વિદુર ઉવાચ
યે ત્વયાભિહિતા બ્રહ્મન્ સુતાઃ પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
તે રુદ્રગીતેન હરિં સિદ્ધિમાપુઃ પ્રતોષ્ય કામ્ ॥ ૧ ॥
યે ત્વયાભિહિતા બ્રહ્મન્ સુતાઃ પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
તે રુદ્રગીતેન હરિં સિદ્ધિમાપુઃ પ્રતોષ્ય કામ્ ॥ ૧ ॥
કિં બાર્હસ્પત્યેહ પરત્ર વાથ
કૈવલ્યનાથપ્રિયપાર્શ્વવર્તિનઃ ।
આસાદ્ય દેવં ગિરિશં યદૃચ્છયા
પ્રાપુઃ પરં નૂનમથ પ્રચેતસઃ ॥ ૨ ॥
કૈવલ્યનાથપ્રિયપાર્શ્વવર્તિનઃ ।
આસાદ્ય દેવં ગિરિશં યદૃચ્છયા
પ્રાપુઃ પરં નૂનમથ પ્રચેતસઃ ॥ ૨ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
પ્રચેતસોઽન્તરુદધૌ પિતુરાદેશકારિણઃ ।
જપયજ્ઞેન તપસા પુરઞ્જનમતોષયન્ ॥ ૩ ॥
પ્રચેતસોઽન્તરુદધૌ પિતુરાદેશકારિણઃ ।
જપયજ્ઞેન તપસા પુરઞ્જનમતોષયન્ ॥ ૩ ॥
દશવર્ષસહસ્રાન્તે પુરુષસ્તુ સનાતનઃ ।
તેષામાવિરભૂત્કૃચ્છ્રં શાન્તેન શમયન્ રુચા ॥ ૪ ॥
તેષામાવિરભૂત્કૃચ્છ્રં શાન્તેન શમયન્ રુચા ॥ ૪ ॥
સુપર્ણસ્કન્ધમારૂઢો મેરુશૃઙ્ગમિવામ્બુદઃ ।
પીતવાસા મણિગ્રીવઃ કુર્વન્વિતિમિરા દિશઃ ॥ ૫ ॥
પીતવાસા મણિગ્રીવઃ કુર્વન્વિતિમિરા દિશઃ ॥ ૫ ॥
કાશિષ્ણુના કનકવર્ણવિભૂષણેન
ભ્રાજત્કપોલવદનો વિલસત્કિરીટઃ ।
અષ્ટાયુધૈરનુચરૈર્મુનિભિઃ સુરેન્દ્રૈ-
રાસેવિતો ગરુડકિન્નરગીતકીર્તિઃ ॥ ૬ ॥
ભ્રાજત્કપોલવદનો વિલસત્કિરીટઃ ।
અષ્ટાયુધૈરનુચરૈર્મુનિભિઃ સુરેન્દ્રૈ-
રાસેવિતો ગરુડકિન્નરગીતકીર્તિઃ ॥ ૬ ॥
પીનાયતાષ્ટભુજમણ્ડલમધ્યલક્ષ્મ્યા
સ્પર્ધચ્છ્રિયા પરિવૃતો વનમાલયાદ્યઃ ।
બર્હિષ્મતઃ પુરુષ આહ સુતાન્ પ્રપન્નાન્
પર્જન્યનાદરુતયા સઘૃણાવલોકઃ ॥ ૭ ॥
સ્પર્ધચ્છ્રિયા પરિવૃતો વનમાલયાદ્યઃ ।
બર્હિષ્મતઃ પુરુષ આહ સુતાન્ પ્રપન્નાન્
પર્જન્યનાદરુતયા સઘૃણાવલોકઃ ॥ ૭ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
વરં વૃણીધ્વં ભદ્રં વો યૂયં મે નૃપનન્દનાઃ ।
સૌહાર્દેનાપૃથગ્ધર્માસ્તુષ્ટોઽહં સૌહૃદેન વઃ ॥ ૮ ॥
વરં વૃણીધ્વં ભદ્રં વો યૂયં મે નૃપનન્દનાઃ ।
સૌહાર્દેનાપૃથગ્ધર્માસ્તુષ્ટોઽહં સૌહૃદેન વઃ ॥ ૮ ॥
યોઽનુસ્મરતિ સન્ધ્યાયાં યુષ્માનનુદિનં નરઃ ।
તસ્ય ભ્રાતૃષ્વાત્મસામ્યં તથા ભૂતેષુ સૌહૃદમ્ ॥ ૯ ॥
તસ્ય ભ્રાતૃષ્વાત્મસામ્યં તથા ભૂતેષુ સૌહૃદમ્ ॥ ૯ ॥
યે તુ માં રુદ્રગીતેન સાયં પ્રાતઃ સમાહિતાઃ ।
સ્તુવન્ત્યહં કામવરાન્દાસ્યે પ્રજ્ઞાં ચ શોભનામ્ ॥ ૧૦ ॥
સ્તુવન્ત્યહં કામવરાન્દાસ્યે પ્રજ્ઞાં ચ શોભનામ્ ॥ ૧૦ ॥
યદ્યૂયં પિતુરાદેશમગ્રહીષ્ટ મુદાન્વિતાઃ ।
અથો વ ઉશતી કીર્તિર્લોકાનનુ ભવિષ્યતિ ॥ ૧૧ ॥
અથો વ ઉશતી કીર્તિર્લોકાનનુ ભવિષ્યતિ ॥ ૧૧ ॥
ભવિતા વિશ્રુતઃ પુત્રોઽનવમો બ્રહ્મણો ગુણૈઃ ।
ય એતામાત્મવીર્યેણ ત્રિલોકીં પૂરયિષ્યતિ ॥ ૧૨ ॥
ય એતામાત્મવીર્યેણ ત્રિલોકીં પૂરયિષ્યતિ ॥ ૧૨ ॥
કણ્ડોઃ પ્રમ્લોચયા લબ્ધા કન્યા કમલલોચના ।
તાં ચાપવિદ્ધાં જગૃહુર્ભૂરુહા નૃપનન્દનાઃ ॥ ૧૩ ॥
તાં ચાપવિદ્ધાં જગૃહુર્ભૂરુહા નૃપનન્દનાઃ ॥ ૧૩ ॥
ક્ષુત્ક્ષામાયા મુખે રાજા સોમઃ પીયૂષવર્ષિણીમ્ ।
દેશિનીં રોદમાનાયા નિદધે સ દયાન્વિતઃ ॥ ૧૪ ॥
દેશિનીં રોદમાનાયા નિદધે સ દયાન્વિતઃ ॥ ૧૪ ॥
પ્રજાવિસર્ગ આદિષ્ટાઃ પિત્રા મામનુવર્તતા ।
તત્ર કન્યાં વરારોહાં તામુદ્વહત મા ચિરમ્ ॥ ૧૫ ॥
તત્ર કન્યાં વરારોહાં તામુદ્વહત મા ચિરમ્ ॥ ૧૫ ॥
અપૃથગ્ધર્મશીલાનાં સર્વેષાં વઃ સુમધ્યમા ।
અપૃથગ્ધર્મશીલેયં ભૂયાત્પત્ન્યર્પિતાશયા ॥ ૧૬ ॥
અપૃથગ્ધર્મશીલેયં ભૂયાત્પત્ન્યર્પિતાશયા ॥ ૧૬ ॥
દિવ્યવર્ષસહસ્રાણાં સહસ્રમહતૌજસઃ ।
ભૌમાન્ ભોક્ષ્યથ ભોગાન્ વૈ દિવ્યાંશ્ચાનુગ્રહાન્મમ ॥ ૧૭ ॥
ભૌમાન્ ભોક્ષ્યથ ભોગાન્ વૈ દિવ્યાંશ્ચાનુગ્રહાન્મમ ॥ ૧૭ ॥
અથ મય્યનપાયિન્યા ભક્ત્યા પક્વગુણાશયાઃ ।
ઉપયાસ્યથ મદ્ધામ નિર્વિદ્ય નિરયાદતઃ ॥ ૧૮ ॥
ઉપયાસ્યથ મદ્ધામ નિર્વિદ્ય નિરયાદતઃ ॥ ૧૮ ॥
ગૃહેષ્વાવિશતાં ચાપિ પુંસાં કુશલકર્મણામ્ ।
મદ્વાર્તાયાતયામાનાં ન બન્ધાય ગૃહા મતાઃ ॥ ૧૯ ॥
મદ્વાર્તાયાતયામાનાં ન બન્ધાય ગૃહા મતાઃ ॥ ૧૯ ॥
નવ્યવદ્ધૃદયે યજ્જ્ઞો બ્રહ્મૈતદ્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
ન મુહ્યન્તિ ન શોચન્તિ ન હૃષ્યન્તિ યતો ગતાઃ ॥ ૨૦ ॥
ન મુહ્યન્તિ ન શોચન્તિ ન હૃષ્યન્તિ યતો ગતાઃ ॥ ૨૦ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
એવં બ્રુવાણં પુરુષાર્થભાજનં
જનાર્દનં પ્રાઞ્જલયઃ પ્રચેતસઃ ।
તદ્દર્શનધ્વસ્તતમોરજોમલા
ગિરાગૃણન્ ગદ્ગદયા સુહૃત્તમમ્ ॥ ૨૧ ॥
એવં બ્રુવાણં પુરુષાર્થભાજનં
જનાર્દનં પ્રાઞ્જલયઃ પ્રચેતસઃ ।
તદ્દર્શનધ્વસ્તતમોરજોમલા
ગિરાગૃણન્ ગદ્ગદયા સુહૃત્તમમ્ ॥ ૨૧ ॥
પ્રચેતસ ઊચુઃ ।
નમો નમઃ ક્લેશવિનાશનાય
નિરૂપિતોદારગુણાહ્વયાય ।
મનોવચોવેગપુરોજવાય
સર્વાક્ષમાર્ગૈરગતાધ્વને નમઃ
નમો નમઃ ક્લેશવિનાશનાય
નિરૂપિતોદારગુણાહ્વયાય ।
મનોવચોવેગપુરોજવાય
સર્વાક્ષમાર્ગૈરગતાધ્વને નમઃ
શુદ્ધાય શાન્તાય નમઃ સ્વનિષ્ઠયા
મનસ્યપાર્થં વિલસદ્દ્વયાય ।
નમો જગત્સ્થાનલયોદયેષુ
ગૃહીતમાયાગુણવિગ્રહાય ॥ ૨૩ ॥
મનસ્યપાર્થં વિલસદ્દ્વયાય ।
નમો જગત્સ્થાનલયોદયેષુ
ગૃહીતમાયાગુણવિગ્રહાય ॥ ૨૩ ॥
નમો વિશુદ્ધસત્ત્વાય હરયે હરિમેધસે ।
વાસુદેવાય કૃષ્ણાય પ્રભવે સર્વસાત્વતામ્ ॥ ૨૪ ॥
વાસુદેવાય કૃષ્ણાય પ્રભવે સર્વસાત્વતામ્ ॥ ૨૪ ॥
નમઃ કમલનાભાય નમઃ કમલમાલિને ।
નમઃ કમલપાદાય નમસ્તે કમલેક્ષણ ॥ ૨૫ ॥
નમઃ કમલપાદાય નમસ્તે કમલેક્ષણ ॥ ૨૫ ॥
નમઃ કમલકિઞ્જલ્કપિશઙ્ગામલવાસસે ।
સર્વભૂતનિવાસાય નમોઽયુઙ્ક્ષ્મહિ સાક્ષિણે ॥ ૨૬ ॥
સર્વભૂતનિવાસાય નમોઽયુઙ્ક્ષ્મહિ સાક્ષિણે ॥ ૨૬ ॥
રૂપં ભગવતા ત્વેતદશેષક્લેશસઙ્ક્ષયમ્ ।
આવિષ્કૃતં નઃ ક્લિષ્ટાનાં કિમન્યદનુકમ્પિતમ્ ॥ ૨૭ ॥
આવિષ્કૃતં નઃ ક્લિષ્ટાનાં કિમન્યદનુકમ્પિતમ્ ॥ ૨૭ ॥
એતાવત્ત્વં હિ વિભુભિર્ભાવ્યં દીનેષુ વત્સલૈઃ ।
યદનુસ્મર્યતે કાલે સ્વબુદ્ધ્યાભદ્રરન્ધન ॥ ૨૮ ॥
યદનુસ્મર્યતે કાલે સ્વબુદ્ધ્યાભદ્રરન્ધન ॥ ૨૮ ॥
યેનોપશાન્તિર્ભૂતાનાં ક્ષુલ્લકાનામપીહતામ્ । અન્તર્હિતોઽન્તર્હૃદયે કસ્માન્નો વેદ નાશિષઃ ॥ ૨૯ ॥
અસાવેવ વરોઽસ્માકમીપ્સિતો જગતઃ પતે ।
પ્રસન્નો ભગવાન્ યેષામપવર્ગગુરુર્ગતિઃ ॥ ૩૦ ॥
પ્રસન્નો ભગવાન્ યેષામપવર્ગગુરુર્ગતિઃ ॥ ૩૦ ॥
વરં વૃણીમહેઽથાપિ નાથ ત્વત્પરતઃ પરાત્ ।
ન હ્યન્તસ્ત્વદ્વિભૂતીનાં સોઽનન્ત ઇતિ ગીયસે ॥ ૩૧ ॥
ન હ્યન્તસ્ત્વદ્વિભૂતીનાં સોઽનન્ત ઇતિ ગીયસે ॥ ૩૧ ॥
પારિજાતેઽઞ્જસા લબ્ધે સારઙ્ગોઽન્યન્ન સેવતે ।
ત્વદઙ્ઘ્રિમૂલમાસાદ્ય સાક્ષાત્કિં કિં વૃણીમહિ ॥ ૩૨ ॥
ત્વદઙ્ઘ્રિમૂલમાસાદ્ય સાક્ષાત્કિં કિં વૃણીમહિ ॥ ૩૨ ॥
યાવત્તે માયયા સ્પૃષ્ટા ભ્રમામ ઇહ કર્મભિઃ ।
તાવદ્ભવત્પ્રસઙ્ગાનાં સઙ્ગઃ સ્યાન્નો ભવે ભવે ॥ ૩૩ ॥
તાવદ્ભવત્પ્રસઙ્ગાનાં સઙ્ગઃ સ્યાન્નો ભવે ભવે ॥ ૩૩ ॥
તુલયામ લવેનાપિ ન સ્વર્ગં નાપુનર્ભવમ્ ।
ભગવત્સઙ્ગિસઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ ॥ ૩૪ ॥
ભગવત્સઙ્ગિસઙ્ગસ્ય મર્ત્યાનાં કિમુતાશિષઃ ॥ ૩૪ ॥
યત્રેડ્યન્તે કથા મૃષ્ટાસ્તૃષ્ણાયાઃ પ્રશમો યતઃ ।
નિર્વૈરં યત્ર ભૂતેષુ નોદ્વેગો યત્ર કશ્ચન ॥ ૩૫ ॥
નિર્વૈરં યત્ર ભૂતેષુ નોદ્વેગો યત્ર કશ્ચન ॥ ૩૫ ॥
યત્ર નારાયણઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્ન્યાસિનાં ગતિઃ ।
સંસ્તૂયતે સત્કથાસુ મુક્તસઙ્ગૈઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૩૬ ॥
સંસ્તૂયતે સત્કથાસુ મુક્તસઙ્ગૈઃ પુનઃ પુનઃ ॥ ૩૬ ॥
તેષાં વિચરતાં પદ્ભ્યાં તીર્થાનાં પાવનેચ્છયા ।
ભીતસ્ય કિં ન રોચેત તાવકાનાં સમાગમઃ ॥ ૩૭ ॥
ભીતસ્ય કિં ન રોચેત તાવકાનાં સમાગમઃ ॥ ૩૭ ॥
વયં તુ સાક્ષાદ્ભગવન્ ભવસ્ય
પ્રિયસ્ય સખ્યુઃ ક્ષણસઙ્ગમેન ।
સુદુશ્ચિકિત્સ્યસ્ય ભવસ્ય મૃત્યો-
ર્ભિષક્તમં ત્વાદ્ય ગતિં ગતાઃ સ્મ ॥ ૩૮ ॥
પ્રિયસ્ય સખ્યુઃ ક્ષણસઙ્ગમેન ।
સુદુશ્ચિકિત્સ્યસ્ય ભવસ્ય મૃત્યો-
ર્ભિષક્તમં ત્વાદ્ય ગતિં ગતાઃ સ્મ ॥ ૩૮ ॥
યન્નઃ સ્વધીતં ગુરવઃ પ્રસાદિતા
વિપ્રાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ સદાનુવૃત્ત્યા ।
આર્યા નતાઃ સુહૃદો ભ્રાતરશ્ચ
સર્વાણિ ભૂતાન્યનસૂયયૈવ ॥ ૩૯ ॥
વિપ્રાશ્ચ વૃદ્ધાશ્ચ સદાનુવૃત્ત્યા ।
આર્યા નતાઃ સુહૃદો ભ્રાતરશ્ચ
સર્વાણિ ભૂતાન્યનસૂયયૈવ ॥ ૩૯ ॥
યન્નઃ સુતપ્તં તપ એતદીશ
નિરન્ધસાં કાલમદભ્રમપ્સુ ।
સર્વં તદેતત્પુરુષસ્ય ભૂમ્નો
વૃણીમહે તે પરિતોષણાય ॥ ૪૦ ॥
નિરન્ધસાં કાલમદભ્રમપ્સુ ।
સર્વં તદેતત્પુરુષસ્ય ભૂમ્નો
વૃણીમહે તે પરિતોષણાય ॥ ૪૦ ॥
મનુઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ ભવશ્ચ
યેઽન્યે તપોજ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
અદૃષ્ટપારા અપિ યન્મહિમ્નઃ
સ્તુવન્ત્યથો ત્વાત્મસમં ગૃણીમઃ ॥ ૪૧ ॥
યેઽન્યે તપોજ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
અદૃષ્ટપારા અપિ યન્મહિમ્નઃ
સ્તુવન્ત્યથો ત્વાત્મસમં ગૃણીમઃ ॥ ૪૧ ॥
નમઃ સમાય શુદ્ધાય પુરુષાય પરાય ચ ।
વાસુદેવાય સત્ત્વાય તુભ્યં ભગવતે નમઃ ॥ ૪૨ ॥
વાસુદેવાય સત્ત્વાય તુભ્યં ભગવતે નમઃ ॥ ૪૨ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ પ્રચેતોભિરભિષ્ટુતો હરિઃ
પ્રીતસ્તથેત્યાહ શરણ્યવત્સલઃ ।
અનિચ્છતાં યાનમતૃપ્તચક્ષુષાં
યયૌ સ્વધામાનપવર્ગવીર્યઃ ॥ ૪૩ ॥
ઇતિ પ્રચેતોભિરભિષ્ટુતો હરિઃ
પ્રીતસ્તથેત્યાહ શરણ્યવત્સલઃ ।
અનિચ્છતાં યાનમતૃપ્તચક્ષુષાં
યયૌ સ્વધામાનપવર્ગવીર્યઃ ॥ ૪૩ ॥
અથ નિર્યાય સલિલાત્પ્રચેતસ ઉદન્વતઃ ।
વીક્ષ્યાકુપ્યન્દ્રુમૈશ્છન્નાં ગાં ગાં રોદ્ધુમિવોચ્છ્રિતૈઃ ॥ ૪૪ ॥
વીક્ષ્યાકુપ્યન્દ્રુમૈશ્છન્નાં ગાં ગાં રોદ્ધુમિવોચ્છ્રિતૈઃ ॥ ૪૪ ॥
તતોઽગ્નિમારુતૌ રાજન્નમુઞ્ચન્મુખતો રુષા ।
મહીં નિર્વીરુધં કર્તું સંવર્તક ઇવાત્યયે ॥ ૪૫ ॥
મહીં નિર્વીરુધં કર્તું સંવર્તક ઇવાત્યયે ॥ ૪૫ ॥
ભસ્મસાત્ક્રિયમાણાંસ્તાન્ દ્રુમાન્વીક્ષ્ય પિતામહઃ ।
આગતઃ શમયામાસ પુત્રાન્ બર્હિષ્મતો નયૈઃ ॥ ૪૬ ॥
આગતઃ શમયામાસ પુત્રાન્ બર્હિષ્મતો નયૈઃ ॥ ૪૬ ॥
તત્રાવશિષ્ટા યે વૃક્ષા ભીતા દુહિતરં તદા ।
ઉજ્જહ્રુસ્તે પ્રચેતોભ્ય ઉપદિષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥ ૪૭ ॥
ઉજ્જહ્રુસ્તે પ્રચેતોભ્ય ઉપદિષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥ ૪૭ ॥
તે ચ બ્રહ્મણ આદેશાન્મારિષામુપયેમિરે ।
યસ્યાં મહદવજ્ઞાનાદજન્યજનયોનિજઃ ॥ ૪૮ ॥
યસ્યાં મહદવજ્ઞાનાદજન્યજનયોનિજઃ ॥ ૪૮ ॥
ચાક્ષુષે ત્વન્તરે પ્રાપ્તે પ્રાક્સર્ગે કાલવિદ્રુતે ।
યઃ સસર્જ પ્રજા ઇષ્ટાઃ સ દક્ષો દૈવચોદિતઃ ॥ ૪૯ ॥
યઃ સસર્જ પ્રજા ઇષ્ટાઃ સ દક્ષો દૈવચોદિતઃ ॥ ૪૯ ॥
યો જાયમાનઃ સર્વેષાં તેજસ્તેજસ્વિનાં રુચા ।
સ્વયોપાદત્ત દાક્ષ્યાચ્ચ કર્મણાં દક્ષમબ્રુવન્ ॥ ૫૦ ॥
સ્વયોપાદત્ત દાક્ષ્યાચ્ચ કર્મણાં દક્ષમબ્રુવન્ ॥ ૫૦ ॥
તં પ્રજાસર્ગરક્ષાયામનાદિરભિષિચ્ય ચ ।
યુયોજ યુયુજેઽન્યાંશ્ચ સ વૈ સર્વપ્રજાપતીન્ ॥ ૫૧ ॥
યુયોજ યુયુજેઽન્યાંશ્ચ સ વૈ સર્વપ્રજાપતીન્ ॥ ૫૧ ॥