ശ്രീശുക ഉവാച
ഇതി വൈരോചനേര്വാക്യം ധര്മയുക്തം സ സൂനൃതമ് ।
നിശമ്യ ഭഗവാന്പ്രീതഃ പ്രതിനന്ദ്യേദമബ്രവീത് ॥ ൧ ॥
ഇതി വൈരോചനേര്വാക്യം ധര്മയുക്തം സ സൂനൃതമ് ।
നിശമ്യ ഭഗവാന്പ്രീതഃ പ്രതിനന്ദ്യേദമബ്രവീത് ॥ ൧ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
വചസ്തവൈതജ്ജനദേവ സൂനൃതം
കുലോചിതം ധര്മയുതം യശസ്കരമ് ।
യസ്യ പ്രമാണം ഭൃഗവഃ സാമ്പരായേ
പിതാമഹഃ കുലവൃദ്ധഃ പ്രശാന്തഃ ॥ ൨ ॥
വചസ്തവൈതജ്ജനദേവ സൂനൃതം
കുലോചിതം ധര്മയുതം യശസ്കരമ് ।
യസ്യ പ്രമാണം ഭൃഗവഃ സാമ്പരായേ
പിതാമഹഃ കുലവൃദ്ധഃ പ്രശാന്തഃ ॥ ൨ ॥
ന ഹ്യേതസ്മിന്കുലേ കശ്ചിന്നിഃസത്ത്വഃ കൃപണഃ പുമാന് ।
പ്രത്യാഖ്യാതാ പ്രതിശ്രുത്യ യോ വാദാതാ ദ്വിജാതയേ ॥ ൩ ॥
പ്രത്യാഖ്യാതാ പ്രതിശ്രുത്യ യോ വാദാതാ ദ്വിജാതയേ ॥ ൩ ॥
ന സന്തി തീര്ഥേ യുധി ചാര്ഥിനാര്ഥിതാഃ
പരാങ്മുഖാ യേ ത്വമനസ്വിനോ നൃപ ।
യുഷ്മത്കുലേ യദ്യശസാമലേന
പ്രഹ്ലാദ ഉദ്ഭാതി യഥോഡുപഃ ഖേ ॥ ൪ ॥
പരാങ്മുഖാ യേ ത്വമനസ്വിനോ നൃപ ।
യുഷ്മത്കുലേ യദ്യശസാമലേന
പ്രഹ്ലാദ ഉദ്ഭാതി യഥോഡുപഃ ഖേ ॥ ൪ ॥
യതോ ജാതോ ഹിരണ്യാക്ഷശ്ചരന്നേക ഇമാം മഹീമ് ।
പ്രതിവീരം ദിഗ്വിജയേ നാവിന്ദത ഗദായുധഃ ॥ ൫ ॥
പ്രതിവീരം ദിഗ്വിജയേ നാവിന്ദത ഗദായുധഃ ॥ ൫ ॥
യം വിനിര്ജിത്യ കൃച്ഛ്രേണ വിഷ്ണുഃ ക്ഷ്മോദ്ധാര ആഗതമ് ।
ആത്മാനം ജയിനം മേനേ തദ്വീര്യം ഭൂര്യനുസ്മരന് ॥ ൬ ॥
ആത്മാനം ജയിനം മേനേ തദ്വീര്യം ഭൂര്യനുസ്മരന് ॥ ൬ ॥
നിശമ്യ തദ്വധം ഭ്രാതാ ഹിരണ്യകശിപുഃ പുരാ ।
ഹന്തും ഭ്രാതൃഹണം ക്രുദ്ധോ ജഗാമ നിലയം ഹരേഃ ॥ ൭ ॥
ഹന്തും ഭ്രാതൃഹണം ക്രുദ്ധോ ജഗാമ നിലയം ഹരേഃ ॥ ൭ ॥
തമായാന്തം സമാലോക്യ ശൂലപാണിം കൃതാന്തവത് ।
ചിന്തയാമാസ കാലജ്ഞോ വിഷ്ണുര്മായാവിനാം വരഃ ॥ ൮ ॥
ചിന്തയാമാസ കാലജ്ഞോ വിഷ്ണുര്മായാവിനാം വരഃ ॥ ൮ ॥
യതോ യതോഽഹം തത്രാസൌ മൃത്യുഃ പ്രാണഭൃതാമിവ ।
അതോഽഹമസ്യ ഹൃദയം പ്രവേക്ഷ്യാമി പരാഗ്ദൃശഃ ॥ ൯ ॥
അതോഽഹമസ്യ ഹൃദയം പ്രവേക്ഷ്യാമി പരാഗ്ദൃശഃ ॥ ൯ ॥
ഏവം സ നിശ്ചിത്യ രിപോഃ ശരീര-
മാധാവതോ നിര്വിവിശേഽസുരേന്ദ്ര ।
ശ്വാസാനിലാന്തര്ഹിതസൂക്ഷ്മദേഹ-
സ്തത്പ്രാണരന്ധ്രേണ വിവിഗ്നചേതാഃ ॥ ൧൦ ॥
മാധാവതോ നിര്വിവിശേഽസുരേന്ദ്ര ।
ശ്വാസാനിലാന്തര്ഹിതസൂക്ഷ്മദേഹ-
സ്തത്പ്രാണരന്ധ്രേണ വിവിഗ്നചേതാഃ ॥ ൧൦ ॥
സ തന്നികേതം പരിമൃശ്യ ശൂന്യ-
മപശ്യമാനഃ കുപിതോ നനാദ ।
ക്ഷ്മാം ദ്യാം ദിശഃ ഖം വിവരാന്സമുദ്രാന്
വിഷ്ണും വിചിന്വന് ന ദദര്ശ വീരഃ ॥ ൧൧ ॥
മപശ്യമാനഃ കുപിതോ നനാദ ।
ക്ഷ്മാം ദ്യാം ദിശഃ ഖം വിവരാന്സമുദ്രാന്
വിഷ്ണും വിചിന്വന് ന ദദര്ശ വീരഃ ॥ ൧൧ ॥
അപശ്യന്നിതി ഹോവാച മയാന്വിഷ്ടമിദം ജഗത് ।
ഭ്രാതൃഹാ മേ ഗതോ നൂനം യതോ നാവര്തതേ പുമാന് ॥ ൧൨ ॥
ഭ്രാതൃഹാ മേ ഗതോ നൂനം യതോ നാവര്തതേ പുമാന് ॥ ൧൨ ॥
വൈരാനുബന്ധ ഏതാവാനാമൃത്യോരിഹ ദേഹിനാമ് ।
അജ്ഞാനപ്രഭവോ മന്യുരഹംമാനോപബൃംഹിതഃ ॥ ൧൩ ॥
അജ്ഞാനപ്രഭവോ മന്യുരഹംമാനോപബൃംഹിതഃ ॥ ൧൩ ॥
പിതാ പ്രഹ്ലാദപുത്രസ്തേ തദ്വിദ്വാന്ദ്വിജവത്സലഃ ।
സ്വമായുര്ദ്വിജലിങ്ഗേഭ്യോ ദേവേഭ്യോഽദാത് സ യാചിതഃ ॥ ൧൪ ॥
സ്വമായുര്ദ്വിജലിങ്ഗേഭ്യോ ദേവേഭ്യോഽദാത് സ യാചിതഃ ॥ ൧൪ ॥
ഭവാനാചരിതാന്ധര്മാനാസ്ഥിതോ ഗൃഹമേധിഭിഃ ।
ബ്രാഹ്മണൈഃ പൂര്വജൈഃ ശൂരൈരന്യൈശ്ചോദ്ദാമകീര്തിഭിഃ ॥ ൧൫ ॥
ബ്രാഹ്മണൈഃ പൂര്വജൈഃ ശൂരൈരന്യൈശ്ചോദ്ദാമകീര്തിഭിഃ ॥ ൧൫ ॥
തസ്മാത് ത്വത്തോ മഹീമീഷദ് വൃണേഽഹം വരദര്ഷഭാത് ।
പദാനി ത്രീണി ദൈത്യേന്ദ്ര സമ്മിതാനി പദാ മമ ॥ ൧൬ ॥
പദാനി ത്രീണി ദൈത്യേന്ദ്ര സമ്മിതാനി പദാ മമ ॥ ൧൬ ॥
നാന്യത് തേ കാമയേ രാജന്വദാന്യാജ്ജഗദീശ്വരാത് ।
നൈനഃ പ്രാപ്നോതി വൈ വിദ്വാന്യാവദര്ഥപ്രതിഗ്രഹഃ ॥ ൧൭ ॥
നൈനഃ പ്രാപ്നോതി വൈ വിദ്വാന്യാവദര്ഥപ്രതിഗ്രഹഃ ॥ ൧൭ ॥
ശ്രീബലിരുവാച
അഹോ ബ്രാഹ്മണദായാദ വാചസ്തേ വൃദ്ധസമ്മതാഃ ।
ത്വം ബാലോ ബാലിശമതിഃ സ്വാര്ഥം പ്രത്യബുധോ യഥാ ॥ ൧൮ ॥
അഹോ ബ്രാഹ്മണദായാദ വാചസ്തേ വൃദ്ധസമ്മതാഃ ।
ത്വം ബാലോ ബാലിശമതിഃ സ്വാര്ഥം പ്രത്യബുധോ യഥാ ॥ ൧൮ ॥
മാം വചോഭിഃ സമാരാധ്യ ലോകാനാമേകമീശ്വരമ് ।
പദത്രയം വൃണീതേ യോഽബുദ്ധിമാന് ദ്വീപദാശുഷമ് ॥ ൧൯ ॥
പദത്രയം വൃണീതേ യോഽബുദ്ധിമാന് ദ്വീപദാശുഷമ് ॥ ൧൯ ॥
ന പുമാന് മാമുപവ്രജ്യ ഭൂയോ യാചിതുമര്ഹതി ।
തസ്മാദ് വൃത്തികരീം ഭൂമിം വടോ കാമം പ്രതീച്ഛ മേ ॥ ൨൦ ॥
തസ്മാദ് വൃത്തികരീം ഭൂമിം വടോ കാമം പ്രതീച്ഛ മേ ॥ ൨൦ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
യാവന്തോ വിഷയാഃ പ്രേഷ്ഠാസ്ത്രിലോക്യാമജിതേന്ദ്രിയമ് ।
ന ശക്നുവന്തി തേ സര്വേ പ്രതിപൂരയിതും നൃപ ॥ ൨൧ ॥
യാവന്തോ വിഷയാഃ പ്രേഷ്ഠാസ്ത്രിലോക്യാമജിതേന്ദ്രിയമ് ।
ന ശക്നുവന്തി തേ സര്വേ പ്രതിപൂരയിതും നൃപ ॥ ൨൧ ॥
ത്രിഭിഃ ക്രമൈരസന്തുഷ്ടോ ദ്വീപേനാപി ന പൂര്യതേ ।
നവവര്ഷസമേതേന സപ്തദ്വീപവരേച്ഛയാ ॥ ൨൨ ॥
നവവര്ഷസമേതേന സപ്തദ്വീപവരേച്ഛയാ ॥ ൨൨ ॥
സപ്തദ്വീപാധിപതയോ നൃപാ വൈന്യഗയാദയഃ ।
അര്ഥൈഃ കാമൈര്ഗതാ നാന്തം തൃഷ്ണായാ ഇതി നഃ ശ്രുതമ് ॥ ൨൩ ॥
അര്ഥൈഃ കാമൈര്ഗതാ നാന്തം തൃഷ്ണായാ ഇതി നഃ ശ്രുതമ് ॥ ൨൩ ॥
യദൃച്ഛയോപപന്നേന സന്തുഷ്ടോ വര്തതേ സുഖമ് ।
നാസന്തുഷ്ടസ്ത്രിഭിര്ലോകൈരജിതാത്മോപസാദിതൈഃ ॥ ൨൪ ॥
നാസന്തുഷ്ടസ്ത്രിഭിര്ലോകൈരജിതാത്മോപസാദിതൈഃ ॥ ൨൪ ॥
പുംസോഽയം സംസൃതേര്ഹേതുരസന്തോഷോഽര്ഥകാമയോഃ ।
യദൃച്ഛയോപപന്നേന സന്തോഷോ മുക്തയേ സ്മൃതഃ ॥ ൨൫ ॥
യദൃച്ഛയോപപന്നേന സന്തോഷോ മുക്തയേ സ്മൃതഃ ॥ ൨൫ ॥
യദൃച്ഛാലാഭതുഷ്ടസ്യ തേജോ വിപ്രസ്യ വര്ധതേ ।
തത് പ്രശാമ്യത്യസന്തോഷാദമ്ഭസേവാശുശുക്ഷണിഃ ॥ ൨൬ ॥
തത് പ്രശാമ്യത്യസന്തോഷാദമ്ഭസേവാശുശുക്ഷണിഃ ॥ ൨൬ ॥
തസ്മാത് ത്രീണി പദാന്യേവ വൃണേ ത്വദ് വരദര്ഷഭാത് ।
ഏതാവതൈവ സിദ്ധോഽഹം വിത്തം യാവത്പ്രയോജനമ് ॥ ൨൭ ॥
ഏതാവതൈവ സിദ്ധോഽഹം വിത്തം യാവത്പ്രയോജനമ് ॥ ൨൭ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
ഇത്യുക്തഃ സ ഹസന്നാഹ വാഞ്ഛാതഃ പ്രതിഗൃഹ്യതാമ് ।
വാമനായ മഹീം ദാതും ജഗ്രാഹ ജലഭാജനമ് ॥ ൨൮ ॥
ഇത്യുക്തഃ സ ഹസന്നാഹ വാഞ്ഛാതഃ പ്രതിഗൃഹ്യതാമ് ।
വാമനായ മഹീം ദാതും ജഗ്രാഹ ജലഭാജനമ് ॥ ൨൮ ॥
വിഷ്ണവേ ക്ഷ്മാം പ്രദാസ്യന്തമുശനാ അസുരേശ്വരമ് ।
ജാനംശ്ചികീര്ഷിതം വിഷ്ണോഃ ശിഷ്യം പ്രാഹ വിദാം വരഃ ॥ ൨൯ ॥
ജാനംശ്ചികീര്ഷിതം വിഷ്ണോഃ ശിഷ്യം പ്രാഹ വിദാം വരഃ ॥ ൨൯ ॥
ശ്രീശുക്ര ഉവാച
ഏഷ വൈരോചനേ സാക്ഷാദ് ഭഗവാന്വിഷ്ണുരവ്യയഃ ।
കശ്യപാദദിതേര്ജാതോ ദേവാനാം കാര്യസാധകഃ ॥ ൩൦ ॥
ഏഷ വൈരോചനേ സാക്ഷാദ് ഭഗവാന്വിഷ്ണുരവ്യയഃ ।
കശ്യപാദദിതേര്ജാതോ ദേവാനാം കാര്യസാധകഃ ॥ ൩൦ ॥
പ്രതിശ്രുതം ത്വയൈതസ്മൈ യദനര്ഥമജാനതാ ।
ന സാധു മന്യേ ദൈത്യാനാം മഹാനുപഗതോഽനയഃ ॥ ൩൧ ॥
ന സാധു മന്യേ ദൈത്യാനാം മഹാനുപഗതോഽനയഃ ॥ ൩൧ ॥
ഏഷ തേ സ്ഥാനമൈശ്വര്യം ശ്രിയം തേജോ യശഃ ശ്രുതമ് ।
ദാസ്യത്യാച്ഛിദ്യ ശക്രായ മായാമാണവകോ ഹരിഃ ॥ ൩൨ ॥
ദാസ്യത്യാച്ഛിദ്യ ശക്രായ മായാമാണവകോ ഹരിഃ ॥ ൩൨ ॥
ത്രിഭിഃ ക്രമൈരിമാല്ലോകാന്വിശ്വകായഃ ക്രമിഷ്യതി ।
സര്വസ്വം വിഷ്ണവേ ദത്ത്വാ മൂഢ വര്തിഷ്യസേ കഥമ് ॥ ൩൩ ॥
സര്വസ്വം വിഷ്ണവേ ദത്ത്വാ മൂഢ വര്തിഷ്യസേ കഥമ് ॥ ൩൩ ॥
ക്രമതോ ഗാം പദൈകേന ദ്വിതീയേന ദിവം വിഭോഃ ।
ഖം ച കായേന മഹതാ താര്തീയസ്യ കുതോ ഗതിഃ ॥ ൩൪ ॥
ഖം ച കായേന മഹതാ താര്തീയസ്യ കുതോ ഗതിഃ ॥ ൩൪ ॥
നിഷ്ഠാം തേ നരകേ മന്യേ ഹ്യപ്രദാതുഃ പ്രതിശ്രുതമ് ।
പ്രതിശ്രുതസ്യ യോഽനീശഃ പ്രതിപാദയിതും ഭവാന് ॥ ൩൫ ॥
പ്രതിശ്രുതസ്യ യോഽനീശഃ പ്രതിപാദയിതും ഭവാന് ॥ ൩൫ ॥
ന തദ്ദാനം പ്രശംസന്തി യേന വൃത്തിര്വിപദ്യതേ ।
ദാനം യജ്ഞസ്തപഃ കര്മ ലോകേ വൃത്തിമതോ യതഃ ॥ ൩൬ ॥
ദാനം യജ്ഞസ്തപഃ കര്മ ലോകേ വൃത്തിമതോ യതഃ ॥ ൩൬ ॥
ധര്മായ യശസേഽര്ഥായ കാമായ സ്വജനായ ച ।
പഞ്ചധാ വിഭജന്വിത്തമിഹാമുത്ര ച മോദതേ ॥ ൩൭ ॥
പഞ്ചധാ വിഭജന്വിത്തമിഹാമുത്ര ച മോദതേ ॥ ൩൭ ॥
അത്രാപി ബഹ്വൃചൈര്ഗീതം ശൃണു മേഽസുരസത്തമ ।
സത്യമോമിതി യത് പ്രോക്തം യന്നേത്യാഹാനൃതം ഹി തത് ॥ ൩൮ ॥
സത്യമോമിതി യത് പ്രോക്തം യന്നേത്യാഹാനൃതം ഹി തത് ॥ ൩൮ ॥
സത്യം പുഷ്പഫലം വിദ്യാദാത്മവൃക്ഷസ്യ ഗീയതേ ।
വൃക്ഷേഽജീവതി തന്ന സ്യാദനൃതം മൂലമാത്മനഃ ॥ ൩൯ ॥
വൃക്ഷേഽജീവതി തന്ന സ്യാദനൃതം മൂലമാത്മനഃ ॥ ൩൯ ॥
തദ് യഥാ വൃക്ഷ ഉന്മൂലഃ ശുഷ്യത്യുദ്വര്തതേഽചിരാത് ।
ഏവം നഷ്ടാനൃതഃ സദ്യ ആത്മാ ശുഷ്യേന്ന സംശയഃ ॥ ൪൦ ॥
ഏവം നഷ്ടാനൃതഃ സദ്യ ആത്മാ ശുഷ്യേന്ന സംശയഃ ॥ ൪൦ ॥
പരാഗ് രിക്തമപൂര്ണം വാ അക്ഷരം യത് തദോമിതി ।
യത് കിഞ്ചിദോമിതി ബ്രൂയാത് തേന രിച്യേത വൈ പുമാന് ।
ഭിക്ഷവേ സര്വമ്ഓം കുര്വന്നാലം കാമേന ചാത്മനേ ॥ ൪൧ ॥
യത് കിഞ്ചിദോമിതി ബ്രൂയാത് തേന രിച്യേത വൈ പുമാന് ।
ഭിക്ഷവേ സര്വമ്ഓം കുര്വന്നാലം കാമേന ചാത്മനേ ॥ ൪൧ ॥
അഥൈതത് പൂര്ണമഭ്യാത്മം യച്ച നേത്യനൃതം വചഃ ।
സര്വം നേത്യനൃതം ബ്രൂയാത് സ ദുഷ്കീര്തിഃ ശ്വസന്മൃതഃ ॥ ൪൨ ॥
സര്വം നേത്യനൃതം ബ്രൂയാത് സ ദുഷ്കീര്തിഃ ശ്വസന്മൃതഃ ॥ ൪൨ ॥
സ്ത്രീഷു നര്മവിവാഹേ ച വൃത്ത്യര്ഥേ പ്രാണസങ്കടേ ।
ഗോബ്രാഹ്മണാര്ഥേ ഹിംസായാം നാനൃതം സ്യാജ്ജുഗുപ്സിതമ് ॥ ൪൩ ॥
ഗോബ്രാഹ്മണാര്ഥേ ഹിംസായാം നാനൃതം സ്യാജ്ജുഗുപ്സിതമ് ॥ ൪൩ ॥