Lord Shiva

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకమ్

(Vairagya Shatakam in Telugu)

Bhartrihari

Vairagya Shatakam is the second part of the famous Shatakatraya authored by the philosopher-king Bhartrihari. The work begins with a sublime invocation to Lord Shiva, the destroyer of desire. Through one hundred poignant verses, the text explores the transitory nature of worldly life and the inherent suffering linked to material attachments. By contemplating these verses, a seeker develops a spirit of detachment and profound inner stillness. It serves as a powerful spiritual manual for those aspiring to transcend the cycle of worldly cravings and attain true wisdom, mental equanimity, and ultimate liberation through introspective renunciation.

చూడోత్తంసితచన్ద్రచారుకలికాచఞ్చచ్ఛిఖాభాస్వరో
లీలాదగ్ధవిలోలకామశలభః శ్రేయోదశాగ్రే స్ఫురన్ ।
అన్తఃస్ఫూర్జద్​అపారమోహతిమిరప్రాగ్భారం ఉచ్చాటయన్
చేతఃసద్మని యోగినాం విజయతే జ్ఞానప్రదీపో హరః ॥ 3.1 ॥
భ్రాన్తం దేశం అనేకదుర్గవిషమం ప్రాప్తం న కిఞ్చిత్ఫలం
త్యక్త్వా జాతికులాభిమానం ఉచితం సేవా కృతా నిష్ఫలా ।
భుక్తం మానవివర్జితం పరగృహేష్వాశఙ్కయా కాకవత్
తృష్ణే జృమ్భసి పాపకర్మపిశునే నాద్యాపి సన్తుష్యసి ॥ 3.2 ॥
ఉత్ఖాతం నిధిశఙ్కయా క్షితితలం ధ్మాతా గిరేర్ధాతవో
నిస్తీర్ణః సరితాం పతిర్నృపతయో యత్నేన సన్తోషితాః ।
మన్త్రారాధనతత్పరేణ మనసా నీతాః శ్మశానే నిశాః
ప్రాప్తః కాణవరాటకోఽపి న మయా తృష్ణే సకామా భవ ॥ 3.3 ॥
ఖలాలాపాః సోఢాః కథం అపి తద్​ఆరాధనపరైర్నిగృహ్యాన్తర్
బాష్పం హసితం అపి శూన్యేన మనసా ।
కృతో విత్తస్తమ్భప్రతిహతధియాం అఞ్జలిరపి
త్వం ఆశే మోఘాశే కిమ అపరం అతో నర్తయసి మామ్ ॥ 3.4 ॥
అమీషాం ప్రాణానాం తులితవిసినీపత్రపయసాం
కృతే కిం నాస్మాభిర్విగలితవివేకైర్వ్యవసితమ్ ।
యద్​ఆఢ్యానాం అగ్రే ద్రవిణమదనిఃసఞ్జ్ఞమనసాం
కృతం వీతవ్రీడైర్నిజగుణకథాపాతకం అపి ॥ 3.5 ॥
క్షాన్తం న క్షమయా గృహోచితసుఖం త్యక్తం న సన్తోషతః
సోఢో దుఃసహశీతతాపపవనక్లేశో న తప్తం తపః ।
ధ్యాతం విత్తం అహర్నిశం నిత్యమితప్రాణైర్న శమ్భోః పదం
తత్తత్కర్మ కృతం యదేవ మునిభిస్తైస్తైః ఫలైర్వఞ్చితాః ॥ 3.6 ॥
భోగా న భుక్తా వయం ఏవ భుక్తాస్
తపో న తప్తం వయం ఏవ తప్తాః ।
కాలో న యాతో వయం ఏవ యాతాస్తృష్ణా
న జీర్ణా వయం ఏవ జీర్ణాః ॥ 3.7 ॥
బలిభిర్ముఖం ఆక్రాన్తం పలితేనాఙ్కితం శిరః ।
గాత్రాణి శిథిలాయన్తే తృష్ణైకా తరుణాయతే ॥ 3.8 ॥
వివేకవ్యాకోశే విదధతి సమే శామ్యతి తృషా
పరిష్వఙ్గే తుఙ్గే ప్రసరతితరాం సా పరిణతా ।
జరాజీర్ణైశ్వర్యగ్రసనగహనాక్షేపకృపణస్తృషాపాత్రం
యస్యాం భవతి మరుతాం అప్యధిపతిః ॥ 3.8.1 ॥
నివృత్తా భోగేచ్ఛా పురుషబహుమానోఽపి గలితః
సమానాః స్వర్యాతాః సపది సుహృదో జీవితసమాః ।
శనైర్యష్ట్యుత్థానం ఘనతిమిరరుద్ధే చ నయనే
అహో మూఢః కాయస్తదపి మరణాపాయచకితః ॥ 3.9 ॥
ఆశా నామ నదీ మనోరథజలా తృష్ణాతరఙ్గాకులా
రాగగ్రాహవతీ వితర్కవిహగా ధైర్యద్రుమధ్వంసినీ ।
మోహావర్తసుదుస్తరాతిగహనా ప్రోత్తుఙ్గచిన్తాతటీ
తస్యాః పారగతా విశుద్ధమనసో నన్దన్తి యోగీశ్వరాః ॥ 3.10 ॥
న సంసారోత్పన్నం చరితం అనుపశ్యామి కుశలం
విపాకః పుణ్యానాం జనయతి భయం మే విమృశతః ।
మహద్భిః పుణ్యౌఘైశ్చిరపరిగృహీతాశ్చ విషయా
మహాన్తో జాయన్తే వ్యసనం ఇవ దాతుం విషయిణామ్ ॥ 3.11 ॥
అవశ్యం యాతారశ్చిరతరం ఉషిత్వాపి విషయా
వియోగే కో భేదస్త్యజతి న జనో యత్స్వయం అమూన్ ।
వ్రజన్తః స్వాతన్త్ర్యాదతులపరితాపాయ మనసః
స్వయం త్యక్తా హ్యేతే శమసుఖం అనన్తం విదధతి ॥ 3.12 ॥
బ్రహ్మజ్ఞానవివేకనిర్మలధియః కుర్వన్త్యహో దుష్కరం
యన్ముఞ్చన్త్యుపభోగభాఞ్జ్యపి ధనాన్యేకాన్తతో నిఃస్పృహాః ।
సమ్ప్రాప్తాన్న పురా న సమ్ప్రతి న చ ప్రాప్తౌ దృఢప్రత్యయాన్
వాఞ్ఛామాత్రపరిగ్రహానపి పరం త్యక్తుం న శక్తా వయమ్ ॥ 3.13 ॥
ధన్యానాం గిరికన్దరేషు వసతాం జ్యోతిః పరం ధ్యాయతామానన్దాశ్రు
జలం పిబన్తి శకునా నిఃశఙ్కం అఙ్కేశయాః ।
అస్మాకం తు మనోరథోపరచితప్రాసాదవాపీతటక్రీడా
కాననకేలికౌతుకజుషాం ఆయుః పరం క్షీయతే ॥ 3.14 ॥
భిక్షాశనం తదపి నీరసం ఏకవారం
శయ్యా చ భూః పరిజనో నిజదేహమాత్రమ్ ।
వస్త్రం విశీర్ణశతఖణ్డమయీ చ కన్థా
హా హా తథాపి విషయా న పరిత్యజన్తి ॥ 3.15 ॥
స్తనౌ మాంసగ్రన్థీ కనకకలశావిత్యుపమితౌ
ముఖం శ్లేష్మాగారం తదపి చ శశాఙ్కేన తులితమ్ ।
స్రవన్మూత్రక్లిన్నం కరివరశిరస్పర్ధి జఘనం
ముహుర్నిన్ద్యం రూపం కవిజనవిశేషైర్గురుకృతమ్ ॥ 3.16 ॥
ఏకో రాగిషు రాజతే ప్రియతమాదేహార్ధహారీ హరో
నీరాగేషు జనో విముక్తలలనాసఙ్గో న యస్మాత్పరః ।
దుర్వారస్మరబాణపన్నగవిషవ్యావిద్ధముగ్ధో జనః
శేషః కామవిడమ్బితాన్న విషయాన్భోక్తుం న మోక్తుం క్షమః ॥ 3.17 ॥
అజానన్దాహాత్మ్యం పతతు శలభస్తీవ్రదహనే
స మీనోఽప్యజ్ఞానాద్బడిశయుతం అశ్నాతు పిశితమ్ ।
విజానన్తోఽప్యేతే వయం ఇహ విపజ్జాలజటిలాన్
న ముఞ్చామః కామాన్ అహహ గహనో మోహమహిమా ॥ 3.18 ॥
తృషా శుష్యత్యాస్యే పిబతి సలిలం శీతమధురం
క్షుధార్తః శాల్యన్నం కవలయతి మాంసాదికలితమ్ ।
ప్రదీప్తే కామాగ్నౌ సుదృఢతరం ఆలిఙ్గతి వధూం
ప్రతీకారం వ్యాధేః సుఖం ఇతి విపర్యస్యతి జనః ॥ 3.19 ॥
తుఙ్గం వేశ్మ సుతాః సతాం అభిమతాః సఙ్ఖ్యాతిగాః సమ్పదః
కల్యాణీ దయితా వయశ్చ నవం ఇత్యజ్ఞానమూఢో జనః ।
మత్వా విశ్వం అనశ్వరం నివిశతే సంసారకారాగృహే
సన్దృశ్య క్షణభఙ్గురం తదఖిలం ధన్యస్తు సన్న్యస్యతి ॥ 3.20 ॥
దీనా దీనముఖైః సదైవ శిశుకైరాకృష్టజీర్ణామ్బరా
క్రోశద్భిః క్షుధితైర్నిరన్నవిధురా దృశ్యా న చేద్గేహినీ ।
యాచ్ఞాభఙ్గభయేన గద్గదగలత్రుట్యద్విలీనాక్షరం
కో దేహీతి వదేత్స్వదగ్ధజఠరస్యార్థే మనస్వీ పుమాన్ ॥ 3.21 ॥
అభిమతమహామానగ్రన్థిప్రభేదపటీయసీ
గురుతరగుణగ్రామామ్భోజస్ఫుటోజ్జ్వలచన్ద్రికా ।
విపులవిలసల్లజ్జావల్లీవితానకుఠారికా
జఠరపిఠరీ దుష్పూరేయం కరోతి విడమ్బనమ్ ॥ 3.22 ॥
పుణ్యే గ్రామే వనే వా మహతి సితపటచ్ఛన్నపాలీ కపాలిం
హ్యాదాయ న్యాయగర్భద్విజహుతహుతభుగ్ధూమధూమ్రోపకణ్ఠే ।
ద్వారం ద్వారం ప్రవిష్టో వరం ఉదరదరీపూరణాయ క్షుధార్తో
మానీ ప్రాణైః సనాథో న పునరనుదినం తుల్యకుల్యేషు దీనః ॥ 3.23 ॥
గఙ్గాతరఙ్గకణశీకరశీతలాని
విద్యాధరాధ్యుషితచారుశిలాతలాని ।
స్థానాని కిం హిమవతః ప్రలయం గతాని
యత్సావమానపరపిణ్డరతా మనుష్యాః ॥ 3.24 ॥
కిం కన్దాః కన్దరేభ్యః ప్రలయం ఉపగతా నిర్ఝరా వా గిరిభ్యః
ప్రధ్వస్తా వా తరుభ్యః సరసఫలభృతో వల్కలిన్యశ్చ శాఖాః ।
వీక్ష్యన్తే యన్ముఖాని ప్రసభం అపగతప్రశ్రయాణాం ఖలానాం
దుఃఖాప్తస్వల్పవిత్తస్మయపవనవశాన్నర్తితభ్రూలతాని ॥ 3.25 ॥
పుణ్యైర్మూలఫలైస్తథా ప్రణయినీం వృత్తిం కురుష్వాధునా
భూశయ్యాం నవపల్లవైరకృపణైరుత్తిష్ఠ యావో వనమ్ ।
క్షుద్రాణాం అవివేకమూఢమనసాం యత్రేశ్వరాణాం సదా
విత్తవ్యాధివికారవిహ్వలగిరాం నామాపి న శ్రూయతే ॥ 3.26 ॥
ఫలం స్వేచ్ఛాలభ్యం ప్రతివనం అఖేదం క్షితిరుహాం
పయః స్థానే స్థానే శిశిరమధురం పుణ్యసరితామ్ ।
మృదుస్పర్శా శయ్యా సులలితలతాపల్లవమయీ
సహన్తే సన్తాపం తదపి ధనినాం ద్వారి కృపణాః ॥ 3.27 ॥
యే వర్తన్తే ధనపతిపురః ప్రార్థనాదుఃఖభాజో
యే చాల్పత్వం దధతి విషయాక్షేపపర్యాప్తబుద్ధేః ।
తేషాం అన్తఃస్ఫురితహసితం వాసరాణి స్మరేయం
ధ్యానచ్ఛేదే శిఖరికుహరగ్రావశయ్యానిషణ్ణః ॥ 3.28 ॥
యే సన్తోషనిరన్తరప్రముదితాస్తేషాం న భిన్నా ముదో
యే త్వన్యే ధనలుబ్ధసఙ్కులధియస్తేషాం న తృష్ణాహతా ।
ఇత్థం కస్య కృతే కుతః స విధినా కీదృక్పదం సమ్పదాం [కృతః]
స్వాత్మన్యేవ సమాప్తహేమమహిమా మేరుర్న మే రోచతే ॥ 3.29 ॥
భిక్షాహారం అదైన్యం అప్రతిసుఖం భీతిచ్ఛిదం సర్వతో
దుర్మాత్సర్యమదాభిమానమథనం దుఃఖౌఘవిధ్వంసనమ్ ।
సర్వత్రాన్వహం అప్రయత్నసులభం సాధుప్రియం పావనం
శమ్భోః సత్రం అవార్యం అక్షయనిధిం శంసన్తి యోగీశ్వరాః ॥ 3.30 ॥
భోగే రోగభయం కులే చ్యుతిభయం విత్తే నృపాలాద్భయం
మానే దైన్యభయం బలే రిపుభయం రూపే జరాయా భయమ్ ।
శాస్త్రే వాదిభయం గుణే ఖలభయం కాయే కృతాన్తాద్భయం
సర్వం వస్తు భయాన్వితం భువి నృణాం వైరాగ్యమేవాభయమ్ ॥ 3.31 ॥
ఆక్రాన్తం మరణేన జన్మ జరసా చాత్యుజ్జ్వలం యౌవనం
సన్తోషో ధనలిప్సయా శమసుఖం ప్రౌఢాఙ్గనావిభ్రమైః ।
లోకైర్మత్సరిభిర్గుణా వనభువో వ్యాలైర్నృపా దుర్జనైర్
అస్థైర్యేణ విభూతయోఽప్యపహతా గ్రస్తం న కిం కేన వా ॥ 3.32 ॥
ఆధివ్యాధిశతైర్జనస్య వివిధైరారోగ్యం ఉన్మూల్యతే
లక్ష్మీర్యత్ర పతన్తి తత్ర వివృతద్వారా ఇవ వ్యాపదః ।
జాతం జాతం అవశ్యం ఆశు వివశం మృత్యుః కరోత్యాత్మసాత్
తత్కిం తేన నిరఙ్కుశేన విధినా యన్నిర్మితం సుస్థిరమ్ ॥ 3.33 ॥
భోగాస్తుఙ్గతరఙ్గభఙ్గతరలాః ప్రాణాః క్షణధ్వంసినః
స్తోకాన్యేవ దినాని యౌవనసుఖం స్ఫూర్తిః ప్రియాసు స్థితా ।
తత్సంసారం అసారం ఏవ నిఖిలం బుద్ధ్వా బుధా బోధకా
లోకానుగ్రహపేశలేన మనసా యత్నః సమాధీయతామ్ ॥ 3.34 ॥
భోగా మేఘవితానమధ్యవిలసత్సౌదామినీచఞ్చలా
ఆయుర్వాయువిఘట్టితాబ్జపటలీలీనామ్బువద్భఙ్గురమ్ ।
లీలా యౌవనలాలసాస్తనుభృతాం ఇత్యాకలయ్య ద్రుతం
యోగే ధైర్యసమాధిసిద్ధిసులభే బుద్ధిం విదధ్వం బుధాః ॥ 3.35 ॥
ఆయుః కల్లోలలోలం కతిపయదివసస్థాయినీ యౌవనశ్రీః
అర్థాః సఙ్కల్పకల్పా ఘనసమయతడిద్విభ్రమా భోగపూగాః ।
కణ్ఠాశ్లేషోపగూఢం తదపి చ న చిరం యత్ప్రియాభిః ప్రణీతం
బ్రహ్మణ్యాసక్తచిత్తా భవత భవభయామ్భోధిపారం తరీతుమ్ ॥ 3.36 ॥
కృచ్ఛ్రేణామేధ్యమధ్యే నియమితతనుభిః స్థీయతే గర్భవాసే
కాన్తావిశ్లేషదుఃఖవ్యతికరవిషమో యౌవనే చోపభోగః ।
వామాక్షీణాం అవజ్ఞావిహసితవసతిర్వృద్ధభావోఽప్యసాధుః
సంసారే రే మనుష్యా వదత యది సుఖం స్వల్పం అప్యస్తి కిఞ్చిత్ ॥ 3.37 ॥
వ్యాఘ్రీవ తిష్ఠతి జరా పరితర్జయన్తీ
రోగాశ్చ శత్రవ ఇవ ప్రహరన్తి దేహమ్ ।
ఆయుః పరిస్రవతి భిన్నఘటాదివామ్భో
లోకస్తథాప్యహితం ఆచరతీతి చిత్రమ్ ॥ 3.38 ॥
భోగా భఙ్గురవృత్తయో బహువిధాస్తైరేవ చాయం భవస్తత్
కస్యేహ కృతే పరిభ్రమత రే లోకాః కృతం చేష్టితైః ।
ఆశాపాశశతోపశాన్తివిశదం చేతఃసమాధీయతాం
కామోత్పత్తివశాత్స్వధామని యది శ్రద్ధేయం అస్మద్వచః ॥ 3.39 ॥
సఖే ధన్యాః కేచిత్త్రుటితభవబన్ధవ్యతికరా
వనాన్తే చిత్తాన్తర్విషమవిషయాశీవిషగతాః ।
శరచ్చన్ద్రజ్యోత్స్నాధవలగగనాభోగసుభగాం
నయన్తే యే రాత్రిం సుకృతచయచిన్తైకశరణాః ॥ 3.39.1 ॥
బ్రహ్మేన్ద్రాదిమరుద్గణాంస్తృణకణాన్యత్ర స్థితో మన్యతే
యత్స్వాదాద్విరసా భవన్తి విభవాస్త్రైలోక్యరాజ్యాదయః ।
భోగః కోఽపి స ఏవ ఏకః పరమో నిత్యోదితో జృమ్భతే
భోః సాధో క్షణభఙ్గురే తదితరే భోగే రతిం మా కృథాః ॥ 3.40 ॥
సా రమ్యా నగరీ మహాన్స నృపతిః సామన్తచక్రం చ తత్
పార్శ్వే తస్య చ సా విదగ్ధపరిషత్తాశ్చన్ద్రబిమ్బాననాః ।
ఉద్వృత్తః స రాజపుత్రనివహస్తే వన్దినస్తాః కథాః
సర్వం యస్య వశాదగాత్స్మృతిపథం కాలాయ తస్మై నమః ॥ 3.41 ॥
యత్రానేకః క్వచిదపి గృహే తత్ర తిష్ఠత్యథైకో
యత్రాప్యేకస్తదను బహవస్తత్ర నైకోఽపి చాన్తే ।
ఇత్థం నేయౌ రజనిదివసౌ లోలయన్ద్వావివాక్షౌ
కాలః కల్యో భువనఫలకే క్రీడతి ప్రాణిశారైః ॥ 3.42 ॥
ఆదిత్యస్య గతాగతైరహరహః సఙ్క్షీయతే జీవితం
వ్యాపారైర్బహుకార్యభారగురుభిః కాలోఽపి న జ్ఞాయతే ।
దృష్ట్వా జన్మజరావిపత్తిమరణం త్రాసశ్చ నోత్పద్యతే
పీత్వా మోహమయీం ప్రమాదమదిరాం ఉన్మత్తభూతం జగత్ ॥ 3.43 ॥
రాత్రిః సైవ పునః స ఏవ దివసో మత్వా ముధా జన్తవో
ధావన్త్యుద్యమినస్తథైవ నిభృతప్రారబ్ధతత్తత్క్రియాః ।
వ్యాపారైః పునర్​ఉక్తభూతవిషయైరిత్థం విధేనామునా
సంసారేణ కదర్థితా వయం అహో మోహాన్న లజ్జామహే ॥ 3.44 ॥
న ధ్యాతం పదం ఈశ్వరస్య విధివత్సంసారవిచ్ఛిత్తయే
స్వర్గద్వారకపాటపాటనపటుర్ధర్మోఽపి నోపార్జితః ।
నారీపీనపయోధరోరుయుగలం స్వప్నేఽపి నాలిఙ్గితం
మాతుః కేవలం ఏవ యౌవనవనచ్ఛేదే కుఠారా వయమ్ ॥ 3.45 ॥
నాభ్యస్తా ప్రతివాదివృన్దదమనీ విద్యా వినీతోచితా
ఖడ్గాగ్రైః కరికుమ్భపీఠదలనైర్నాకం న నీతం యశః ।
కాన్తాకోమలపల్లవాధరరసః పీతో న చన్ద్రోదయే
తారుణ్యం గతం ఏవ నిష్ఫలం అహో శూన్యాలయే దీపవత్ ॥ 3.46 ॥
విద్యా నాధిగతా కలఙ్కరహితా విత్తం చ నోపార్జితం
శుశ్రూషాపి సమాహితేన మనసా పిత్రోర్న సమ్పాదితా ।
ఆలోలాయతలోచనాః ప్రియతమాః స్వప్నేఽపి నాలిఙ్గితాః
కాలోఽయం పరపిణ్డలోలుపతయా కాకైరివ ప్రేర్యతే ॥ 3.47 ॥
వయం యేభ్యో జాతాశ్చిరపరిగతా ఏవ ఖలు తే
సమం యైః సంవృద్ధాః స్మృతివిషయతాం తేఽపి గమితాః ।
ఇదానీం ఏతే స్మః ప్రతిదివసం ఆసన్నపతనా
గతాస్తుల్యావస్థాం సికతిలనదీతీరతరుభిః ॥ 3.48 ॥
ఆయుర్వర్షశతం నృణాం పరిమితం రాత్రౌ తద్​అర్ధం గతం
తస్యార్ధస్య పరస్య చార్ధం అపరం బాలత్వవృద్ధత్వయోః ।
శేషం వ్యాధివియోగదుఃఖసహితం సేవాదిభిర్నీయతే
జీవే వారితరఙ్గచఞ్చలతరే సౌఖ్యం కుతః ప్రాణినామ్ ॥ 3.49 ॥
క్షణం బాలో భూత్వా క్షణం అపి యువా కామరసికః
క్షణం విత్తైర్హీనః క్షణం అపి చ సమ్పూర్ణవిభవః ।
జరాజీర్ణైరఙ్గైర్నట ఇవ వలీమణ్డితతనూర్
నరః సంసారాన్తే విశతి యమధానీయవనికామ్ ॥ 3.50 ॥
త్వం రాజా వయం అప్యుపాసితగురుప్రజ్ఞాభిమానోన్నతాః
ఖ్యాతస్త్వం విభవైర్యశాంసి కవయో దిక్షు ప్రతన్వన్తి నః ।
ఇత్థం మానధనాతిదూరం ఉభయోరప్యావయోరన్తరం
యద్యస్మాసు పరాఙ్ముఖోఽసి వయం అప్యేకాన్తతో నిఃస్పృహాః ॥ 3.51 ॥
అర్థానాం ఈశిషే త్వం వయం అపి చ గిరాం ఈశ్మహే యావదర్థం
శూరస్త్వం వాదిదర్పవ్యుపశమనవిధావక్షయం పాటవం నః ।
సేవన్తే త్వాం ధనాఢ్యా మతిమలహతయే మాం అపి శ్రోతుకామాః ।
మయ్యప్యాస్థా న తే చేత్త్వయి మమ నితరాం ఏవ రాజన్ననాస్థా ॥ 3.52 ॥
వయం ఇహ పరితుష్టా వల్కలైస్త్వం దుకూలైః
సమ ఇహ పరితోషో నిర్విశేషో విశేషః ।
స తు భవతు దరిద్రో యస్య తృష్ణా విశాలా
మనసి చ పరితుష్టే కోఽర్థవాన్కో దరిద్రః ॥ 3.53 ॥
ఫలం అలం అశనాయ స్వాదు పానాయ తోయం
క్షితిరపి శయనార్థం వాససే వల్కలం చ ।
నవధనమధుపానభ్రాన్తసర్వేన్ద్రియాణాం
అవినయం అనుమన్తుం నోత్సహే దుర్జనానామ్ ॥ 3.54 ॥
అశ్నీమహి వయం భిక్షాం ఆశావాసో వసీమహి ।
శయీమహి మహీపృష్ఠే కుర్వీమహి కిం ఈశ్వరైః ॥ 3.55 ॥
న నటా నా విటా న గాయకా న చ సభ్యేతరవాదచుఞ్చవః ।
నృపం ఈక్షితుం అత్ర కే వయం స్తనభారానమితా న యోషితః ॥ 3.56 ॥
విపులహృదయైరీశైరేతజ్జగజ్జనితం పురా
విధృతం అపరైర్దత్తం చాన్యైర్విజిత్య తృణం యథా ।
ఇహ హి భువనాన్యన్యైర్ధీరాశ్చతుర్దశ భుఞ్జతే
కతిపయపురస్వామ్యే పుంసాం క ఏష మదజ్వరః ॥ 3.57 ॥
అభుక్తాయాం యస్యాం క్షణం అపి న యాతం నృపశతైర్
భువస్తస్యా లాభే క ఇవ బహుమానః క్షితిభృతామ్ ।
తద్​అంశస్యాప్యంశే తద్​అవయవలేశేఽపి పతయో
విషాదే కర్తవ్యే విదధతి జడాః ప్రత్యుత ముదమ్ ॥ 3.58 ॥
మృత్పిణ్డో జలరేఖయా వలయితః సర్వోఽప్యయం నన్వణుః
స్వాంశీకృత్య స ఏవ సఙ్గరశతై రాజ్ఞాం గణా భుఞ్జతే । [తమేవ]
యే దద్యుర్దదతోఽథవా కిం అపరం క్షుద్రా దరిద్రా భృశం
ధిగ్ధిక్తాన్పురుషాధమాన్ధనకణాన్వాఞ్ఛన్తి తేభ్యోఽపి యే ॥ 3.59 ॥
స జాతః కోఽప్యాసీన్మదనరిపుణా మూర్ధ్ని ధవలం
కపాలం యస్యోచ్చైర్వినిహితం అలఙ్కారవిధయే ।
నృభిః ప్రాణత్రాణప్రవణమతిభిః కైశ్చిదధునా
నమద్భిః కః పుంసాం అయం అతులదర్పజ్వరభరః ॥ 3.60 ॥
పరేషాం చేతాంసి ప్రతిదివసం ఆరాధ్య బహుధా
ప్రసాదం కిం నేతుం విశసి హృదయ క్లేశకలితమ్ ।
ప్రసన్నే త్వయ్యన్తఃస్వయముదితచిన్తామణిగణో
వివిక్తః సఙ్కల్పః కిం అభిలషితం పుష్యతి న తే ॥ 3.61 ॥
సత్యాం ఏవ త్రిలోకీసరితి హరశిరశ్చుమ్బినీవచ్ఛటాయాం
సద్వృత్తిం కల్పయన్త్యాం వటవిటపభవైర్వల్కలైః సత్ఫలైశ్చ ।
కోఽయం విద్వాన్విపత్తిజ్వరజనితరుజాతీవదుఃఖాసికానాం
వక్త్రం వీక్షేత దుఃస్థే యది హి న విభృయాత్స్వే కుటుమ్బేఽనుకమ్పామ్ ॥ 3.61.1 ॥
పరిభ్రమసి కిం ముధా క్వచన చిత్త విశ్రామ్యతాం
స్వయం భవతి యద్యథా భవతి తత్తథా నాన్యథా ।
అతీతం అననుస్మరన్నపి చ భావ్యసఙ్కల్పయన్నతర్కిత
సమాగమాననుభవామి భోగానహమ్ ॥ 3.62 ॥
ఏతస్మాద్విరమేన్ద్రియార్థగహనాదాయాసకాదాశ్రయశ్రేయో
మార్గం అశేషదుఃఖశమనవ్యాపారదక్షం క్షణాత్ ।
స్వాత్మీభావం ఉపైహి సన్త్యజ నిజాం కల్లోలలోలాం గతిం
మా భూయో భజ భఙ్గురాం భవరతిం చేతః ప్రసీదాధునా ॥ 3.63 ॥
మోహం మార్జయ తాం ఉపార్జయ రతిం చన్ద్రార్ధచూడామణౌ
చేతః స్వర్గతరఙ్గిణీతటభువాం ఆసఙ్గం అఙ్గీకురు ।
కో వా వీచిషు బుద్బుదేషు చ తడిల్లేఖాసు చ శ్రీషు చ
జ్వాలాగ్రేషు చ పన్నగేషు సరిద్వేగేషు చ ప్రత్యయః ॥ 3.64 ॥
చేతశ్చిన్తయ మా రమాం సకృదిమాం అస్థాయినీం ఆస్థయా
భూపాలభ్రుకుటీకుటీవిహరణవ్యాపారపణ్యాఙ్గనామ్ ।
కన్థాకఞ్చుకినః ప్రవిశ్య భవనద్వారాణి వారాణసీరథ్యా
పఙ్క్తిషు పాణిపాత్రపతితాం భిక్షాం అపేక్షామహే ॥ 3.65 ॥
అగ్రే గీతం సరసకవయః పార్శ్వయోర్దాక్షిణాత్యాః
పశ్చాల్లీలావలయరణితం చామరగ్రాహిణీనామ్ ।
యద్యస్త్యేవం కురు భవరసాస్వాదనే లమ్పటత్వం
నో చేచ్చేతః ప్రవిశ సహసా నిర్వికల్పే సమాధౌ ॥ 3.66 ॥
ప్రాప్తాః శ్రియః సకలకామదుఘాస్తతః కిం
న్యస్తం పదం శిరసి విద్విషతాం తతః కిమ్ ।
సమ్పాదితాః ప్రణయినో విభవైస్తతః కిం
కల్పం స్థితాస్తనుభృతాం తనవస్తతః కిమ్ ॥ 3.67 ॥
భక్తిర్భవే మరణజన్మభయం హృదిస్థం
స్నేహో న బన్ధుషు న మన్మథజా వికారాః ।
సంసర్గ దోషరహితా విజనా వనాన్తా
వైరాగ్యం అస్తి కిం ఇతః పరమర్థనీయమ్ ॥ 3.68 ॥
తస్మాదనన్తం అజరం పరమం వికాసి
తద్బ్రహ్మ చిన్తయ కిం ఏభిరసద్వికల్పైః ।
యస్యానుషఙ్గిణ ఇమే భువనాధిపత్యభోగాదయః
కృపణలోకమతా భవన్తి ॥ 3.69 ॥
పాతాలం ఆవిశసి యాసి నభో విలఙ్ఘ్య
దిఙ్మణ్డలం భ్రమసి మానస చాపలేన ।
భ్రాన్త్యాపి జాతు విమలం కథం ఆత్మనీనం
న బ్రహ్మ సంస్మరసి నిర్వృతిం ఏషి యేన ॥ 3.70 ॥
కిం వేదైః స్మృతిభిః పురాణపఠనైః శాస్త్రైర్మహావిస్తరైః
స్వర్గగ్రామకుటీనివాసఫలదైః కర్మక్రియావిభ్రమైః ।
ముక్త్వైకం భవదుఃఖభారరచనావిధ్వంసకాలానలం
స్వాత్మానన్దపదప్రవేశకలనం శేశైర్వణిగ్వృత్తిభిః ॥ 3.71 ॥
నాయం తే సమయో రహస్యం అధునా నిద్రాతి నాథో యది
స్థిత్వా ద్రక్ష్యతి కుప్యతి ప్రభురితి ద్వారేషు యేషాం వచః ।
చేతస్తానపహాయ యాహి భవనం దేవస్య విశ్వేశితుర్
నిర్దౌవారికనిర్దయోక్త్య్​అపరుషం నిఃసీమశర్మప్రదమ్ ॥ 3.71.1 ॥
యతో మేరుః శ్రీమాన్నిపతతి యుగాన్తాగ్నివలితః
సముద్రాః శుష్యన్తి ప్రచురమకరగ్రాహనిలయాః ।
ధరా గచ్ఛత్యన్తం ధరణిధరపాదైరపి ధృతా
శరీరే కా వార్తా కరికలభకర్ణాగ్రచపలే ॥ 3.72 ॥
గాత్రం సఙ్కుచితం గతిర్విగలితా భ్రష్టా చ దన్తావలిర్
దృష్టిర్నశ్యతి వర్ధతే బధిరతా వక్త్రం చ లాలాయతే ।
వాక్యం నాద్రియతే చ బాన్ధవజనో భార్యా న శుశ్రూషతే
హా కష్టం పురుషస్య జీర్ణవయసః పుత్రోఽప్యమిత్రాయతే ॥ 3.73 ॥
వర్ణం సితం శిరసి వీక్ష్య శిరోరుహాణాం
స్థానం జరాపరిభవస్య తదా పుమాంసమ్ ।
ఆరోపితాస్థిశతకం పరిహృత్య యాన్తి
చణ్డాలకూపం ఇవ దూరతరం తరుణ్యః ॥ 3.74 ॥
యావత్స్వస్థం ఇదం శరీరం అరుజం యావచ్చ దూరే జరా
యావచ్చేన్ద్రియశక్తిరప్రతిహతా యావత్క్షయో నాయుషః ।
ఆత్మశ్రేయసి తావదేవ విదుషా కార్యః ప్రయత్నో మహాన్
సన్దీప్తే భవనే తు కూపఖననం ప్రత్యుద్యమః కీదృశః ॥ 3.75 ॥
తపస్యన్తః సన్తః కిం అధినివసామః సురనదీం
గుణోదారాన్దారానుత పరిచరామః సవినయమ్ ।
పిబామః శాస్త్రౌఘానుతవివిధకావ్యామృతరసాన్
న విద్మః కిం కుర్మః కతిపయనిమేషాయుషి జనే ॥ 3.76 ॥
దురారాధ్యాశ్చామీ తురగచలచిత్తాః క్షితిభుజో
వయం తు స్థూలేచ్ఛాః సుమహతి ఫలే బద్ధమనసః ।
జరా దేహం మృత్యుర్హరతి దయితం జీవితం ఇదం
సఖే నాన్యచ్ఛ్రేయో జగతి విదుషోఽన్యత్ర తపసః ॥ 3.77 ॥
మానే మ్లాయిని ఖణ్డితే చ వసుని వ్యర్థే ప్రయాతేఽర్థిని
క్షీణే బన్ధుజనే గతే పరిజనే నష్టే శనైర్యౌవనే ।
యుక్తం కేవలం ఏతదేవ సుధియాం యజ్జహ్నుకన్యాపయఃపూతగ్రావ
గిరీన్ద్రకన్దరతటీకుఞ్జే నివాసః క్వచిత్ ॥ 3.78 ॥
రమ్యాశ్చన్ద్రమరీచయస్తృణవతీ రమ్యా వనాన్తస్థలీ
రమ్యం సాధుసమాగమాగతసుఖం కావ్యేషు రమ్యాః కథాః ।
కోపోపాహితబాష్పబిన్దుతరలం రమ్యం ప్రియాయా ముఖం
సర్వం రమ్యం అనిత్యతాం ఉపగతే చిత్తే న కిఞ్చిత్పునః ॥ 3.79 ॥
రమ్యం హర్మ్యతలం న కిం వసతయే శ్రావ్యం న గేయాదికం
కిం వా ప్రాణసమాసమాగమసుఖం నైవాధికప్రీతయే ।
కిన్తు భ్రాన్తపతఙ్గపక్షపవనవ్యాలోలదీపాఙ్కురచ్ఛాయా
చఞ్చలం ఆకలయ్య సకలం సన్తో వనాన్తం గతాః ॥ 3.80 ॥
ఆ సంసారాత్త్రిభువనం ఇదం చిన్వతాం తాత తాదృఙ్నైవాస్మాకం
నయనపదవీం శ్రోత్రమార్గం గతో వా ।
యోఽయం ధత్తే విషయకరిణో గాఢగూఢాభిమానక్షీవస్యాన్తః [విషయకరిణీగాఢగూఢాభిమానక్షీవస్యాన్తః]
కరణకరిణః సంయమాలానలీలామ్ ॥ 3.81 ॥
యదేతత్స్వచ్ఛన్దం విహరణం అకార్పణ్యం అశనం
సహార్యైః సంవాసః శ్రుతం ఉపశమైకవ్రతఫలమ్ ।
మనో మన్దస్పన్దం బహిరపి చిరస్యాపి విమృశన్న
జానే కస్యైషా పరిణతిరుదారస్య తపసః ॥ 3.82 ॥
జీర్ణా ఏవ మనోరథాశ్చ హృదయే యాతం చ తద్యౌవనం
హన్తాఙ్గేషు గుణాశ్చ వన్ధ్యఫలతాం యాతా గుణజ్ఞైర్వినా ।
కిం యుక్తం సహసాభ్యుపైతి బలవాన్కాలః కృతాన్తోఽక్షమీ
హా జ్ఞాతం మదనాన్తకాఙ్ఘ్రియుగలం ముక్త్వాస్తి నాన్యా గతిః ॥ 3.83 ॥
మహేశ్వరే వా జగతాం అధీశ్వరే
జనార్దనే వా జగద్​అన్తరాత్మని ।
న వస్తుభేదప్రతిపత్తిరస్తి మే
తథాపి భక్తిస్తరుణేన్దుశేఖరే ॥ 3.84 ॥
స్ఫురత్స్ఫారజ్యోత్స్నాధవలితతలే క్వాపి పులినే
సుఖాసీనాః శాన్తధ్వనిషు రజనీషు ద్యుసరితః ।
భవాభోగోద్విగ్నాః శివ శివ శివేత్యుచ్చవచసః
కదా యాస్యామోఽన్తర్గతబహులబాష్పాకులదశామ్ ॥ 3.85 ॥
మహాదేవో దేవః సరిదపి చ సైషా సురసరిద్గుహా
ఏవాగారం వసనం అపి తా ఏవ హరితః ।
సుహృదా కాలోఽయం వ్రతం ఇదం అదైన్యవ్రతం ఇదం
కియద్వా వక్ష్యామో వటవిటప ఏవాస్తు దయితా ॥ 3.85.1 ॥
వితీర్ణే సర్వస్వే తరుణకరుణాపూర్ణహృదయాః
స్మరన్తః సంసారే విగుణపరిణామాం విధిగతిమ్ ।
వయం పుణ్యారణ్యే పరిణతశరచ్చన్ద్రకిరణాస్
త్రియామా నేష్యామో హరచరణచిన్తైకశరణాః ॥ 3.86 ॥
కదా వారాణస్యాం అమరతటినీరోధసి వసన్
వసానః కౌపీనం శిరసి నిదధానోఽఞ్జలిపుటమ్ ।
అయే గౌరీనాథ త్రిపురహర శమ్భో త్రినయన
ప్రసీదేత్యాక్రోశన్నిమిషం ఇవ నేష్యామి దివసాన్ ॥ 3.87 ॥
ఉద్యానేషు విచిత్రభోజనవిధిస్తీవ్రాతితీవ్రం తపః
కౌపీనావరణం సువస్త్రం అమితం భిక్షాటనం మణ్డనమ్ ।
ఆసన్నం మరణం చ మఙ్గలసమం యస్యాం సముత్పద్యతే
తాం కాశీం పరిహృత్య హన్త విబుధైరన్యత్ర కిం స్థీయతే ॥ 3.87.1 ॥
స్నాత్వా గాఙ్గైః పయోభిః శుచికుసుమఫలైరర్చయిత్వా విభో త్వాం
ధ్యేయే ధ్యానం నివేశ్య క్షితిధరకుహరగ్రావపర్యఙ్కమూలే ।
ఆత్మారామః ఫలాశీ గురువచనరతస్త్వత్ప్రసాదాత్స్మరారే
దుఃఖం మోక్ష్యే కదాహం సమకరచరణే పుంసి సేవాసముత్థమ్ ॥ 3.88 ॥
ఏకాకీ నిఃస్పృహః శాన్తః పాణిపాత్రో దిగమ్బరః ।
కదా శమ్భో భవిష్యామి కర్మనిర్మూలనక్షమః ॥ 3.89 ॥
పాణిం పాత్రయతాం నిసర్గశుచినా భైక్షేణ సన్తుష్యతాం
యత్ర క్వాపి నిషీదతాం బహుతృణం విశ్వం ముహుః పశ్యతామ్ ।
అత్యాగేఽపి తనోరఖణ్డపరమానన్దావబోధస్పృశా
మధ్వా కోఽపి శివప్రసాదసులభః సమ్పత్స్యతే యోగినామ్ ॥ 3.90 ॥
కౌపీనం శతఖణ్డజర్జరతరం కన్థా పునస్తాదృశీ
నైశ్చిన్త్యం నిరపేక్షభైక్ష్యం అశనం నిద్రా శ్మశానే వనే ।
స్వాతన్త్ర్యేణ నిరఙ్కుశం విహరణం స్వాన్తం ప్రశాన్తం సదా
స్థైర్యం యోగమహోత్సవేఽపి చ యది త్రైలోక్యరాజ్యేన కిమ్ ॥ 3.91 ॥
బ్రహ్మాణ్డం మణ్డలీమాత్రం కిం లోభాయ మనస్వినః ।
శఫరీస్ఫురితేనాబ్ధిః క్షుబ్ధో న ఖలు జాయతే ॥ 3.92 ॥
మాతర్లక్ష్మి భజస్వ కఞ్చిదపరం మత్కాఙ్క్షిణీ మా స్మ భూర్
భోగేషు స్పృహయాలవస్తవ వశే కా నిఃస్పృహాణాం అసి ।
సద్యః స్యూతపలాశపత్రపుటికాపాత్రైః పవిత్రీకృతైర్
భిక్షావస్తుభిరేవ సమ్ప్రతి వయం వృత్తిం సమీహామహే ॥ 3.93 ॥
మహాశయ్యా పృథ్వీ విపులం ఉపధానం భుజలతా
వితానం చాకాశం వ్యజనం అనుకూలోఽయం అనిలః ।
శరచ్చన్ద్రో దీపో విరతివనితాసఙ్గముదితః
సుఖీ శాన్తః శేతే మునిరతనుభూతిర్నృప ఇవ ॥ 3.94 ॥
భిక్షాశీ జనమధ్యసఙ్గరహితః స్వాయత్తచేష్టః సదా
హానాదానవిరక్తమార్గనిరతః కశ్చిత్తపస్వీ స్థితః ।
రథ్యాకీర్ణవిశీర్ణజీర్ణవసనః సమ్ప్రాప్తకన్థాసనో
నిర్మానో నిరహఙ్కృతిః శమసుఖాభోగైకబద్ధస్పృహః ॥ 3.95 ॥
చణ్డాలః కిం అయం ద్విజాతిరథవా శూద్రోఽథ కిం తాపసః
కిం వా తత్త్వవివేకపేశలమతిర్యోగీశ్వరః కోఽపి కిమ్ ।
ఇత్యుత్పన్నవికల్పజల్పముఖరైరాభాష్యమాణా జనైర్
న క్రుద్ధాః పథి నైవ తుష్టమనసో యాన్తి స్వయం యోగినః ॥ 3.96 ॥
హింసాశూన్యం అయత్నలభ్యం అశనం ధాత్రా మరుత్కల్పితం
వ్యాలానాం పశవస్తృణాఙ్కురభుజస్తుష్టాః స్థలీశాయినః ।
సంసారార్ణవలఙ్ఘనక్షమధియాం వృత్తిః కృతా సా నృణాం
తాం అన్వేషయతాం ప్రయాన్తి సతతం సర్వం సమాప్తిం గుణాః ॥ 3.97 ॥
గఙ్గాతీరే హిమగిరిశిలాబద్ధపద్మాసనస్య
బ్రహ్మధ్యానాభ్యసనవిధినా యోగనిద్రాం గతస్య ।
కిం తైర్భావ్యం మమ సుదివసైర్యత్ర తే నిర్విశఙ్కాః
కణ్డూయన్తే జరఠహరిణాః స్వాఙ్గం అఙ్గే మదీయే ॥ 3.98 ॥
జీర్ణా కన్థా తతః కిం సితం అమలపటం పట్టసూత్రం తతః కిం
ఏకా భార్యా తతః కిం హయకరిసుగణైరావృతో వా తతః కిమ్ ।
భక్తం భుక్తం తతః కిం కదశనం అథవా వాసరాన్తే తతః కిం
వ్యక్తజ్యోతిర్న వాన్తర్మథితభవభయం వైభవం వా తతః కిమ్ ॥ 3.98.1 ॥
పాణిః పాత్రం పవిత్రం భ్రమణపరిగతం భైక్ష్యం అక్షయ్యం అన్నం
విస్తీర్ణం వస్త్రం ఆశాదశకం అచపలం తల్పం అస్వల్పం ఉర్వీ ।
యేషాం నిఃసఙ్గతాఙ్గీకరణపరిణతస్వాన్తసన్తోషిణస్తే
ధన్యాః సన్న్యస్తదైన్యవ్యతికరనికరాః కర్మ నిర్మూలయన్తి ॥ 3.99 ॥
త్రైలోక్యాధిపతిత్వం ఏవ విరసం యస్మిన్మహాశాసనే
తల్లబ్ధ్వాసనవస్త్రమానఘటనే భోగే రతిం మా కృథాః ।
భోగః కోఽపి స ఏక ఏవ పరమో నిత్యోదితో జృమ్భతే
యత్స్వాదాద్విరసా భవన్తి విషయాస్త్రైలోక్యరాజ్యాదయః ॥ 3.99.1 ॥
మాతర్మేదిని తాత మారుత సఖే తేజః సుబన్ధో జల
భ్రాతర్వ్యోమ నిబద్ధ ఏష భవతాం అన్త్యః ప్రణామాఞ్జలిః ।
యుష్మత్సఙ్గవశోపజాతసుకృతస్ఫారస్ఫురన్నిర్మలజ్ఞానాపాస్త
సమస్తమోహమహిమా లీయే పరబ్రహ్మణి ॥ 3.100 ॥
శయ్యా శైలశిలా గృహం గిరిగుహా వస్త్రం తరూణాం త్వచః
సారఙ్గాః సుహృదో నను క్షితిరుహాం వృత్తిః ఫలైః కోమలైః ।
యేషాం నిర్ఝరం అమ్బుపానం ఉచితం రత్యై తు విద్యాఙ్గనా
మన్యే తే పరమేశ్వరాః శిరసి యైర్ బద్ధో న సేవాఞ్జలిః ॥ 3.101 ॥
ధైర్యం యస్య పితా క్షమా చ జననీ శాన్తిశ్చిరం గేహినీ
సత్యం మిత్రం ఇదం దయా చ భగినీ భ్రాతా మనఃసంయమః ।
శయ్యా భూమితలం దిశోఽపి వసనం జ్ఞానామృతం భోజనం
హ్యేతే యస్య కుటుమ్బినో వద సఖే కస్మాద్భయం యోగినః ॥ 3.102 ॥
అహౌ వా హారే వా బలవతి రిపౌ వా సుహృది వా
మణౌ వా లోష్ఠే వా కుసుమశయనే వా దృషది వా ।
తృణే వా స్త్రైణే వా మమ సమదృశో యాన్తి దివసాః
క్వచిత్పుణ్యారణ్యే శివ శివ శివేతి ప్రలపతః ॥ 3.103 ॥

Explore More