવ્યમ્ ॥ ૧૮ ॥
એતત્કુતો વાબ્જમનન્યદપ્સુ ।
અસ્તિ હ્યધસ્તાદિહ કિઞ્ચનૈત-
દધિષ્ઠિતં યત્ર સતા નુ ભાવ્યમ્ ॥ ૧૮ ॥
સ ઇત્થમુદ્વીક્ષ્ય તદબ્જનાલ-
નાડીભિરન્તર્જલમાવિવેશ ।
નાર્વાગ્ગતસ્તત્ખરનાલનાલ-
નાભિં વિચિન્વંસ્તદવિન્દતાજઃ ॥ ૧૯ ॥
નાડીભિરન્તર્જલમાવિવેશ ।
નાર્વાગ્ગતસ્તત્ખરનાલનાલ-
નાભિં વિચિન્વંસ્તદવિન્દતાજઃ ॥ ૧૯ ॥
તમસ્યપારે વિદુરાત્મસર્ગં
વિચિન્વતોઽભૂત્સુમહાંસ્ત્રિણેમિઃ ।
યો દેહભાજાં ભયમીરયાણઃ
પરિક્ષિણોત્યાયુરજસ્ય હેતિઃ ॥ ૨૦ ॥
વિચિન્વતોઽભૂત્સુમહાંસ્ત્રિણેમિઃ ।
યો દેહભાજાં ભયમીરયાણઃ
પરિક્ષિણોત્યાયુરજસ્ય હેતિઃ ॥ ૨૦ ॥
તતો નિવૃત્તોઽપ્રતિલબ્ધકામઃ
સ્વધિષ્ણ્યમાસાદ્ય પુનઃ સ દેવઃ ।
શનૈર્જિતશ્વાસનિવૃત્તચિત્તો
ન્યષીદદારૂઢસમાધિયોગઃ ॥ ૨૧ ॥
સ્વધિષ્ણ્યમાસાદ્ય પુનઃ સ દેવઃ ।
શનૈર્જિતશ્વાસનિવૃત્તચિત્તો
ન્યષીદદારૂઢસમાધિયોગઃ ॥ ૨૧ ॥
કાલેન સોઽજઃ પુરુષાયુષાભિ-
પ્રવૃત્તયોગેન વિરૂઢબોધઃ ।
સ્વયં તદન્તર્હૃદયેઽવભાત-
મપશ્યતાપશ્યત યન્ન પૂર્વમ્ ॥ ૨૨ ॥
પ્રવૃત્તયોગેન વિરૂઢબોધઃ ।
સ્વયં તદન્તર્હૃદયેઽવભાત-
મપશ્યતાપશ્યત યન્ન પૂર્વમ્ ॥ ૨૨ ॥
મૃણાલગૌરાયતશેષભોગ-
પર્યઙ્ક એકં પુરુષં શયાનમ્ ।
ફણાતપત્રાયુતમૂર્ધરત્ન-
દ્યુભિર્હતધ્વાન્તયુગાન્તતોયે ॥ ૨૩ ॥
પર્યઙ્ક એકં પુરુષં શયાનમ્ ।
ફણાતપત્રાયુતમૂર્ધરત્ન-
દ્યુભિર્હતધ્વાન્તયુગાન્તતોયે ॥ ૨૩ ॥
પ્રેક્ષાં ક્ષિપન્તં હરિતોપલાદ્રેઃ
સન્ધ્યાભ્રનીવેરુરુરુક્મમૂર્ધ્નઃ ।
રત્નોદધારૌષધિસૌમનસ્ય
વનસ્રજો વેણુભુજાઙ્ઘ્રિ પાઙ્ઘ્રેઃ ॥ ૨૪ ॥
સન્ધ્યાભ્રનીવેરુરુરુક્મમૂર્ધ્નઃ ।
રત્નોદધારૌષધિસૌમનસ્ય
વનસ્રજો વેણુભુજાઙ્ઘ્રિ પાઙ્ઘ્રેઃ ॥ ૨૪ ॥
આયામતો વિસ્તરતઃ સ્વમાન-
દેહેન લોકત્રયસંગ્રહેણ ।
વિચિત્રદિવ્યાભરણાંશુકાનાં
કૃતશ્રિયાપાશ્રિતવેષદેહમ્ ॥ ૨૫ ॥
દેહેન લોકત્રયસંગ્રહેણ ।
વિચિત્રદિવ્યાભરણાંશુકાનાં
કૃતશ્રિયાપાશ્રિતવેષદેહમ્ ॥ ૨૫ ॥
પુંસાં સ્વકામાય વિવિક્તમાર્ગૈ-
રભ્યર્ચતાં કામુદુઘાઙ્ઘ્રિ પદ્મમ્ ।
પ્રદર્શયન્તં કૃપયા નખેન્દુ-
મયૂખભિન્નાઙ્ગુલિચારુપત્રમ્ ॥ ૨૬ ॥
રભ્યર્ચતાં કામુદુઘાઙ્ઘ્રિ પદ્મમ્ ।
પ્રદર્શયન્તં કૃપયા નખેન્દુ-
મયૂખભિન્નાઙ્ગુલિચારુપત્રમ્ ॥ ૨૬ ॥
મુખેન લોકાર્તિહરસ્મિતેન
પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમણ્ડિતેન ।
શોણાયિતેનાધરબિમ્બભાસા
પ્રત્યર્હયન્તં સુનસેન સુભ્ર્વા ॥ ૨૭ ॥
પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમણ્ડિતેન ।
શોણાયિતેનાધરબિમ્બભાસા
પ્રત્યર્હયન્તં સુનસેન સુભ્ર્વા ॥ ૨૭ ॥
કદમ્બકિઞ્જલ્કપિશઙ્ગવાસસા
સ્વલંકૃતં મેખલયા નિતમ્બે ।
હારેણ ચાનન્તધનેન વત્સ
શ્રીવત્સવક્ષઃસ્થલવલ્લભેન ॥ ૨૮ ॥
સ્વલંકૃતં મેખલયા નિતમ્બે ।
હારેણ ચાનન્તધનેન વત્સ
શ્રીવત્સવક્ષઃસ્થલવલ્લભેન ॥ ૨૮ ॥
પરાર્ધ્યકેયૂરમણિપ્રવેક-
પર્યસ્તદોર્દણ્ડસહસ્રશાખમ્ ।
અવ્યક્તમૂલં ભુવનાઙ્ઘ્રિ પેન્દ્ર-
મહીન્દ્રભોગૈરધિવીતવલ્શમ્ ॥ ૨૯ ॥
પર્યસ્તદોર્દણ્ડસહસ્રશાખમ્ ।
અવ્યક્તમૂલં ભુવનાઙ્ઘ્રિ પેન્દ્ર-
મહીન્દ્રભોગૈરધિવીતવલ્શમ્ ॥ ૨૯ ॥
ચરાચરૌકો ભગવન્મહીધ્ર-
મહીન્દ્રબન્ધું સલિલોપગૂઢમ્ ।
કિરીટસાહસ્રહિરણ્યશૃઙ્ગ-
માવિર્ભવત્કૌસ્તુભરત્નગર્ભમ્ ॥ ૩૦ ॥
મહીન્દ્રબન્ધું સલિલોપગૂઢમ્ ।
કિરીટસાહસ્રહિરણ્યશૃઙ્ગ-
માવિર્ભવત્કૌસ્તુભરત્નગર્ભમ્ ॥ ૩૦ ॥
નિવીતમામ્નાયમધુવ્રતશ્રિયા
સ્વકીર્તિમય્યા વનમાલયા હરિમ્ ।
સૂર્યેન્દુવાય્વગ્ન્યગમં ત્રિધામભિઃ
પરિક્રમત્પ્રાધનિકૈર્દુરાસદમ્ ॥ ૩૧ ॥
સ્વકીર્તિમય્યા વનમાલયા હરિમ્ ।
સૂર્યેન્દુવાય્વગ્ન્યગમં ત્રિધામભિઃ
પરિક્રમત્પ્રાધનિકૈર્દુરાસદમ્ ॥ ૩૧ ॥
તર્હ્યેવ તન્નાભિસરઃસરોજ-
માત્મામમ્ભઃ શ્વસનં વિયચ્ચ ।
દદર્શ દેવો જગતો વિધાતા
નાતઃ પરં લોકવિસર્ગદૃષ્ટિઃ ॥ ૩૨ ॥
માત્મામમ્ભઃ શ્વસનં વિયચ્ચ ।
દદર્શ દેવો જગતો વિધાતા
નાતઃ પરં લોકવિસર્ગદૃષ્ટિઃ ॥ ૩૨ ॥
સ કર્મબીજં રજસોપરક્તઃ
પ્રજાઃ સિસૃક્ષન્નિયદેવ દૃષ્ટ્વા ।
અસ્તૌદ્વિસર્ગાભિમુખસ્તમીડ્ય-
મવ્યક્તવર્ત્મન્યભિવેશિતાત્મા ॥ ૩૩ ॥
પ્રજાઃ સિસૃક્ષન્નિયદેવ દૃષ્ટ્વા ।
અસ્તૌદ્વિસર્ગાભિમુખસ્તમીડ્ય-
મવ્યક્તવર્ત્મન્યભિવેશિતાત્મા ॥ ૩૩ ॥