ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଏତାଵାନେଵ ଭୂଵଲଯସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶଃ ପ୍ରମାଣଲକ୍ଷଣତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଃ ॥ ୧ ॥
ଏତାଵାନେଵ ଭୂଵଲଯସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶଃ ପ୍ରମାଣଲକ୍ଷଣତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଃ ॥ ୧ ॥
ଏତେନ ହି ଦିଵୋ ମଣ୍ଡଲମାନଂ ତଦ୍ଵିଦ ଉପଦିଶନ୍ତି ଯଥା ଦ୍ଵିଦଲଯୋର୍ନିଷ୍ପାଵାଦୀନାଂ ତେ ଅନ୍ତରେଣାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତଦୁଭଯସନ୍ଧିତମ୍ ॥ ୨ ॥
ଯନ୍ମଧ୍ଯଗତୋ ଭଗଵାଂସ୍ତପତପତିସ୍ତପନ ଆତପେନ ତ୍ରିଲୋକୀଂ ପ୍ରତପତ୍ଯଵଭାସଯତ୍ଯାତ୍ମଭାସା ସ ଏଷ ଉଦଗଯନଦକ୍ଷିଣାଯନଵୈଷୁଵତସଂଜ୍ଞାଭିର୍ମାନ୍ଦ୍ଯଶୈଘ୍ଯ୍ରସମାନାଭିର୍ଗତିଭିରାରୋହଣାଵରୋହଣସମାନସ୍ଥାନେଷୁ ଯଥାସଵନମଭିପଦ୍ଯମାନୋ ମକରାଦିଷୁ ରାଶିଷ୍ଵହୋରାତ୍ରାଣି ଦୀର୍ଘହ୍ରସ୍ଵସମାନାନି ଵିଧତ୍ତେ ॥ ୩ ॥
ଯଦା ମେଷତୁଲଯୋର୍ଵର୍ତତେ ତଦାହୋରାତ୍ରାଣି ସମାନାନି ଭଵନ୍ତି ଯଦା ଵୃଷଭାଦିଷୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚ ରାଶିଷୁ ଚରତି ତଦାହାନ୍ଯେଵ ଵର୍ଧନ୍ତେ ହ୍ରସତି ଚ ମାସି ମାସ୍ଯେକୈକା ଘଟିକା ରାତ୍ରିଷୁ ॥ ୪ ॥
ଯଦା ଵୃଶ୍ଚିକାଦିଷୁ ପଞ୍ଚସୁ ଵର୍ତତେ ତଦାହୋରାତ୍ରାଣି ଵିପର୍ଯଯାଣି ଭଵନ୍ତି ॥ ୫ ॥
ଯାଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଯନମହାନି ଵର୍ଧନ୍ତେ ଯାଵଦୁଦଗଯନଂ ରାତ୍ରଯଃ ॥ ୬ ॥
ଏଵଂ ନଵ କୋଟଯ ଏକପଞ୍ଚାଶଲ୍ଲକ୍ଷାଣି ଯୋଜନାନାଂ ମାନସୋତ୍ତରଗିରିପରିଵର୍ତନସ୍ଯୋପଦିଶନ୍ତି ତସ୍ମିନ୍ନୈନ୍ଦ୍ରୀଂ ପୁରୀଂ ପୂର୍ଵସ୍ମାନ୍ମେରୋର୍ଦେଵଧାନୀଂ ନାମ ଦକ୍ଷିଣତୋ ଯାମ୍ଯାଂ ସଂଯମନୀଂ ନାମ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵାରୁଣୀଂ ନିମ୍ଲୋଚନୀଂ ନାମ ଉତ୍ତରତଃ ସୌମ୍ଯାଂ ଵିଭାଵରୀଂ ନାମ ତାସୂଦଯମଧ୍ଯାହ୍ନାସ୍ତମଯନିଶୀଥାନୀତି ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତିନିଵୃତ୍ତିନିମିତ୍ତାନି ସମଯଵିଶେଷେଣ ମେରୋଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ ॥ ୭ ॥
ତତ୍ରତ୍ଯାନାଂ ଦିଵସମଧ୍ଯଙ୍ଗତ ଏଵ ସଦାଽଽଦିତ୍ଯସ୍ତପତି ସଵ୍ଯେନାଚଲଂ ଦକ୍ଷିଣେନ କରୋତି ॥ ୮ ॥
ଯତ୍ରୋଦେତି ତସ୍ଯ ହ ସମାନସୂତ୍ରନିପାତେ ନିମ୍ଲୋଚତି ଯତ୍ର କ୍ଵଚନ ସ୍ଯନ୍ଦେନାଭିତପତି ତସ୍ଯ ହୈଷ ସମାନସୂତ୍ରନିପାତେ ପ୍ରସ୍ଵାପଯତି ତତ୍ର ଗତଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯେ ତଂ ସମନୁପଶ୍ଯେରନ୍ ॥ ୯ ॥
ଯଦା ଚୈନ୍ଦ୍ଯ୍ରାଃ ପୁର୍ଯାଃ ପ୍ରଚଲତେ ପଞ୍ଚଦଶଘଟିକାଭିର୍ଯାମ୍ଯାଂ ସପାଦକୋଟିଦ୍ଵଯଂ ଯୋଜନାନାଂ ସାର୍ଧଦ୍ଵାଦଶଲକ୍ଷାଣି ସାଧିକାନି ଚୋପଯାତି ॥ ୧୦ ॥
ଏଵଂ ତତୋ ଵାରୁଣୀଂ ସୌମ୍ଯାମୈନ୍ଦ୍ରୀଂ ଚ ପୁନସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଗ୍ରହାଃ ସୋମାଦଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରୈଃ ସହ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରେ ସମଭ୍ଯୁଦ୍ଯନ୍ତି ସହ ଵା ନିମ୍ଲୋଚନ୍ତି ॥ ୧୧ ॥
ଏଵଂ ମୁହୂର୍ତେନ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଯୋଜନାନ୍ଯଷ୍ଟଶତାଧିକାନି ସୌରୋ ରଥସ୍ତ୍ରଯୀମଯୋଽସୌ ଚତସୃଷୁ ପରିଵର୍ତତେ ପୁରୀଷୁ ॥ ୧୨ ॥
ଯସ୍ଯୈକଂ ଚକ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ଷଣ୍ନେମି ତ୍ରିଣାଭି ସଂଵତ୍ସରାତ୍ମକଂ ସମାମନନ୍ତି ତସ୍ଯାକ୍ଷୋ ମେରୋର୍ମୂର୍ଧନି କୃତୋ ମାନସୋତ୍ତରେ କୃତେତରଭାଗୋ ଯତ୍ର ପ୍ରୋତଂ ରଵିରଥଚକ୍ରଂ ତୈଲଯନ୍ତ୍ରଚକ୍ରଵଦ୍ ଭ୍ରମନ୍ମାନସୋତ୍ତରଗିରୌ ପରିଭ୍ରମତି ॥ ୧୩ ॥
ତସ୍ମିନ୍ନକ୍ଷେ କୃତମୂଲୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽକ୍ଷସ୍ତୁର୍ଯମାନେନ ସମ୍ମିତସ୍ତୈଲଯନ୍ତ୍ରାକ୍ଷଵଦ୍ ଧ୍ରୁଵେ କୃତୋପରିଭାଗଃ ॥ ୧୪ ॥
ରଥନୀଡସ୍ତୁ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଯୋଜନାଯତସ୍ତତ୍ତୁରୀଯଭାଗଵିଶାଲସ୍ତାଵାନ୍ ରଵିରଥଯୁଗୋ ଯତ୍ର ହଯାଶ୍ଛନ୍ଦୋନାମାନଃ ସପ୍ତାରୁଣଯୋଜିତା ଵହନ୍ତି ଦେଵମାଦିତ୍ଯମ୍ ॥ ୧୫ ॥
ପୁରସ୍ତାତ୍ସଵିତୁରରୁଣଃ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚ ନିଯୁକ୍ତଃ ସୌତ୍ଯେ କର୍ମଣି କିଲାସ୍ତେ ॥ ୧୬ ॥
ତଥା ଵାଲିଖିଲ୍ଯା ଋଷଯୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵମାତ୍ରାଃ ଷଷ୍ଟିସହସ୍ରାଣି ପୁରତଃ ସୂର୍ଯଂ ସୂକ୍ତଵାକାଯ ନିଯୁକ୍ତାଃ ସଂସ୍ତୁଵନ୍ତି ॥ ୧୭ ॥
ତଥାନ୍ଯେ ଚ ଋଷଯୋ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସୋ ନାଗା ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ଯାତୁଧାନା ଦେଵା ଇତ୍ଯେକୈକଶୋ ଗଣାଃ ସପ୍ତ ଚତୁର୍ଦଶ ମାସି ମାସି ଭଗଵନ୍ତଂ ସୂର୍ଯମାତ୍ମାନଂ ନାନାନାମାନଂ ପୃଥଙ୍ନାନାନାମାନଃ ପୃଥକ୍କର୍ମଭିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶ ଉପାସତେ ॥ ୧୮ ॥
ଲକ୍ଷୋତ୍ତରଂ ସାର୍ଧନଵକୋଟିଯୋଜନପରିମଣ୍ଡଲଂ ଭୂଵଲଯସ୍ଯ କ୍ଷଣେନ ସଗଵ୍ଯୂତ୍ଯୁତ୍ତରଂ ଦ୍ଵିସହସ୍ରଯୋଜନାନି ସ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ॥ ୧୯ ॥