શ્રીશુક ઉવાચ
એતાવાનેવ ભૂવલયસ્ય સન્નિવેશઃ પ્રમાણલક્ષણતો વ્યાખ્યાતઃ ॥ ૧ ॥
એતાવાનેવ ભૂવલયસ્ય સન્નિવેશઃ પ્રમાણલક્ષણતો વ્યાખ્યાતઃ ॥ ૧ ॥
એતેન હિ દિવો મણ્ડલમાનં તદ્વિદ ઉપદિશન્તિ યથા દ્વિદલયોર્નિષ્પાવાદીનાં તે અન્તરેણાન્તરિક્ષં તદુભયસન્ધિતમ્ ॥ ૨ ॥
યન્મધ્યગતો ભગવાંસ્તપતપતિસ્તપન આતપેન ત્રિલોકીં પ્રતપત્યવભાસયત્યાત્મભાસા સ એષ ઉદગયનદક્ષિણાયનવૈષુવતસંજ્ઞાભિર્માન્દ્યશૈઘ્ય્રસમાનાભિર્ગતિભિરારોહણાવરોહણસમાનસ્થાનેષુ યથાસવનમભિપદ્યમાનો મકરાદિષુ રાશિષ્વહોરાત્રાણિ દીર્ઘહ્રસ્વસમાનાનિ વિધત્તે ॥ ૩ ॥
યદા મેષતુલયોર્વર્તતે તદાહોરાત્રાણિ સમાનાનિ ભવન્તિ યદા વૃષભાદિષુ પઞ્ચસુ ચ રાશિષુ ચરતિ તદાહાન્યેવ વર્ધન્તે હ્રસતિ ચ માસિ માસ્યેકૈકા ઘટિકા રાત્રિષુ ॥ ૪ ॥
યદા વૃશ્ચિકાદિષુ પઞ્ચસુ વર્તતે તદાહોરાત્રાણિ વિપર્યયાણિ ભવન્તિ ॥ ૫ ॥
યાવદ્દક્ષિણાયનમહાનિ વર્ધન્તે યાવદુદગયનં રાત્રયઃ ॥ ૬ ॥
એવં નવ કોટય એકપઞ્ચાશલ્લક્ષાણિ યોજનાનાં માનસોત્તરગિરિપરિવર્તનસ્યોપદિશન્તિ તસ્મિન્નૈન્દ્રીં પુરીં પૂર્વસ્માન્મેરોર્દેવધાનીં નામ દક્ષિણતો યામ્યાં સંયમનીં નામ પશ્ચાદ્વારુણીં નિમ્લોચનીં નામ ઉત્તરતઃ સૌમ્યાં વિભાવરીં નામ તાસૂદયમધ્યાહ્નાસ્તમયનિશીથાનીતિ ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિનિમિત્તાનિ સમયવિશેષેણ મેરોશ્ચતુર્દિશમ્ ॥ ૭ ॥
તત્રત્યાનાં દિવસમધ્યઙ્ગત એવ સદાઽઽદિત્યસ્તપતિ સવ્યેનાચલં દક્ષિણેન કરોતિ ॥ ૮ ॥
યત્રોદેતિ તસ્ય હ સમાનસૂત્રનિપાતે નિમ્લોચતિ યત્ર ક્વચન સ્યન્દેનાભિતપતિ તસ્ય હૈષ સમાનસૂત્રનિપાતે પ્રસ્વાપયતિ તત્ર ગતં ન પશ્યન્તિ યે તં સમનુપશ્યેરન્ ॥ ૯ ॥
યદા ચૈન્દ્ય્રાઃ પુર્યાઃ પ્રચલતે પઞ્ચદશઘટિકાભિર્યામ્યાં સપાદકોટિદ્વયં યોજનાનાં સાર્ધદ્વાદશલક્ષાણિ સાધિકાનિ ચોપયાતિ ॥ ૧૦ ॥
એવં તતો વારુણીં સૌમ્યામૈન્દ્રીં ચ પુનસ્તથાન્યે ચ ગ્રહાઃ સોમાદયો નક્ષત્રૈઃ સહ જ્યોતિશ્ચક્રે સમભ્યુદ્યન્તિ સહ વા નિમ્લોચન્તિ ॥ ૧૧ ॥
એવં મુહૂર્તેન ચતુસ્ત્રિંશલ્લક્ષયોજનાન્યષ્ટશતાધિકાનિ સૌરો રથસ્ત્રયીમયોઽસૌ ચતસૃષુ પરિવર્તતે પુરીષુ ॥ ૧૨ ॥
યસ્યૈકં ચક્રં દ્વાદશારં ષણ્નેમિ ત્રિણાભિ સંવત્સરાત્મકં સમામનન્તિ તસ્યાક્ષો મેરોર્મૂર્ધનિ કૃતો માનસોત્તરે કૃતેતરભાગો યત્ર પ્રોતં રવિરથચક્રં તૈલયન્ત્રચક્રવદ્ ભ્રમન્માનસોત્તરગિરૌ પરિભ્રમતિ ॥ ૧૩ ॥
તસ્મિન્નક્ષે કૃતમૂલો દ્વિતીયોઽક્ષસ્તુર્યમાનેન સમ્મિતસ્તૈલયન્ત્રાક્ષવદ્ ધ્રુવે કૃતોપરિભાગઃ ॥ ૧૪ ॥
રથનીડસ્તુ ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષયોજનાયતસ્તત્તુરીયભાગવિશાલસ્તાવાન્ રવિરથયુગો યત્ર હયાશ્છન્દોનામાનઃ સપ્તારુણયોજિતા વહન્તિ દેવમાદિત્યમ્ ॥ ૧૫ ॥
પુરસ્તાત્સવિતુરરુણઃ પશ્ચાચ્ચ નિયુક્તઃ સૌત્યે કર્મણિ કિલાસ્તે ॥ ૧૬ ॥
તથા વાલિખિલ્યા ઋષયોઽઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ પુરતઃ સૂર્યં સૂક્તવાકાય નિયુક્તાઃ સંસ્તુવન્તિ ॥ ૧૭ ॥
તથાન્યે ચ ઋષયો ગન્ધર્વાપ્સરસો નાગા ગ્રામણ્યો યાતુધાના દેવા ઇત્યેકૈકશો ગણાઃ સપ્ત ચતુર્દશ માસિ માસિ ભગવન્તં સૂર્યમાત્માનં નાનાનામાનં પૃથઙ્નાનાનામાનઃ પૃથક્કર્મભિર્દ્વન્દ્વશ ઉપાસતે ॥ ૧૮ ॥
લક્ષોત્તરં સાર્ધનવકોટિયોજનપરિમણ્ડલં ભૂવલયસ્ય ક્ષણેન સગવ્યૂત્યુત્તરં દ્વિસહસ્રયોજનાનિ સ ભુઙ્ક્તે ॥ ૧૯ ॥