શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ વૈરોચનેર્વાક્યં ધર્મયુક્તં સ સૂનૃતમ્ ।
નિશમ્ય ભગવાન્પ્રીતઃ પ્રતિનન્દ્યેદમબ્રવીત્ ॥ ૧ ॥
ઇતિ વૈરોચનેર્વાક્યં ધર્મયુક્તં સ સૂનૃતમ્ ।
નિશમ્ય ભગવાન્પ્રીતઃ પ્રતિનન્દ્યેદમબ્રવીત્ ॥ ૧ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
વચસ્તવૈતજ્જનદેવ સૂનૃતં
કુલોચિતં ધર્મયુતં યશસ્કરમ્ ।
યસ્ય પ્રમાણં ભૃગવઃ સામ્પરાયે
પિતામહઃ કુલવૃદ્ધઃ પ્રશાન્તઃ ॥ ૨ ॥
વચસ્તવૈતજ્જનદેવ સૂનૃતં
કુલોચિતં ધર્મયુતં યશસ્કરમ્ ।
યસ્ય પ્રમાણં ભૃગવઃ સામ્પરાયે
પિતામહઃ કુલવૃદ્ધઃ પ્રશાન્તઃ ॥ ૨ ॥
ન હ્યેતસ્મિન્કુલે કશ્ચિન્નિઃસત્ત્વઃ કૃપણઃ પુમાન્ ।
પ્રત્યાખ્યાતા પ્રતિશ્રુત્ય યો વાદાતા દ્વિજાતયે ॥ ૩ ॥
પ્રત્યાખ્યાતા પ્રતિશ્રુત્ય યો વાદાતા દ્વિજાતયે ॥ ૩ ॥
ન સન્તિ તીર્થે યુધિ ચાર્થિનાર્થિતાઃ
પરાઙ્મુખા યે ત્વમનસ્વિનો નૃપ ।
યુષ્મત્કુલે યદ્યશસામલેન
પ્રહ્લાદ ઉદ્ભાતિ યથોડુપઃ ખે ॥ ૪ ॥
પરાઙ્મુખા યે ત્વમનસ્વિનો નૃપ ।
યુષ્મત્કુલે યદ્યશસામલેન
પ્રહ્લાદ ઉદ્ભાતિ યથોડુપઃ ખે ॥ ૪ ॥
યતો જાતો હિરણ્યાક્ષશ્ચરન્નેક ઇમાં મહીમ્ ।
પ્રતિવીરં દિગ્વિજયે નાવિન્દત ગદાયુધઃ ॥ ૫ ॥
પ્રતિવીરં દિગ્વિજયે નાવિન્દત ગદાયુધઃ ॥ ૫ ॥
યં વિનિર્જિત્ય કૃચ્છ્રેણ વિષ્ણુઃ ક્ષ્મોદ્ધાર આગતમ્ ।
આત્માનં જયિનં મેને તદ્વીર્યં ભૂર્યનુસ્મરન્ ॥ ૬ ॥
આત્માનં જયિનં મેને તદ્વીર્યં ભૂર્યનુસ્મરન્ ॥ ૬ ॥
નિશમ્ય તદ્વધં ભ્રાતા હિરણ્યકશિપુઃ પુરા ।
હન્તું ભ્રાતૃહણં ક્રુદ્ધો જગામ નિલયં હરેઃ ॥ ૭ ॥
હન્તું ભ્રાતૃહણં ક્રુદ્ધો જગામ નિલયં હરેઃ ॥ ૭ ॥
તમાયાન્તં સમાલોક્ય શૂલપાણિં કૃતાન્તવત્ ।
ચિન્તયામાસ કાલજ્ઞો વિષ્ણુર્માયાવિનાં વરઃ ॥ ૮ ॥
ચિન્તયામાસ કાલજ્ઞો વિષ્ણુર્માયાવિનાં વરઃ ॥ ૮ ॥
યતો યતોઽહં તત્રાસૌ મૃત્યુઃ પ્રાણભૃતામિવ ।
અતોઽહમસ્ય હૃદયં પ્રવેક્ષ્યામિ પરાગ્દૃશઃ ॥ ૯ ॥
અતોઽહમસ્ય હૃદયં પ્રવેક્ષ્યામિ પરાગ્દૃશઃ ॥ ૯ ॥
એવં સ નિશ્ચિત્ય રિપોઃ શરીર-
માધાવતો નિર્વિવિશેઽસુરેન્દ્ર ।
શ્વાસાનિલાન્તર્હિતસૂક્ષ્મદેહ-
સ્તત્પ્રાણરન્ધ્રેણ વિવિગ્નચેતાઃ ॥ ૧૦ ॥
માધાવતો નિર્વિવિશેઽસુરેન્દ્ર ।
શ્વાસાનિલાન્તર્હિતસૂક્ષ્મદેહ-
સ્તત્પ્રાણરન્ધ્રેણ વિવિગ્નચેતાઃ ॥ ૧૦ ॥
સ તન્નિકેતં પરિમૃશ્ય શૂન્ય-
મપશ્યમાનઃ કુપિતો નનાદ ।
ક્ષ્માં દ્યાં દિશઃ ખં વિવરાન્સમુદ્રાન્
વિષ્ણું વિચિન્વન્ ન દદર્શ વીરઃ ॥ ૧૧ ॥
મપશ્યમાનઃ કુપિતો નનાદ ।
ક્ષ્માં દ્યાં દિશઃ ખં વિવરાન્સમુદ્રાન્
વિષ્ણું વિચિન્વન્ ન દદર્શ વીરઃ ॥ ૧૧ ॥
અપશ્યન્નિતિ હોવાચ મયાન્વિષ્ટમિદં જગત્ ।
ભ્રાતૃહા મે ગતો નૂનં યતો નાવર્તતે પુમાન્ ॥ ૧૨ ॥
ભ્રાતૃહા મે ગતો નૂનં યતો નાવર્તતે પુમાન્ ॥ ૧૨ ॥
વૈરાનુબન્ધ એતાવાનામૃત્યોરિહ દેહિનામ્ ।
અજ્ઞાનપ્રભવો મન્યુરહંમાનોપબૃંહિતઃ ॥ ૧૩ ॥
અજ્ઞાનપ્રભવો મન્યુરહંમાનોપબૃંહિતઃ ॥ ૧૩ ॥
પિતા પ્રહ્લાદપુત્રસ્તે તદ્વિદ્વાન્દ્વિજવત્સલઃ ।
સ્વમાયુર્દ્વિજલિઙ્ગેભ્યો દેવેભ્યોઽદાત્ સ યાચિતઃ ॥ ૧૪ ॥
સ્વમાયુર્દ્વિજલિઙ્ગેભ્યો દેવેભ્યોઽદાત્ સ યાચિતઃ ॥ ૧૪ ॥
ભવાનાચરિતાન્ધર્માનાસ્થિતો ગૃહમેધિભિઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ પૂર્વજૈઃ શૂરૈરન્યૈશ્ચોદ્દામકીર્તિભિઃ ॥ ૧૫ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ પૂર્વજૈઃ શૂરૈરન્યૈશ્ચોદ્દામકીર્તિભિઃ ॥ ૧૫ ॥
તસ્માત્ ત્વત્તો મહીમીષદ્ વૃણેઽહં વરદર્ષભાત્ ।
પદાનિ ત્રીણિ દૈત્યેન્દ્ર સમ્મિતાનિ પદા મમ ॥ ૧૬ ॥
પદાનિ ત્રીણિ દૈત્યેન્દ્ર સમ્મિતાનિ પદા મમ ॥ ૧૬ ॥
નાન્યત્ તે કામયે રાજન્વદાન્યાજ્જગદીશ્વરાત્ ।
નૈનઃ પ્રાપ્નોતિ વૈ વિદ્વાન્યાવદર્થપ્રતિગ્રહઃ ॥ ૧૭ ॥
નૈનઃ પ્રાપ્નોતિ વૈ વિદ્વાન્યાવદર્થપ્રતિગ્રહઃ ॥ ૧૭ ॥
શ્રીબલિરુવાચ
અહો બ્રાહ્મણદાયાદ વાચસ્તે વૃદ્ધસમ્મતાઃ ।
ત્વં બાલો બાલિશમતિઃ સ્વાર્થં પ્રત્યબુધો યથા ॥ ૧૮ ॥
અહો બ્રાહ્મણદાયાદ વાચસ્તે વૃદ્ધસમ્મતાઃ ।
ત્વં બાલો બાલિશમતિઃ સ્વાર્થં પ્રત્યબુધો યથા ॥ ૧૮ ॥
માં વચોભિઃ સમારાધ્ય લોકાનામેકમીશ્વરમ્ ।
પદત્રયં વૃણીતે યોઽબુદ્ધિમાન્ દ્વીપદાશુષમ્ ॥ ૧૯ ॥
પદત્રયં વૃણીતે યોઽબુદ્ધિમાન્ દ્વીપદાશુષમ્ ॥ ૧૯ ॥
ન પુમાન્ મામુપવ્રજ્ય ભૂયો યાચિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્ વૃત્તિકરીં ભૂમિં વટો કામં પ્રતીચ્છ મે ॥ ૨૦ ॥
તસ્માદ્ વૃત્તિકરીં ભૂમિં વટો કામં પ્રતીચ્છ મે ॥ ૨૦ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
યાવન્તો વિષયાઃ પ્રેષ્ઠાસ્ત્રિલોક્યામજિતેન્દ્રિયમ્ ।
ન શક્નુવન્તિ તે સર્વે પ્રતિપૂરયિતું નૃપ ॥ ૨૧ ॥
યાવન્તો વિષયાઃ પ્રેષ્ઠાસ્ત્રિલોક્યામજિતેન્દ્રિયમ્ ।
ન શક્નુવન્તિ તે સર્વે પ્રતિપૂરયિતું નૃપ ॥ ૨૧ ॥
ત્રિભિઃ ક્રમૈરસન્તુષ્ટો દ્વીપેનાપિ ન પૂર્યતે ।
નવવર્ષસમેતેન સપ્તદ્વીપવરેચ્છયા ॥ ૨૨ ॥
નવવર્ષસમેતેન સપ્તદ્વીપવરેચ્છયા ॥ ૨૨ ॥
સપ્તદ્વીપાધિપતયો નૃપા વૈન્યગયાદયઃ ।
અર્થૈઃ કામૈર્ગતા નાન્તં તૃષ્ણાયા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ ૨૩ ॥
અર્થૈઃ કામૈર્ગતા નાન્તં તૃષ્ણાયા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ ૨૩ ॥
યદૃચ્છયોપપન્નેન સન્તુષ્ટો વર્તતે સુખમ્ ।
નાસન્તુષ્ટસ્ત્રિભિર્લોકૈરજિતાત્મોપસાદિતૈઃ ॥ ૨૪ ॥
નાસન્તુષ્ટસ્ત્રિભિર્લોકૈરજિતાત્મોપસાદિતૈઃ ॥ ૨૪ ॥
પુંસોઽયં સંસૃતેર્હેતુરસન્તોષોઽર્થકામયોઃ ।
યદૃચ્છયોપપન્નેન સન્તોષો મુક્તયે સ્મૃતઃ ॥ ૨૫ ॥
યદૃચ્છયોપપન્નેન સન્તોષો મુક્તયે સ્મૃતઃ ॥ ૨૫ ॥
યદૃચ્છાલાભતુષ્ટસ્ય તેજો વિપ્રસ્ય વર્ધતે ।
તત્ પ્રશામ્યત્યસન્તોષાદમ્ભસેવાશુશુક્ષણિઃ ॥ ૨૬ ॥
તત્ પ્રશામ્યત્યસન્તોષાદમ્ભસેવાશુશુક્ષણિઃ ॥ ૨૬ ॥
તસ્માત્ ત્રીણિ પદાન્યેવ વૃણે ત્વદ્ વરદર્ષભાત્ ।
એતાવતૈવ સિદ્ધોઽહં વિત્તં યાવત્પ્રયોજનમ્ ॥ ૨૭ ॥
એતાવતૈવ સિદ્ધોઽહં વિત્તં યાવત્પ્રયોજનમ્ ॥ ૨૭ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સ હસન્નાહ વાઞ્છાતઃ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
વામનાય મહીં દાતું જગ્રાહ જલભાજનમ્ ॥ ૨૮ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ હસન્નાહ વાઞ્છાતઃ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
વામનાય મહીં દાતું જગ્રાહ જલભાજનમ્ ॥ ૨૮ ॥
વિષ્ણવે ક્ષ્માં પ્રદાસ્યન્તમુશના અસુરેશ્વરમ્ ।
જાનંશ્ચિકીર્ષિતં વિષ્ણોઃ શિષ્યં પ્રાહ વિદાં વરઃ ॥ ૨૯ ॥
જાનંશ્ચિકીર્ષિતં વિષ્ણોઃ શિષ્યં પ્રાહ વિદાં વરઃ ॥ ૨૯ ॥
શ્રીશુક્ર ઉવાચ
એષ વૈરોચને સાક્ષાદ્ ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
કશ્યપાદદિતેર્જાતો દેવાનાં કાર્યસાધકઃ ॥ ૩૦ ॥
એષ વૈરોચને સાક્ષાદ્ ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
કશ્યપાદદિતેર્જાતો દેવાનાં કાર્યસાધકઃ ॥ ૩૦ ॥
પ્રતિશ્રુતં ત્વયૈતસ્મૈ યદનર્થમજાનતા ।
ન સાધુ મન્યે દૈત્યાનાં મહાનુપગતોઽનયઃ ॥ ૩૧ ॥
ન સાધુ મન્યે દૈત્યાનાં મહાનુપગતોઽનયઃ ॥ ૩૧ ॥
એષ તે સ્થાનમૈશ્વર્યં શ્રિયં તેજો યશઃ શ્રુતમ્ ।
દાસ્યત્યાચ્છિદ્ય શક્રાય માયામાણવકો હરિઃ ॥ ૩૨ ॥
દાસ્યત્યાચ્છિદ્ય શક્રાય માયામાણવકો હરિઃ ॥ ૩૨ ॥
ત્રિભિઃ ક્રમૈરિમાલ્લોકાન્વિશ્વકાયઃ ક્રમિષ્યતિ ।
સર્વસ્વં વિષ્ણવે દત્ત્વા મૂઢ વર્તિષ્યસે કથમ્ ॥ ૩૩ ॥
સર્વસ્વં વિષ્ણવે દત્ત્વા મૂઢ વર્તિષ્યસે કથમ્ ॥ ૩૩ ॥
ક્રમતો ગાં પદૈકેન દ્વિતીયેન દિવં વિભોઃ ।
ખં ચ કાયેન મહતા તાર્તીયસ્ય કુતો ગતિઃ ॥ ૩૪ ॥
ખં ચ કાયેન મહતા તાર્તીયસ્ય કુતો ગતિઃ ॥ ૩૪ ॥
નિષ્ઠાં તે નરકે મન્યે હ્યપ્રદાતુઃ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
પ્રતિશ્રુતસ્ય યોઽનીશઃ પ્રતિપાદયિતું ભવાન્ ॥ ૩૫ ॥
પ્રતિશ્રુતસ્ય યોઽનીશઃ પ્રતિપાદયિતું ભવાન્ ॥ ૩૫ ॥
ન તદ્દાનં પ્રશંસન્તિ યેન વૃત્તિર્વિપદ્યતે ।
દાનં યજ્ઞસ્તપઃ કર્મ લોકે વૃત્તિમતો યતઃ ॥ ૩૬ ॥
દાનં યજ્ઞસ્તપઃ કર્મ લોકે વૃત્તિમતો યતઃ ॥ ૩૬ ॥
ધર્માય યશસેઽર્થાય કામાય સ્વજનાય ચ ।
પઞ્ચધા વિભજન્વિત્તમિહામુત્ર ચ મોદતે ॥ ૩૭ ॥
પઞ્ચધા વિભજન્વિત્તમિહામુત્ર ચ મોદતે ॥ ૩૭ ॥
અત્રાપિ બહ્વૃચૈર્ગીતં શૃણુ મેઽસુરસત્તમ ।
સત્યમોમિતિ યત્ પ્રોક્તં યન્નેત્યાહાનૃતં હિ તત્ ॥ ૩૮ ॥
સત્યમોમિતિ યત્ પ્રોક્તં યન્નેત્યાહાનૃતં હિ તત્ ॥ ૩૮ ॥
સત્યં પુષ્પફલં વિદ્યાદાત્મવૃક્ષસ્ય ગીયતે ।
વૃક્ષેઽજીવતિ તન્ન સ્યાદનૃતં મૂલમાત્મનઃ ॥ ૩૯ ॥
વૃક્ષેઽજીવતિ તન્ન સ્યાદનૃતં મૂલમાત્મનઃ ॥ ૩૯ ॥
તદ્ યથા વૃક્ષ ઉન્મૂલઃ શુષ્યત્યુદ્વર્તતેઽચિરાત્ ।
એવં નષ્ટાનૃતઃ સદ્ય આત્મા શુષ્યેન્ન સંશયઃ ॥ ૪૦ ॥
એવં નષ્ટાનૃતઃ સદ્ય આત્મા શુષ્યેન્ન સંશયઃ ॥ ૪૦ ॥
પરાગ્ રિક્તમપૂર્ણં વા અક્ષરં યત્ તદોમિતિ ।
યત્ કિઞ્ચિદોમિતિ બ્રૂયાત્ તેન રિચ્યેત વૈ પુમાન્ ।
ભિક્ષવે સર્વમ્ૐ કુર્વન્નાલં કામેન ચાત્મને ॥ ૪૧ ॥
યત્ કિઞ્ચિદોમિતિ બ્રૂયાત્ તેન રિચ્યેત વૈ પુમાન્ ।
ભિક્ષવે સર્વમ્ૐ કુર્વન્નાલં કામેન ચાત્મને ॥ ૪૧ ॥
અથૈતત્ પૂર્ણમભ્યાત્મં યચ્ચ નેત્યનૃતં વચઃ ।
સર્વં નેત્યનૃતં બ્રૂયાત્ સ દુષ્કીર્તિઃ શ્વસન્મૃતઃ ॥ ૪૨ ॥
સર્વં નેત્યનૃતં બ્રૂયાત્ સ દુષ્કીર્તિઃ શ્વસન્મૃતઃ ॥ ૪૨ ॥
સ્ત્રીષુ નર્મવિવાહે ચ વૃત્ત્યર્થે પ્રાણસઙ્કટે ।
ગોબ્રાહ્મણાર્થે હિંસાયાં નાનૃતં સ્યાજ્જુગુપ્સિતમ્ ॥ ૪૩ ॥
ગોબ્રાહ્મણાર્થે હિંસાયાં નાનૃતં સ્યાજ્જુગુપ્સિતમ્ ॥ ૪૩ ॥