શ્રીનારદ ઉવાચ
એવં દૈત્યસુતૈઃ પૃષ્ટો મહાભાગવતોઽસુરઃ ।
ઉવાચતાન્સ્મયમાનઃ સ્મરન્ મદનુભાષિતમ્ ॥ ૧ ॥
એવં દૈત્યસુતૈઃ પૃષ્ટો મહાભાગવતોઽસુરઃ ।
ઉવાચતાન્સ્મયમાનઃ સ્મરન્ મદનુભાષિતમ્ ॥ ૧ ॥
શ્રીપ્રહ્રાદ ઉવાચ
પિતરિ પ્રસ્થિતેઽસ્માકં તપસે મન્દરાચલમ્ ।
યુદ્ધોદ્યમં પરં ચક્રુર્વિબુધા દાનવાન્પ્રતિ ॥ ૨ ॥ H
પિતરિ પ્રસ્થિતેઽસ્માકં તપસે મન્દરાચલમ્ ।
યુદ્ધોદ્યમં પરં ચક્રુર્વિબુધા દાનવાન્પ્રતિ ॥ ૨ ॥ H
પિપીલિકૈરહિરિવ દિષ્ટયા લોકોપતાપનઃ ।
પાપેન પાપોઽભક્ષીતિ વદન્તો વાસવાદયઃ ॥ ૩ ॥
પાપેન પાપોઽભક્ષીતિ વદન્તો વાસવાદયઃ ॥ ૩ ॥
તેષામતિબલોદ્યોગં નિશમ્યાસુરયૂથપાઃ ।
વધ્યમાનાઃ સુરૈર્ભીતા દુદ્રુવુઃ સર્વતો દિશમ્ ॥ ૪ ॥
વધ્યમાનાઃ સુરૈર્ભીતા દુદ્રુવુઃ સર્વતો દિશમ્ ॥ ૪ ॥
કલત્રપુત્રવિત્તાપ્તાન્ગૃહાન્પશુપરિચ્છદાન્ ।
નાવેક્ષ્યમાણાસ્ત્વરિતાઃ સર્વે પ્રાણપરીપ્સવઃ ॥ ૫ ॥
નાવેક્ષ્યમાણાસ્ત્વરિતાઃ સર્વે પ્રાણપરીપ્સવઃ ॥ ૫ ॥
વ્યલુમ્પન્ રાજશિબિરમમરા જયકાઙ્ક્ષિણઃ ।
ઇન્દ્રસ્તુ રાજમહિષીં માતરં મમ ચાગ્રહીત્ ॥ ૬ ॥
ઇન્દ્રસ્તુ રાજમહિષીં માતરં મમ ચાગ્રહીત્ ॥ ૬ ॥
નીયમાનાં ભયોદ્વિગ્નાં રુદતીં કુરરીમિવ ।
યદૃચ્છયાગતસ્તત્ર દેવર્ષિર્દદૃશે પથિ ॥ ૭ ॥
યદૃચ્છયાગતસ્તત્ર દેવર્ષિર્દદૃશે પથિ ॥ ૭ ॥
પ્રાહ નૈનાં સુરપતે નેતુમર્હસ્યનાગસમ્ ।
મુઞ્ચ મુઞ્ચ મહાભાગ સતીં પરપરિગ્રહમ્ ॥ ૮ ॥
મુઞ્ચ મુઞ્ચ મહાભાગ સતીં પરપરિગ્રહમ્ ॥ ૮ ॥
શ્રીઇન્દ્ર ઉવાચ
આસ્તેઽસ્યા જઠરે વીર્યમવિષહ્યં સુરદ્વિષઃ ।
આસ્યતાં યાવત્પ્રસવં મોક્ષ્યેઽર્થપદવીં ગતઃ ॥ ૯ ॥
આસ્તેઽસ્યા જઠરે વીર્યમવિષહ્યં સુરદ્વિષઃ ।
આસ્યતાં યાવત્પ્રસવં મોક્ષ્યેઽર્થપદવીં ગતઃ ॥ ૯ ॥
શ્રીનારદ ઉવાચ
અયં નિષ્કિલ્બિષઃ સાક્ષાન્મહાભાગવતો મહાન્ ।
ત્વયા ન પ્રાપ્સ્યતે સંસ્થામનન્તાનુચરો બલી ॥ ૧૦ ॥
અયં નિષ્કિલ્બિષઃ સાક્ષાન્મહાભાગવતો મહાન્ ।
ત્વયા ન પ્રાપ્સ્યતે સંસ્થામનન્તાનુચરો બલી ॥ ૧૦ ॥
ઇત્યુક્તસ્તાં વિહાયેન્દ્રો દેવર્ષેર્માનયન્વચઃ ।
અનન્તપ્રિયભક્ત્યૈનાં પરિક્રમ્ય દિવં યયૌ ॥ ૧૧ ॥
અનન્તપ્રિયભક્ત્યૈનાં પરિક્રમ્ય દિવં યયૌ ॥ ૧૧ ॥
તતો મે માતરમૃષિઃ સમાનીય નિજાશ્રમે ।
આશ્વાસ્યેહોષ્યતાં વત્સે યાવત્તે ભર્તુરાગમઃ ॥ ૧૨ ॥
આશ્વાસ્યેહોષ્યતાં વત્સે યાવત્તે ભર્તુરાગમઃ ॥ ૧૨ ॥
તથેત્યવાત્સીદ્દેવર્ષેરન્તિકે સાકુતોભયા ।
યાવદ્દૈત્યપતિર્ઘોરાત્તપસો ન ન્યવર્તત ॥ ૧૩ ॥
યાવદ્દૈત્યપતિર્ઘોરાત્તપસો ન ન્યવર્તત ॥ ૧૩ ॥
ઋષિં પર્યચરત્તત્ર ભક્ત્યા પરમયા સતી ।
અન્તર્વત્ની સ્વગર્ભસ્ય ક્ષેમાયેચ્છાપ્રસૂતયે ॥ ૧૪ ॥
અન્તર્વત્ની સ્વગર્ભસ્ય ક્ષેમાયેચ્છાપ્રસૂતયે ॥ ૧૪ ॥
ઋષિઃ કારુણિકસ્તસ્યાઃ પ્રાદાદુભયમીશ્વરઃ ।
ધર્મસ્ય તત્ત્વં જ્ઞાનં ચ મામપ્યુદ્દિશ્ય નિર્મલમ્ ॥ ૧૫ ॥
ધર્મસ્ય તત્ત્વં જ્ઞાનં ચ મામપ્યુદ્દિશ્ય નિર્મલમ્ ॥ ૧૫ ॥
તત્તુ કાલસ્ય દીર્ઘત્વાત્ સ્ત્રીત્વાન્માતુસ્તિરોદધે ।
ઋષિણાનુગૃહીતં માં નાધુનાપ્યજહાત્સ્મૃતિઃ ॥ ૧૬ ॥
ઋષિણાનુગૃહીતં માં નાધુનાપ્યજહાત્સ્મૃતિઃ ॥ ૧૬ ॥
ભવતામપિ ભૂયાન્મે યદિ શ્રદ્દધતે વચઃ ।
વૈશારદી ધીઃ શ્રદ્ધાતઃ સ્ત્રીબાલાનાં ચ મે યથા ॥ ૧૭ ॥
વૈશારદી ધીઃ શ્રદ્ધાતઃ સ્ત્રીબાલાનાં ચ મે યથા ॥ ૧૭ ॥
જન્માદ્યાઃ ષડિમે ભાવા દૃષ્ટા દેહસ્ય નાત્મનઃ ।
ફલાનામિવ વૃક્ષસ્ય કાલેનેશ્વરમૂર્તિના ॥ ૧૮ ॥
ફલાનામિવ વૃક્ષસ્ય કાલેનેશ્વરમૂર્તિના ॥ ૧૮ ॥
આત્મા નિત્યોઽવ્યયઃ શુદ્ધ એકઃ ક્ષેત્રજ્ઞ આશ્રયઃ ।
અવિક્રિયઃ સ્વદૃગ્ હેતુર્વ્યાપકોઽસઙ્ગ્યનાવૃતઃ ॥ ૧૯ ॥
અવિક્રિયઃ સ્વદૃગ્ હેતુર્વ્યાપકોઽસઙ્ગ્યનાવૃતઃ ॥ ૧૯ ॥
એતૈર્દ્વાદશભિર્વિદ્વાનાત્મનો લક્ષણૈઃ પરૈઃ ।
અહં મમેત્યસદ્ભાવં દેહાદૌ મોહજં ત્યજેત્ ॥ ૨૦ ॥
અહં મમેત્યસદ્ભાવં દેહાદૌ મોહજં ત્યજેત્ ॥ ૨૦ ॥
સ્વર્ણં યથા ગ્રાવસુ હેમકારઃ
ક્ષેત્રેષુ યોગૈસ્તદભિજ્ઞ આપ્નુયાત્ ।
ક્ષેત્રેષુ દેહેષુ તથાત્મયોગૈ-
રધ્યાત્મવિદ્ બ્રહ્મગતિં લભેત ॥ ૨૧ ॥
ક્ષેત્રેષુ યોગૈસ્તદભિજ્ઞ આપ્નુયાત્ ।
ક્ષેત્રેષુ દેહેષુ તથાત્મયોગૈ-
રધ્યાત્મવિદ્ બ્રહ્મગતિં લભેત ॥ ૨૧ ॥
અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ પ્રોક્તાસ્ત્રય એવ હિ તદ્ગુણાઃ ।
વિકારાઃ ષોડશાચાર્યૈઃ પુમાનેકઃ સમન્વયાત્ ॥ ૨૨ ॥
વિકારાઃ ષોડશાચાર્યૈઃ પુમાનેકઃ સમન્વયાત્ ॥ ૨૨ ॥
દેહસ્તુ સર્વસઙ્ઘાતો જગત્તસ્થુરિતિ દ્વિધા ।
અત્રૈવ મૃગ્યઃ પુરુષો નેતિ નેતીત્યતત્ત્યજન્ ॥ ૨૩ ॥
અત્રૈવ મૃગ્યઃ પુરુષો નેતિ નેતીત્યતત્ત્યજન્ ॥ ૨૩ ॥
અન્વયવ્યતિરેકેણ વિવેકેનોશતાત્મના ।
સ્વર્ગસ્થાનસમામ્નાયૈર્વિમૃશદ્ભિરસત્વરૈઃ ॥ ૨૪ ॥
સ્વર્ગસ્થાનસમામ્નાયૈર્વિમૃશદ્ભિરસત્વરૈઃ ॥ ૨૪ ॥
બુદ્ધેર્જાગરણં સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિરિતિ વૃત્તયઃ ।
તા યેનૈવાનુભૂયન્તે સોઽધ્યક્ષઃ પુરુષઃ પરઃ ॥ ૨૫ ॥
તા યેનૈવાનુભૂયન્તે સોઽધ્યક્ષઃ પુરુષઃ પરઃ ॥ ૨૫ ॥
એભિસ્ત્રિવર્ણૈઃ પર્યસ્તૈર્બુદ્ધિભેદૈઃ ક્રિયોદ્ભવૈઃ ।
સ્વરૂપમાત્મનો બુધ્યેદ્ ગન્ધૈર્વાયુમિવાન્વયાત્ ॥ ૨૬ ॥
સ્વરૂપમાત્મનો બુધ્યેદ્ ગન્ધૈર્વાયુમિવાન્વયાત્ ॥ ૨૬ ॥
એતદ્દ્વારો હિ સંસારો ગુણકર્મનિબન્ધનઃ ।
અજ્ઞાનમૂલોઽપાર્થોઽપિ પુંસઃ સ્વપ્ન ઇવાર્પ્યતે ॥ ૨૭ ॥
અજ્ઞાનમૂલોઽપાર્થોઽપિ પુંસઃ સ્વપ્ન ઇવાર્પ્યતે ॥ ૨૭ ॥
તસ્માદ્ભવદ્ભિઃ કર્તવ્યં કર્મણાં ત્રિગુણાત્મનામ્ ।
બીજનિર્હરણં યોગઃ પ્રવાહોપરમો ધિયઃ ॥ ૨૮ ॥
બીજનિર્હરણં યોગઃ પ્રવાહોપરમો ધિયઃ ॥ ૨૮ ॥
તત્રોપાયસહસ્રાણામયં ભગવતોદિતઃ ।
યદીશ્વરે ભગવતિ યથા યૈરઞ્જસા રતિઃ ॥ ૨૯ ॥
યદીશ્વરે ભગવતિ યથા યૈરઞ્જસા રતિઃ ॥ ૨૯ ॥
ગુરુશુશ્રૂષયા ભક્ત્યા સર્વલબ્ધાર્પણેન ચ ।
સઙ્ગેન સાધુભક્તાનામીશ્વરારાધનેન ચ ॥ ૩૦ ॥
સઙ્ગેન સાધુભક્તાનામીશ્વરારાધનેન ચ ॥ ૩૦ ॥
શ્રદ્ધયા તત્કથાયાં ચ કીર્તનૈર્ગુણકર્મણામ્ ।
તત્પાદામ્બુરુહધ્યાનાત તલ્લિઙ્ગેક્ષાર્હણાદિભિઃ ॥ ૩૧ ॥
તત્પાદામ્બુરુહધ્યાનાત તલ્લિઙ્ગેક્ષાર્હણાદિભિઃ ॥ ૩૧ ॥
હરિઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ ભગવાનાસ્ત ઈશ્વરઃ ।
ઇતિ ભૂતાનિ મનસા કામૈસ્તૈઃ સાધુ માનયેત્ ॥ ૩૨ ॥
ઇતિ ભૂતાનિ મનસા કામૈસ્તૈઃ સાધુ માનયેત્ ॥ ૩૨ ॥
એવં નિર્જિતષડ્વર્ગૈઃ ક્રિયતે ભક્તિરીશ્વરે ।
વાસુદેવે ભગવતિ યયા સંલભ્યતે રતિઃ ॥ ૩૩ ॥
વાસુદેવે ભગવતિ યયા સંલભ્યતે રતિઃ ॥ ૩૩ ॥
નિશમ્ય કર્માણિ ગુણાનતુલ્યાન્
વીર્યાણિ લીલાતનુભિઃ કૃતાનિ ।
યદાતિહર્ષોત્પુલકાશ્રુગદ્ગદં
પ્રોત્કણ્ઠ ઉદ્ગાયતિ રૌતિ નૃત્યતિ ॥ ૩૪ ॥
વીર્યાણિ લીલાતનુભિઃ કૃતાનિ ।
યદાતિહર્ષોત્પુલકાશ્રુગદ્ગદં
પ્રોત્કણ્ઠ ઉદ્ગાયતિ રૌતિ નૃત્યતિ ॥ ૩૪ ॥
યદા ગ્રહગ્રસ્ત ઇવ ક્વચિદ્ધસ-
ત્યાક્રન્દતે ધ્યાયતિ વન્દતે જનમ્ ।
મુહુઃ શ્વસન્વક્તિ હરે જગત્પતે
નારાયણેત્યાત્મમતિર્ગતત્રપઃ ॥ ૩૫ ॥
ત્યાક્રન્દતે ધ્યાયતિ વન્દતે જનમ્ ।
મુહુઃ શ્વસન્વક્તિ હરે જગત્પતે
નારાયણેત્યાત્મમતિર્ગતત્રપઃ ॥ ૩૫ ॥
તદા પુમાન્મુક્તસમસ્તબન્ધન-
સ્તદ્ભાવભાવાનુકૃતાશયાકૃતિઃ ।
નિર્દગ્ધબીજાનુશયો મહીયસા
ભક્તિપ્રયોગેણ સમેત્યધોક્ષજમ્ ॥ ૩૬ ॥
સ્તદ્ભાવભાવાનુકૃતાશયાકૃતિઃ ।
નિર્દગ્ધબીજાનુશયો મહીયસા
ભક્તિપ્રયોગેણ સમેત્યધોક્ષજમ્ ॥ ૩૬ ॥
અધોક્ષજાલમ્ભમિહાશુભાત્મનઃ
શરીરિણઃ સંસૃતિચક્રશાતનમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મનિર્વાણસુખં વિદુર્બુધા-
સ્તતો ભજધ્વં હૃદયે હૃદીશ્વરમ્ ॥ ૩૭ ॥
શરીરિણઃ સંસૃતિચક્રશાતનમ્ ।
તદ્ બ્રહ્મનિર્વાણસુખં વિદુર્બુધા-
સ્તતો ભજધ્વં હૃદયે હૃદીશ્વરમ્ ॥ ૩૭ ॥
કોઽતિપ્રયાસોઽસુરબાલકા હરે-
રુપાસને સ્વે હૃદિ છિદ્રવત્ સતઃ ।
સ્વસ્યાત્મનઃ સખ્યુરશેષદેહિનાં
સામાન્યતઃ કિં વિષયોપપાદનૈઃ ॥ ૩૮ ॥
રુપાસને સ્વે હૃદિ છિદ્રવત્ સતઃ ।
સ્વસ્યાત્મનઃ સખ્યુરશેષદેહિનાં
સામાન્યતઃ કિં વિષયોપપાદનૈઃ ॥ ૩૮ ॥
રાયઃ કલત્રં પશવઃ સુતાદયો
ગૃહા મહી કુઞ્જરકોશભૂતયઃ ।
સર્વેઽર્થકામાઃ ક્ષણભઙ્ગુરાયુષઃ
કુર્વન્તિ મર્ત્યસ્ય કિયત્ પ્રિયં ચલાઃ ॥ ૩૯ ॥
ગૃહા મહી કુઞ્જરકોશભૂતયઃ ।
સર્વેઽર્થકામાઃ ક્ષણભઙ્ગુરાયુષઃ
કુર્વન્તિ મર્ત્યસ્ય કિયત્ પ્રિયં ચલાઃ ॥ ૩૯ ॥
એવં હિ લોકાઃ ક્રતુભિઃ કૃતા અમી
ક્ષયિષ્ણવઃ સાતિશયા ન નિર્મલાઃ ।
તસ્માદદૃષ્ટશ્રુતદૂષણં પરં
ભક્ત્યોક્તયેશં ભજતાત્મલબ્ધયે ॥ ૪૦ ॥
ક્ષયિષ્ણવઃ સાતિશયા ન નિર્મલાઃ ।
તસ્માદદૃષ્ટશ્રુતદૂષણં પરં
ભક્ત્યોક્તયેશં ભજતાત્મલબ્ધયે ॥ ૪૦ ॥
યદર્થ ઇહ કર્માણિ વિદ્વન્માન્યસકૃન્નરઃ ।
કરોત્યતો વિપર્યાસમમોઘં વિન્દતે ફલમ્ ॥ ૪૧ ॥
કરોત્યતો વિપર્યાસમમોઘં વિન્દતે ફલમ્ ॥ ૪૧ ॥
સુખાય દુઃખમોક્ષાય સઙ્કલ્પ ઇહ કર્મિણઃ ।
સદાપ્નોતીહયા દુઃખમનીહાયાઃ સુખાવૃતઃ ॥ ૪૨ ॥
સદાપ્નોતીહયા દુઃખમનીહાયાઃ સુખાવૃતઃ ॥ ૪૨ ॥
કામાન્કામયતે કામ્યૈર્યદર્થમિહ પૂરુષઃ ।
સ વૈ દેહસ્તુ પારક્યો ભઙ્ગુરો યાત્યુપૈતિ ચ ॥ ૪૩ ॥
સ વૈ દેહસ્તુ પારક્યો ભઙ્ગુરો યાત્યુપૈતિ ચ ॥ ૪૩ ॥
કિમુ વ્યવહિતાપત્યદારાગારધનાદયઃ ।
રાજ્યકોશગજામાત્યભૃત્યાપ્તા મમતાસ્પદાઃ ॥ ૪૪ ॥
રાજ્યકોશગજામાત્યભૃત્યાપ્તા મમતાસ્પદાઃ ॥ ૪૪ ॥
કિમેતૈરાત્મનસ્તુચ્છૈઃ સહ દેહેન નશ્વરૈઃ ।
અનર્થૈરર્થસઙ્કાશૈર્નિત્યાનન્દરસોદધેઃ ॥ ૪૫ ॥
અનર્થૈરર્થસઙ્કાશૈર્નિત્યાનન્દરસોદધેઃ ॥ ૪૫ ॥
નિરૂપ્યતામિહ સ્વાર્થઃ કિયાન્દેહભૃતોઽસુરાઃ ।
નિષેકાદિષ્વવસ્થાસુ ક્લિશ્યમાનસ્ય કર્મભિઃ ॥ ૪૬ ॥
નિષેકાદિષ્વવસ્થાસુ ક્લિશ્યમાનસ્ય કર્મભિઃ ॥ ૪૬ ॥
કર્માણ્યારભતે દેહી દેહેનાત્માનુવર્તિના ।
કર્મભિસ્તનુતે દેહમુભયં ત્વવિવેકતઃ ॥ ૪૭ ॥
કર્મભિસ્તનુતે દેહમુભયં ત્વવિવેકતઃ ॥ ૪૭ ॥
તસ્માદર્થાશ્ચ કામાશ્ચ ધર્માશ્ચ યદપાશ્રયાઃ ।
ભજતાનીહયાત્માનમનીહં હરિમીશ્વરમ્ ॥ ૪૮ ॥
ભજતાનીહયાત્માનમનીહં હરિમીશ્વરમ્ ॥ ૪૮ ॥
સર્વેષામપિ ભૂતાનાં હરિરાત્મેશ્વરઃ પ્રિયઃ ।
ભૂતૈર્મહદ્ભિઃ સ્વકૃતૈઃ કૃતાનાં જીવસંજ્ઞિતઃ ॥ ૪૯ ॥
ભૂતૈર્મહદ્ભિઃ સ્વકૃતૈઃ કૃતાનાં જીવસંજ્ઞિતઃ ॥ ૪૯ ॥
દેવોઽસુરો મનુષ્યો વા યક્ષો ગન્ધર્વ એવ વા ।
ભજન્મુકુન્દચરણં સ્વસ્તિમાન્ સ્યાદ્યથા વયમ્ ॥ ૫૦ ॥
ભજન્મુકુન્દચરણં સ્વસ્તિમાન્ સ્યાદ્યથા વયમ્ ॥ ૫૦ ॥
નાલં દ્વિજત્વં દેવત્વમૃષિત્વં વાસુરાત્મજાઃ ।
પ્રીણનાય મુકુન્દસ્ય ન વૃત્તં ન બહુજ્ઞતા ॥ ૫૧ ॥
પ્રીણનાય મુકુન્દસ્ય ન વૃત્તં ન બહુજ્ઞતા ॥ ૫૧ ॥
ન દાનં ન તપો નેજ્યા ન શૌચં ન વ્રતાનિ ચ ।
પ્રીયતેઽમલયા ભક્ત્યા હરિરન્યદ્ વિડમ્બનમ્ ॥ ૫૨ ॥
પ્રીયતેઽમલયા ભક્ત્યા હરિરન્યદ્ વિડમ્બનમ્ ॥ ૫૨ ॥
તતો હરૌ ભગવતિ ભક્તિં કુરુત દાનવાઃ ।
આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સર્વભૂતાત્મનીશ્વરે ॥ ૫૩ ॥
આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સર્વભૂતાત્મનીશ્વરે ॥ ૫૩ ॥
દૈતેયા યક્ષરક્ષાંસિ સ્ત્રિયઃ શૂદ્રા વ્રજૌકસઃ ।
ખગા મૃગાઃ પાપજીવાઃ સન્તિ હ્યચ્યુતતાં ગતાઃ ॥ ૫૪ ॥
ખગા મૃગાઃ પાપજીવાઃ સન્તિ હ્યચ્યુતતાં ગતાઃ ॥ ૫૪ ॥
એતાવાનેવ લોકેઽસ્મિન્પુંસઃ સ્વાર્થઃ પરઃ સ્મૃતઃ ।
એકાન્તભક્તિર્ગોવિન્દે યત્સર્વત્ર તદીક્ષણમ્ ॥ ૫૫ ॥
એકાન્તભક્તિર્ગોવિન્દે યત્સર્વત્ર તદીક્ષણમ્ ॥ ૫૫ ॥