ഉദ്ധവഗീതാ - ദശമോഽധ്യായഃ

മയാ ഉദിതേഷു അവഹിതഃ സ്വധര്മേഷു മദാശ്രയഃ ।
വര്ണാശ്രമകുല ആചാരം അകാമാത്മാ സമാചരേത് ॥ 1॥

അന്വീക്ഷേത വിശുദ്ധാത്മാ ദേഹിനാം വിഷയാത്മനാമ് ।
ഗുണേഷു തത്ത്വധ്യാനേന സര്വാരമ്ഭവിപര്യയമ് ॥ 2॥

സുപ്തസ്യ വിഷയാലോകഃ ധ്യായതഃ വാ മനോരഥഃ ।
നാനാമകത്വാത് വിഫലഃ തഥാ ഭേദാത്മദീഃ ഗുണൈഃ ॥ 3॥

നിവൃത്തം കര്മ സേവേത പ്രവൃത്തം മത്പരഃ ത്യജേത് ।
ജിജ്ഞാസായാം സമ്പ്രവൃത്തഃ ന അദ്രിയേത് കര്മ ചോദനാമ് ॥ 4॥

യമാനഭീക്ഷ്ണം സേവേത നിയമാന് മത്പരഃ ക്വചിത് ।
മദഭിജ്ഞം ഗുരം ശാന്തം ഉപാസീത മദാത്മകമ് ॥ 5॥

അമാന്യമത്സരഃ ദക്ഷഃ നിര്മമഃ ദൃഢസൌഹൃദഃ ।
അസത്വരഃ അര്ഥജിജ്ഞാസുഃ അനസൂയൌഃ അമോഘവാക് ॥ 6॥

ജായാപത്യഗൃഹക്ഷേത്രസ്വജനദ്രവിണ ആദിഷു ।
ഉദാസീനഃ സമം പശ്യന് സര്വേഷു അര്ഥം ഇവ ആത്മനഃ ॥ 7॥

വിലക്ഷണഃ സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാത് ദേഹാത് ആത്മേക്ഷിതാ സ്വദൃക് ।
യഥാഗ്നിഃ ദാരുണഃ ദാഹ്യാത് ദാഹകഃ അന്യഃ പ്രകാശകഃ ॥ 8॥

നിരോധ ഉത്പത്തി അണു ബൃഹന് നാനാത്വം തത്കൃതാന് ഗുണാന് ।
അന്തഃ പ്രവിഷ്ടഃ ആധത്തഃ ഏവം ദേഹഗുണാന് പരഃ ॥ 9॥

യഃ അസൌ ഗുണൈഃ വിരചിതഃ ദേഹഃ അയം പുരുഷസ്യ ഹി ।
സംസാരഃ തത് നിബന്ധഃ അയം പുംസഃ വിദ്യാത് ഛിദാത്മനഃ ॥ 10॥

തസ്മാത് ജിജ്ഞാസയാ ആത്മാനം ആത്മസ്ഥം പരമ് ।
സങ്ഗമ്യ നിരസേത് ഏതത് വസ്തുബുദ്ധിം യഥാക്രമമ് ॥ 11॥

ആചാര്യഃ അരണിഃ ആദ്യഃ സ്യാത് അന്തേവാസി ഉത്തര അരണിഃ ।
തത് സന്ധാനം പ്രവചനം വിദ്യാ സന്ധിഃ സുഖാവഹഃ ॥ 12॥

വൈശാരദീ സാ അതിവിശുദ്ധബുദ്ധിഃ
ധുനോതി മായാം ഗുണസമ്പ്രസൂതാമ് ।
ഗുണാന് ച സന്ദഹ്യ യത് ആത്മം ഏതത്
സ്വയം ച ശാമ്യതി അസമിദ് യഥാ അഗ്നിഃ ॥ 13॥

അഥ ഏഷാം കര്മകര്തൄണാം ഭോക്തൄണാം സുഖദുഃഖയോഃ ।
നാനാത്വം അഥ നിത്യത്വം ലോകകാലാഗമ ആത്മനാമ് ॥ 14॥

മന്യസേ സര്വഭാവാനാം സംസ്ഥാ ഹി ഔത്പത്തികീ യഥാ ।
തത് തത് ആകൃതിഭേദേന ജായതേ ഭിദ്യതേ ച ധീഃ ॥ 15॥

ഏവം അപി അങ്ഗ സര്വേഷാം ദേഹിനാം ദേഹയോഗതഃ ।
കാല അവയവതഃ സന്തി ഭാവാ ജന്മാദയോഃ അസകൃത് ॥ 16॥

അത്ര അപി കര്മണാം കര്തുഃ അസ്വാതന്ത്ര്യം ച ലക്ഷ്യതേ ।
ഭോക്തുഃ ച ദുഃഖസുഖയോഃ കഃ അന്വര്ഥഃ വിവശം ഭജേത് ॥ 17॥

ന ദേഹിനാം സുഖം കിഞ്ചിത് വിദ്യതേ വിദുഷാം അപി ।
തഥാ ച ദുഃഖം മൂഢാനാം വൃഥാ അഹങ്കരണം പരമ് ॥ 18॥

യദി പ്രാപ്തിം വിഘാതം ച ജാനന്തി സുഖദുഃഖയോഃ ।
തേ അപി അദ്ധാ ന വിദുഃ യോഗം മൃത്യുഃ ന പ്രഭവേത് യഥാ ॥ 19॥

കഃ അന്വര്ഥഃ സുഖയതി ഏനം കാമഃ വാ മൃത്യുഃ അന്തികേ ।
ആഘാതം നീയമാനസ്യ വധ്യസി ഏവ ന തുഷ്ടിദഃ ॥ 20॥

ശ്രുതം ച ദൃഷ്ടവത് ദുഷ്ടം സ്പര്ധാ അസൂയാ അത്യയവ്യയൈഃ ।
ബഹു അന്തരായ കാമത്വാത് കൃഷിവത് ച അപി നിഷ്ഫലമ് ॥ 21॥

അന്തരായൈഃ അവിഹതഃ യദി ധര്മഃ സ്വനുഷ്ഠിതഃ ।
തേനാപി നിര്ജിതം സ്ഥാനം യഥാ ഗച്ഛതി തത് ശ്രുണു ॥ 22॥

ഇഷ്ത്വാ ഇഹ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ സ്വര്ലോകം യാതി യാജ്ഞികഃ ।
ഭുഞ്ജീത ദേവവത് തത്ര ഭോഗാന് ദിവ്യാന് നിജ അര്ജിതാന് ॥ 23॥

സ്വപുണ്യ ഉപചിതേ ശുഭ്രേ വിമാനഃ ഉപഗീയതേ ।
ഗന്ധര്വൈഃ വിഹരന്മധ്യേ ദേവീനാം ഹൃദ്യവേഷധൃക് ॥ 24॥

സ്ത്രീഭിഃ കാമഗയാനേന കിങ്കിണീജാലമാലിനാ ।
ക്രീഡന് ന വേദ ആത്മപാതം സുരാക്രീഡേഷു നിര്വൃതഃ ॥ 25॥

താവത് പ്രമോദതേ സ്വര്ഗേ യാവത് പുണ്യം സമാപ്യതേ ।
ക്ഷീണപുണ്യഃ പതതി അര്വാക് അനിച്ഛന് കാലചാലിതഃ ॥ 26॥

യദി അധര്മരതഃ സങ്ഗാത് അസതാം വാ അജിതേന്ദ്രിയഃ ।
കാമാത്മാ കൃപണഃ ലുബ്ധഃ സ്ത്രൈണഃ ഭൂതവിഹിംസകഃ ॥ 27॥

പശൂന് അവിധിനാ ആലഭ്യ പ്രേതഭൂതഗണാന് യജന് ।
നരകാന് അവശഃ ജന്തുഃ ഗത്വാ യാതി ഉല്ബണം തമഃ ॥ 28॥

കര്മാണി ദുഃഖ ഉദര്കാണി കുര്വന് ദേഹേന തൈഃ പുനഃ ।
ദേഹം ആഭജതേ തത്ര കിം സുഖം മര്ത്യധര്മിണഃ ॥ 29॥

ലോകാനാം ലോക പാലാനാം മദ്ഭയം കല്പജീവിനാമ് ।
ബ്രഹ്മണഃ അപി ഭയം മത്തഃ ദ്വിപരാധപര ആയുഷഃ ॥ 30॥

ഗുണാഃ സൃജന്തി കര്മാണി ഗുണഃ അനുസൃജതേ ഗുണാന് ।
ജീവഃ തു ഗുണസംയുക്തഃ ഭുങ്ക്തേ കര്മഫലാനി അസൌ ॥ 31॥

യാവത് സ്യാത് ഗുണവൈഷമ്യം താവത് നാനാത്വം ആത്മനഃ ।
നാനാത്വം ആത്മനഃ യാവത് പാരതന്ത്ര്യം തദാ ഏവ ഹി ॥ 32॥

യാവത് അസ്യ അസ്വതന്ത്രത്വം താവത് ഈശ്വരതഃ ഭയമ് ।
യഃ ഏതത് സമുപാസീരന് തേ മുഹ്യന്തി ശുചാര്പിതാഃ ॥ 33॥

കാലഃ ആത്മാ ആഗമഃ ലോകഃ സ്വഭാവഃ ധര്മഃ ഏവ ച ।
ഇതി മാം ബഹുധാ പ്രാഹുഃ ഗുണവ്യതികരേ സതി ॥ 34॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച।
ഗുണേഷു വര്തമാനഃ അപി ദേഹജേഷു അനപാവൃതാഃ ।
ഗുണൈഃ ന ബധ്യതേ ദേഹീ ബധ്യതേ വാ കഥം വിഭോ ॥ 35॥

കഥം വര്തേത വിഹരേത് കൈഃ വാ ജ്ഞായേത ലക്ഷണൈഃ ।
കിം ഭുഞ്ജീത ഉത വിസൃജേത് ശയീത ആസീത യാതി വാ ॥ 36॥

ഏതത് അച്യുത മേ ബ്രൂഹി പ്രശ്നം പ്രശ്നവിദാം വര ।
നിത്യമുക്തഃ നിത്യബദ്ധഃ ഏകഃ ഏവ ഇതി മേ ഭ്രമഃ ॥ 37॥