The Guru

śrī dāsabodha adhyāya 17

(Dasbodh Dashak 17 in English (IAST))

Samartha Ramdas

Also known as Dasbodh · Dasbodh adhyay 17 · Shri Dasbodh

Dasbodh Dashak 17. The Dasbodh of Samartha Ramdas, spoken in the caves at Shivthar Ghal and set down by his disciple Kalyan Swami. Cast as a dialogue between guru and disciple across twenty dashaks, each of ten samasas, it moves from the discipline of listening through discrimination between the real and the unreal to the nature of the Self — practical throughout, and addressed to people living in the world. This dashak is named in its colophon for टोणपसिद्धलक्षण.

#of 328
samāsa pahilā : prakṛtipuruṣanāma || śrīrāmasamartha ||
samāsa dusarā : śivaśaktinirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa tisarā : śravaṇanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa cauthā : anumānanirasana || śrīrāma ||
samāsa pāṃcavā : ajapānirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa sahāvā : dehātmanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa sātavā : jagajīvananirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa āṭhavā : tattvanirasana || śrīrāma ||
samāsa navanā : tanucatuṣṭayanirūpaṇa || śrīrāma ||
samāsa dahāvā : ṭoṇapasiddhalakṣaṇa || śrīrāma ||
samāsa pahilā : prakṛtipuruṣanāma || śrīrāmasamartha ||
niścal̤a brahmī caṃcal̤a ātmā | sakal̤āṃ para jo paramātmā |
caitanya sākṣī jñānātmā | śaḍguṇaiśvaru || 1 ||
sakal̤a jagācā īśvaru | mhaṇauna nāmeṃ jagadeśvaru |
tayāpāsūna vistāru | vistāralā || 2 ||
śivaśaktī jagadeśvarī | prakṛtipuruṣa parameśvarī |
mūl̤amāyā guṇeśvarī | guṇakṣobhiṇī || 3 ||
kṣetrajña draṣṭā kūṭasta sākṣī | aṃtarātmā sarvasākṣī |
suddhasatva mahattattva parīkṣī | jāṇatā sādhu || 4 ||
brahmā viṣṇu maheśvaru | nānā piṃḍī jīveśvaru |
tyāsa bhāsatī prāṇīmātru | lahānathora || 5 ||
dehadeul̤āmadheṃ baisalā | na bhajatāṃ mārito dehālā |
mhaṇauni tyācyā bheṇeṃ tayālā | bhajatī loka || 6 ||
je vel̤esī bhajana cukale | teṃ teṃ tevhāṃ pachyāḍileṃ |
āvaḍīneṃ bhajoṃ lāgale | sakal̤a loka || 7 ||
jeṃ jeṃ jevhāṃ ākṣepile | teṃ teṃ tatkāl̤aci didhaleṃ |
trailokya bhajoṃ lāgaleṃ | yeṇeṃ prakareṃ || 8 ||
pāṃcā viṣayāṃcā naivyadya | jevhāṃ pāhije tevhāṃ siddha |
aiseṃ na karitāṃ sadya | roga hotī || 9 ||
jeṇeṃ kāl̤eṃ naivyadya pāvenā | teṇeṃ kāl̤eṃ deva rāhenā |
bhāgya vaibhava padārtha nānā | sāṃḍūna jāto || 10 ||
jāto toṃ kal̤o deīnā | koṇāsa ṭhāukeṃ hoyenā |
deveṃviṇa anumānenā | koṇāsa deva || 11 ||
deva pāhāvayakāraṇeṃ | deul̤eṃ lāgatī pāhāṇeṃ |
koṭheṃtarī deul̤ācyā guṇeṃ | deva pragaṭe || 12 ||
deul̤eṃ mhaṇije nānā śarīreṃ | tetheṃ rāhijeṃ jīveśvere |
nāna śarīreṃ nānā prakāreṃ | anaṃta bhedeṃ || 13 ||
cālatīṃ bolatīṃ deul̤eṃ | tyāmadheṃ rāhijeṃ rāul̤eṃ |
jitukīṃ deul̤eṃ titukīṃ sakal̤eṃ | kal̤alī pāhije || 14 ||
macha kūrma vārāha deul̤eṃ | bhūgol̤a dharilā sarvakāl̤eṃ |
karāl̤eṃ vikrāl̤eṃ nirmal̤eṃ | kitiyeka || 15 ||
kityeka deūl̤īṃ saukhya pāhe | bharatāṃ āvagheṃ siṃdha āhe |
parī teṃ sarvakāl̤a na rāhe | aśāśvata || 16 ||
aśāśvatācā mastakamaṇīṃ | jayācī yevaḍhī karaṇī |
disenā tarī kāya jāleṃ dhanī | tayāsīca mhaṇāveṃ || 17 ||
udbhavonmukha hotāṃ abheda | vimukha hotāṃ udaṃḍa kheda |
aisā adhordha saṃvāda | hota jāto || 18 ||
sakal̤āṃce mūl̤a disenā | bhavya bhārī āṇī bhāsenā |
nimiṣya yeka vasenā | yeke ṭhāiṃ || 19 ||
aisā agādha paramātmā | koṇa jāṇe tyācā mahimā |
tujhī līl̤ā sarvottamā | tūṃca jāṇasī || 20 ||
saṃsārā āliyāceṃ sārthaka | jetheṃ nityānityaviveka |
yehaloka āṇī paraloka | donīṃ sādhile || 21 ||
mananasīl̤a lokāṃpāsīṃ | akhaṃḍa deva āhirniśīṃ |
pāhātāṃ tyāṃcyā pūrvasaṃcitāsī | joḍā nāhīṃ || 22 ||
akhaṃḍa yoga mhaṇoni yogī | yoga nāhīṃ to viyogī |
viyogī tohi yogī | yogabal̤eṃ || 23 ||
bhalyāṃcī mahimā aisī | je sanmārga lāvī lokāṃsī |
pohaṇāra asatāṃ buḍatayāsī | buḍoṃ nedāveṃ || 24 ||
sthūl̤asūkṣmatatvajhāḍā | piṃḍabrahmāṃḍācā nivāḍā |
pracita pāhe aisā thoḍā | bhūmaṃḍal̤īṃ || 25 ||
vedāṃtīceṃ paṃcikarṇa | akhaṃḍa tayāceṃ vivarṇa |
mahāṃvākyeṃ aṃtaḥkaraṇa | rahasya pāhe || 26 ||
ye pṛthvīmadheṃ vivekī asatī | dhanya tayāṃcī saṃgatī |
śravaṇamātreṃ pāvatī gatī | prāṇīmātra || 27 ||
satsaṃga āṇī satśāstraśravaṇa | akhaṃḍa hotase vivarṇa |
nānā satsaṃga āṇī uttama guṇa | paropakārāce || 28 ||
je sadkīrtīce puruṣa | te parameśvarāce aṃśa |
dharmasthāpanecā havyāsa | tetheṃci vase || 29 ||
viśeṣa sārāsāra vicāra | teṇeṃ hoya jaggoddhāra |
saṃgatyāgeṃ niraṃtara | hoūna gele || 30 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde devabal̤ātkāranāma samāsa pahilā ||
samāsa dusarā : śivaśaktinirūpaṇa || śrīrāma ||
brahma nirmal̤a niścal̤a | jaiseṃ gagana aṃtarāl̤a |
nirākāra keval̤a | nirvikārī || 1 ||
aṃtaci nāhīṃ teṃ anaṃta | śāśvata āṇī sadodita |
asaṃta navhe teṃ saṃta | sarvakāl̤a || 2 ||
parabrahma teṃ avināśa | jaiseṃ ākāśa avakāśa |
na tuṭe na phuṭe sāvakāsa | jaiseṃ taiseṃ || 3 ||
tetheṃ jñāna nā ajñāna | tetheṃ smaraṇa nā vismaraṇa |
tetheṃ akhaṃḍa nirguṇa | nirāvalaṃbī || 4 ||
tetheṃ caṃdra sūrya nā pāvaka | navhe kāl̤okheṃ nā prakāśaka |
upādhīvegal̤eṃ yeka | niropādhī brahma || 5 ||
niścal̤īṃ smaraṇa cetaleṃ | tyāsa caitanya aiseṃ kalpileṃ |
guṇāsamatveṃ jāleṃ | guṇasāmya aiseṃ || 6 ||
gaganīṃ ālī abhrachyāyā | taisī jāṇije mūl̤amāyā |
udbhava āṇī vilayā | vel̤a nāhīṃ || 7 ||
nirguṇīṃ guṇavikāru | toci śaḍguṇaiśvaru |
ardhanārīnaṭeśvaru | tayāsa mhaṇije || 8 ||
ādiśakti śivaśakti | mul̤īṃ āhe sarvaśakti |
tetheūna puḍheṃ nānā vektī | nirmāṇa jālyā || 9 ||
tethūna puḍheṃ śuddhasatva | rajatamāceṃ gūḍhatva |
tayāsi mhaṇije mahattattva | guṇakṣobhiṇī || 10 ||
mul̤īṃ asecinā vektī | tetheṃ kaiṃcī śivaśaktī |
aiseṃ mhaṇāla tarī cittīṃ | sāvadhāna asāveṃ || 11 ||
brahmāṃḍāvarūna piṃḍa | athavā piṃḍāvarūna brahmāṃḍa |
adhordha pāhātāṃ nivāḍa | kal̤oṃ yeto || 12 ||
bīja phoḍūna āṇileṃ manā | tetheṃ phal̤a toṃ disenā |
vāḍhata vāḍhata puḍheṃ nānā | phal̤eṃ yetī || 13 ||
phal̤a phoḍitāṃ bīja dise | bīja phoḍitāṃ phal̤a nase |
taisā vicāra ase | piṃḍabrahmāṃḍīṃ || 14 ||
nara nārī donī bheda | piṃḍīṃ disatī prasiddha |
mul̤ī nastāṃ viśada | hotīla kaisīṃ || 15 ||
nānā bījarūpa kalpanā | tīṃta kāye yeka asenā |
sūkṣma mhaṇoni bhāsenā | yekāyekīṃ || 16 ||
sthūl̤āceṃ mūl̤a te vāsanā | te vāsanā ādhīṃ disenā |
sthūl̤āvegal̤eṃ anumānenā | sakal̤a kāṃhīṃ || 17 ||
kalpanecī sṛṣṭī kelī | aisīṃ vedaśāstreṃ bolilīṃ |
disenā mhaṇona mithyā kelī | na pāhijeta kīṃ || 18 ||
paḍadā yekā yekā janmācā | tetheṃ vicāra kal̤e kaiṃcā |
paraṃtu gūḍhatva hā nemācā | ṭhāva āhe || 19 ||
nānā puruṣāṃce jīva | nānā striyāṃce jīva |
yekaci parī dehasvabhāva | vegal̤āle || 20 ||
navarīsa navarī nalage | aisā bheda disoṃ lāge |
piṃḍāvarūna umage | brahmāṃḍabīja || 21 ||
navarīceṃ mana navaryāvarī | navaryāceṃ mana navarīvarī |
aisī vāsanecī parī | mul̤īṃhūna pāhāvī || 22 ||
vāsanā mul̤īṃcī abheda | dehasamaṃdheṃ jālā bheda |
tuṭatāṃ dehāca samaṃdha | bheda jelā || 23 ||
naranārīceṃ bījakāraṇa |śivaśaktīmadheṃ jāṇa |
deha dharitāṃ pramāṇa | kal̤oṃ āleṃ || 24 ||
nānā prītīcyā vāsanā | yekāceṃ yekāsa kal̤enā |
tikṣaṇa dṛṣṭīneṃ anumānā | kāṃhīṃseṃ yeteṃ || 25 ||
bāl̤akāsa vāḍhavī jananī | heṃ toṃ navhe puruṣācenī |
upādhī vāḍhe jayecenī | te he vanitā || 26||
vīṭa nāhīṃ kaṃṭāl̤ānāhīṃ | ālasya nāhīṃ trāsa nāhīṃ |
itukī māyā koṭheṃci nā hīṃ | mātegegal̤ī || 27 ||
nānā upādhī vāḍhaūṃ jāṇe | nānā māyeneṃ goūṃ jāṇe |
nānā prītī lāūṃ jāṇe | nānā prapaṃcācī || 28 ||
puruṣāsa strīcā viśvāsa | strīsa puruṣācā saṃtoṣa |
paraspareṃ vāsanesa | bāṃdhona ṭakileṃ || 29||
īśvareṃ moṭheṃ sūtra keleṃ | manuṣyamātra guṃtona rāhileṃ |
lobhāceṃ guṃḍāl̤eṃ keleṃ | ugavenā aiseṃ || 30 ||
aisī paraspareṃ āvaḍī | strīpuruṣāṃcī māhāṃ goḍī |
he mul̤īṃhūna cālilī rokaḍī | vivekeṃ pāhāvī || 31 ||
mul̤īṃ sūkṣma nirmāṇa jāleṃ | puḍheṃ paṣṭa disona āleṃ|
utpatīceṃ kārya cāle| ubhayatāṃkaritāṃ || 32 ||
mul̤īṃ śivaśaktī khareṃ | puḍheṃ jālīṃ vadhuvareṃ |
cauryāsi lakṣa vistāreṃ | vistāralī je || 33||
yetheṃ śivaśaktīceṃ rūpa keleṃ | śrotīṃ manāsa pāhije āṇileṃ |
vivaraliyāṃviṇa bolileṃ| teṃ vertha jāṇāveṃ || 34 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde śivaśaktinirūpaṇanāma samāsa dusarā ||
samāsa tisarā : śravaṇanirūpaṇa || śrīrāma ||
thāṃbāthāṃbā aikā aikā| ādhīṃca graṃtha soḍūṃ nakā |
sāṃgitaleṃ teṃ aikā | sāvadhapaṇeṃ ||1 ||
śravṇanāmadhyeṃ sāra śravaṇa | teṃ heṃ adhyātmanirūpaṇa |
sucita karūna aṃtaḥkarṇa | granthāmadheṃ vivarāveṃ|| 2 ||
śravaṇamananācā vicāra | nijadhyāseṃ sākṣātkāra |
rokaḍā mokṣācā udhāra | boloṃci naye ||3 ||
nānā ratneṃ parīkṣitāṃ | athavā vajaneṃ karitāṃ |
uttama soneṃ puṭīṃ ghālatāṃ | sāvadhāna asāveṃ || 4 ||
nānā nāṇīṃ mojūna gheṇeṃ | nānā parīkṣā karaṇeṃ |
vivekī manuṣyāsī bolaṇeṃ| sāvadhapaṇeṃ || 5 ||
jaiseṃ lākholīceṃ dhānya| nivaḍūna veṃcitāṃ hote mānya |
sagaṭa mānitāṃ amānya | deva kṣobhe || 6 ||
yekāṃtīṃ nājuka kārabāra | tetheṃ asāveṃ ati tatpara |
tyācyā koṭiguṇeṃ vicāra | adhyātmagranthīṃ || 7 ||
kāhiṇyā kathā goṣṭī pavāḍa | nānā avatāracaritreṃ vāḍa |
tyā samastāṃmadhyeṃ jāḍa | adhyātmavidyā || 8 ||
gata goṣṭīsa aikileṃ | teṇeṃ kāye hātāsa āleṃ |
mhaṇatī puṇya prāpta jāleṃ | parī teṃ disenā kīṃ || 9 ||
taiseṃ navhe adhyātmasāra | hā pracitīcā vicāra |
kal̤atāṃ anumānācā saṃvhāra | hota jāto || 10 ||
moṭhe moṭhe yeūna gele | ātmyākaritāṃca vartale |
tyā ātmyācā mahimā bole | aisā kavaṇu || 11 ||
yugānayugeṃ yekaṭā yeka | cālavito tinī loka |
tyā ātmyācā viveka | pāhilāca pāhāvā || 12 ||
prāṇī āle yeūna gele | te jaise jaise vartale |
te vartaṇukeceṃ kathana keleṃ | ichesārikheṃ || 13 ||
jetheṃ ātmā nāhīṃ dāṭa | tetheṃ avagheṃ sarasapāṭa |
atmyāviṇa bāpuḍeṃ kāṣṭha | kāye jāṇe || 14 ||
aiseṃ variṣṭha ātmajñāna | dusareṃ nāhīṃ yāsamāna |
sṛṣṭīmadheṃ vivekī sajjana | teci heṃ jāṇatī || 15 ||
pṛthvī āṇī āpa teja | yācā pṛthivīmadhyeṃ samaja |
aṃtarātmā tatvabīja | teṃ vegal̤eṃci rāhileṃ || 16 ||
vāyopāsūna pailikaḍe | jo koṇī vivekeṃ pavāḍe |
javal̤īca ātmā sāṃpaḍe | tyā puruṣāsī || 17 ||
vāyo ākāśa guṇamāyā | prakṛtipuruṣa mūl̤amāyā |
sūkṣmarūpeṃ pracita yeyā | kaṭhīṇa āhe || 18 ||
māyādevīcyā dhāṃdalī | sūkṣmī|
m koṇa mana ghālī | samajalā tyacī tuṭalī | saṃdehavṛttī || 19 ||
mūl̤amāyā cauthā deha | jālā pāhije videha |
dehātīta hoūna rāhe | dhanya to sādhu || 20 ||
vicāreṃ ūrdha caḍhatī | tayāsī ca ūrdhagatī |
yerāṃ sakal̤āṃ adhogatī | padārthajñāneṃ || 21 ||
padārtha cāṃgale disatī | parī te saveṃci nāsatī |
ato bhraṣṭa tato bhraṣṭa hotī | loka teṇeṃ || 22 ||
yākāral̤eṃ padārthajñāna | nānā jinasīcā anumāna |
sarva sāṃḍūna niraṃjana | dhuṃḍīta jāveṃ | 23 ||
aṣṭāṃga yoga piṃḍadajñāna | tyāhūna thora tatvajñāna |
tyāhūna thora ātmajñāna | teṃ pāhileṃ pāhije || 24 ||
mūl̤amāyece sevaṭīṃ | harisaṃkalpa mul̤īṃ uṭhī |
upāsanāyogeṃ iṭhī | tetheṃ ghātalī pāhije || 25 ||
mana tyāpalikaḍe jāṇa | nikhal̤a brahma nirguṇa |
nirmal̤a niścal̤a tyācī khūṇa | gaganāsārikhī || 26 ||
yethūna tethavarī dāṭaleṃ | prāṇīmātrāsa bheṭaleṃ |
padārthamātrīṃ ligaṭaleṃ | vyāpūna āhe || 27 ||
tyāaiseṃ nāhīṃ thora | sūkṣmāhūna sūkṣma vicāra |
piṃḍabrahmācā saṃvhāra | hotāṃ kal̤e || 28 ||
athavā piṃḍa brahmāṃḍa asatāṃ | vivekapral̤aye pāhoṃ jātāṃ |
śāśvata koṇa heṃ tatvatā | umajoṃ lāge || 29 ||
karūna avaghā tatvajhāḍā | sārāsārācā nivāḍā |
sāvadhapaṇeṃ grantha soḍā | sukhināveṃ || 30 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde śravaṇanirūpaṇanāma samāsa tisarā ||
samāsa cauthā : anumānanirasana || śrīrāma ||
bahuta janāsī upāye | vaktayāsa pusatāṃ trāsoṃ naye |
bolatāṃ bolatāṃ anvayeṃ | sāṃḍūṃ naye || 1 ||
śrotyāneṃ āśaṃkā ghetalī | tai tatkāl̤a pāhije pheḍilī |
svagoṣṭīneṃ sagoṣṭī peṃcalī | aiseṃ na vhāveṃ || 2 ||
puḍheṃ dharitāṃ māgeṃ peṃcalā | māgeṃ dharitāṃ puḍheṃ uḍālā |
aisā sāṃpaḍataci gelā | ṭhāiṃ ṭhāiṃ || 3 ||
pohaṇāraci gucakyā khāto | janāsa kaisā kāḍhūṃ pāhāto |
āśaya lokāṃca rāhāto | ṭhāiṃ ṭhāiṃ || 3 ||
āpaṇaci bolilā saṃvhāra | āpaṇaci bolije sarvasāra |
dustara māyecā pāra | ṭākilā pāhije || 5 ||
jeṃ jeṃ sūkṣma nāma ghyāveṃ | tyāceṃ rūpa biṃbaūna dyāveṃ |
tarīca vaktā mhaṇavāveṃ | vicāravaṃta || 6 ||
brahma kaiseṃ mūl̤amāyā kaisī | aṣṭadhāprakṛtī śivaśaktī kaisī |
śaḍguṇeśvarācī sthiti kaisī | guṇasāmyācī || 7 ||
ardhanārīnaṭeśvara | prakṛtipuruṣācā vicāra |
guṇakṣobhiṇī tadanaṃtara | triguṇa kaise || 8 ||
pūrvakakṣa koṭhūna koṭhavarī | vācyāṃśalakṣyāṃśācī parī |
sūkṣma nānā vicāra karī | dhanya to sādhu || 9 ||
nāna pālhāl̤īṃ paḍenā | bolileṃci bolāvenā |
maunyagarbha anumānā | āṇūna soḍī || 10 ||
ghaḍī yeka vimal̤a brahma | ghaḍī yeka sarva brahma |
draṣṭā sākṣī sattā brahma | kṣaṇa yeka || 11 ||
niścal̤a teṃci jāleṃ caṃcal̤a | caṃcal̤a teṃci brahma keval̤a |
nānā prasaṃgīṃ khal̤akhal̤a | nivāḍā nāhīṃ || 12 ||
cal̤ateṃ āṇī niścal̤a | avagheṃ caitanyaci keval̤a |
rūpeṃ vegal̤ālīṃ prāṃjal̤a | kadāpī bolavenā || 13 ||
ugīca karī gathāgovī | to lokāṃsa kaiseṃ ugavī |
nānā niścayeṃ nānā govī | paḍata jāte || 14 ||
bhramāsa mhaṇe parabrahma | parabrahmāsa hmaṇe bhrama |
jñātepaṇācā saṃbhrama | bolona dāvī || 15 ||
ghālī śāstrāṃcī daḍapaṇa | pracitiviṇa nirūpaṇa |
pusoṃ jātāṃ ugāca sīṇa | atyaṃta mānī || 16 ||
jñātyāsa āṇi padārthabhiḍā | to kāya bolela bāpuḍā |
sārāsārācā nivāḍā | jālā pāhije || 17 ||
vaidya mātrecī stutī karī | mātrā guṇa kāṃhīṃca na karī |
pracitiviṇa taisī parī | jñānācī jālī || 18 ||
tetheṃ nāhīṃ sārāsāra | tetheṃ avaghā aṃdhakāra |
nānā parīkṣecā vicāra | rāhilā tetheṃ || 19 ||
pāpa puṇya svarga narka | viveka āṇi aviveka |
sarvabrahmīṃ kāye yeka | sāṃpaḍaleṃ nāhīṃ || 20 ||
pāvana āṇi teṃ patana | donīṃ mānilīṃ tatsamāna |
niścaye āṇi anumāna | brahmarūpa || 21 ||
brahmarūpa jāleṃ āghaveṃ | tetheṃ kāye nivaḍāveṃ |
āvaghī sākaraci ṭākāveṃ | kāye koṭheṃ || 22 ||
taiseṃ sāra āṇi asāra | avaghā jālā yekaṃkāra |
tetheṃ bal̤āval̤ā avicāra | vicāra kaiṃcā || 23 ||
vaṃdya niṃdya yeka jāleṃ | tetheṃ kāye hātā āleṃ |
unmatta dravyeṃ jeṃ bhulaleṃ | teṃ bhalateṃca bole || 24 ||
taisā ajñāna bhrameṃ bhulalā | sarva brahma mhaṇona baisalā |
māhāṃpāpī āṇi bhalā | yekaci mānī || 25 ||
sarvasaṃgaparityāga | avhāsavā viṣayebhoga |
doghe yekaci mānitāṃ maga | kāye uraleṃ || 26 ||
bheda īśvara karūna gelā | tyācyā vācena na vace moḍilā |
mukhāmadheṃ ghāṃsa ghātalā | to apānīṃ ghālāvā || 27 ||
jyā iṃdriyāsa jo bhoga | to to karī yethāsāṃga |
īśvarāceṃ keleṃ jaga | moḍitāṃ urenā || 28 ||
avaghī bhrāṃtīcī bhuṭāṭakī | pracitiviṇa goṣṭī laṭakī |
veḍa lāgaleṃ je baṭakī | te bhalateṃci bole || 29 ||
pratyayajñātā sāvadhāna | tyāceṃ aikāveṃ nirūpaṇa |
ātmasākṣātkārācī khūṇa | tatkāl̤a bāṇeṃ || 30 ||
veḍeṃ vāṃkaḍe jāṇāveṃ | āṃdhal̤eṃ pāulīṃ vol̤akhāveṃ |
bāśkal̤a bolaṇeṃ sāṃḍāveṃ | vamaka jaiseṃ || 31 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde anumānanirśananāma samāsa cauthā ||
samāsa pāṃcavā : ajapānirūpaṇa || śrīrāma ||
yekavīsa sahaśra sāseṃ japā | nemūna gelī te ajapā |
vicāra pāhātāṃ sopā | sakal̤a kāṃhīṃ || 1 ||
mukhīṃ nāsikīṃ asije prāṇeṃ | tayāsa akhaṃḍa yeṇeṃ jāṇeṃ |
yācā vicāra pāhāṇeṃ | sūkṣmadṛṣṭīṃ || 2 ||
mul̤īṃ pāhātāṃ yeka svara | tyācā tāra maṃdra ghora |
tyā ghorāhūna sūkṣma vicāra | ajapācā || 3 ||
sarigamapadanisa | sariṃ mātrukā sāyāsa |
prathama svareṃ mātrukāṃsa | mhaṇona pāhaveṃ || 4 ||
parevācehūna ārteṃ | āṇi paśyaṃtī khālateṃ |
svarāce janmasthāna teṃ | tethūna uṭhe || 5 ||
yekāṃtīṃ ugeṃca baisāveṃ | tetheṃ heṃ samajona pāhāveṃ |
akhaṃḍa ghyāveṃ sāṃḍāveṃ | prabhaṃjanāsī || 6 ||
yekāṃtīṃ maunya dharūna baise | sāvadha pāhātāṃ kaiseṃ bhāse |
sohaṃ sohaṃ aise | śabda hotī || 7 ||
uccareṃviṇa je śabda | te jāṇāve sahajaśabda |
pratyayāyetī paraṃtu nāda | kāṃhīṃca nāhīṃ || 8 ||
te śabda sāṃḍūna baisalā | to maunī mhaṇāvā bhalā |
yogābhyāsācā galbalā | yākāraṇeṃ || 9 ||
yekāṃtīṃ maunya dharūna baisalā | teṇeṃ koṇa śabda jālā |
sohaṃ aisā bhāsalā | aṃtaryāmīṃ || 10 ||
dharitāṃ so sāṃḍitāṃ haṃ | akhaṃḍa cāle sohaṃ sohaṃ |
yācā vicāra pāhātaṃ bahu | vistāralā || 11 ||
dehadhāraka titukā prāṇī | śvetajaudvijādika khāṇī |
svāsosvāsa nastāṃ prāṇī | kaise jitī || 12 ||
aisī he ajapā sakal̤āsī | paraṃtu kal̤e jāṇatyāsī |
sahaja sāṃḍūna sāyāsī | paḍoṃca naye || 13 ||
sahaja deva asataci ase | sāyāseṃ deva phuṭe nāse |
nāsivaṃta devāsa viśvāse | aisā kavaṇu || 14 ||
jagadāṃtarāceṃ darśana | sahaja ghaḍe akhaṃḍa dhyāna |
ātmaicheneṃ jana | sakal̤a vartatī || 15 ||
ātmayāceṃ samādhāna | ghaḍe taiseṃci āśana |
sāṃḍileṃ phiṭale samarpaṇa | tayāsīca hoye || 16 ||
agnapuruṣa poṭīṃ vasatī | tayāsa avadāneṃ sakal̤a detī |
loka ājñemadheṃ asatī | ātmayāṃce || 17 ||
sahaja devajapadhyāneṃ | sahaja cālaṇeṃ stutī stavaneṃ |
sahaja ghade teṃ bhagavānneṃ | mānya kīje || 18 ||
sahaja samajāyākāraṇeṃ | nānā haṭayoga karaṇeṃ |
paraṃtu yekāyekīṃ samajaṇeṃ | ghaḍata nāhīṃ || 19 ||
dravya cukateṃ daridra yeteṃ | tal̤īṃ lakṣmī varī vartateṃ |
prāṇī kāye karīla teṃ | ṭhāukeṃ nāhīṃ || 20 ||
tal̤agharāmadheṃ udaṃḍa dravya | bhiṃtīmadheṃ ghātaleṃ dravya |
staṃbhīṃ tul̤avaṭīṃ dravya | āpaṇa madheṃ || 21 ||
lakṣmīmadhyeṃ karaṃṭā nāṃde | tyāceṃ daridra adhika sāṃde |
navala keleṃ paramānaṃdeṃ | paramapuruṣa || 22 ||
yeka pāhātī yeka khātī | aisī vivekācī gatī |
pravṛtti athavā nivṛttī | yeṇeṃci jñāyeṃ || 23 ||
aṃtarīṃ vasatāṃ nārāyeṇeṃ | lakṣmīsa kāye uṇeṃ |
jyācī lakṣmī to āpaṇeṃ | bal̤akaṭa dharāvā || 24 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde ajapānirūpaṇanāma samāsa pāṃcavā ||
samāsa sahāvā : dehātmanirūpaṇa || śrīrāma ||
ātmā dehāadhyeṃ asato | nānā sukhadukheṃ bhogito |
sevaṭīṃ śarīra sāṃḍūna jāto | yekāyekīṃ || 1 ||
śarīrīṃ śakti tāruṇyapaṇīṃ | nānā sukheṃ bhogī prāṇī |
aśakta hotāṃ vṛddhapaṇīṃ | duḥkheṃ bhogī || 2 ||
marāvenā aisī āvaḍī | hātapāye khoḍūna prāṇa soḍī |
nānā duḥkheṃ avaghaḍī | vṛddhapaṇīṃ || 3 ||
dehaātmayāṃcī saṃgatī | kāṃhīṃyeka sukha bhogitī |
carphaḍacarphaḍūna jātī | dehāṃtakāl̤īṃ || 4 ||
aisā ātmā duḥkhadāyeka | yekāṃce prāṇa ghetī yeka |
āṇī sevaṭīṃ nirārthaka | kāṃhīṃca nāhīṃ || 5 ||
aisā doṃ disāṃcā bhrama | tyāsa mhaṇatī parabrahma |
nānā duḥkhācā saṃbhrama | mānūna ghetalā ||| 6 ||
duḥkhī hoūna carphaḍūna gele | tetheṃ koṇa samādhāna jāleṃ |
kāṃhīṃyekasukha bhogileṃ | toṃ saveṃci duḥkha || 7 ||
janma dārabhya āṭhavāveṃ | mhaṇije avagheṃ paḍela ṭhāveṃ |
nānā duḥkha mojāveṃ | kāye mhaṇonī || 8 ||
aisī ātmayācī saṃgatī | nānā duḥkheṃ prāpta hotī |
dainyavāṇe hoūna jātī | prāṇīmātra || 9 ||
kāṃhīṃ ānaṃda kāṃhīṃ kheda | janmavarī paḍilā samaṃdha |
nānā prakarīṃ viruddha | taḍātoḍī || 10 ||
nidrākāl̤īṃ ḍhekuṇa pisā | nānā prakārīṃ val̤asā |
nānā upāyeṃ val̤asā | tyāṃsa hoye || 11 ||
bhojanakāl̤ī māśyā yetī | nānā padārtha uṃdīra netī |
puḍheṃ tyāṃcī hi phajitī | mārjareṃ karitī ||12 ||
vā cāmavā goṃciḍa | gāṃdheleṃ kānaṭeṃ udaṃḍa |
yekāsa yeka carphaḍa | dohikaḍe || 13 ||
viṃcu sarpa vāga riseṃ | susarī lāṃḍige māṇasāsa māṇaseṃ |
paraspareṃ sukhasaṃtoṣeṃ | yekahi nāhīṃ || 14 ||
cauryāsi lakṣa utpattī | yekāsa yeka bhakṣitī |
nānā pīḍā duḥkhaṇī kitī | mhaṇauna sāṃgāveṃ || 15 ||
aisī aṃtarātmyācī karaṇī | nānā jīva dāṭale dharaṇīṃ |
paraspareṃ saṃvhāraṇī | yekayekāṃcī || 16 ||
akhaṃḍa raḍatī | carphaḍitī | vival̤avival̤oṃ prāṇa detī |
mūrkha prāṇī tyāsa mhaṇatī | parabrahma || 17 ||
parabrahma jāṇāra nāhīṃ | koṇāsa duḥkha deṇāra nāhīṃ |
stutī niṃdā donī nāhīṃ | parabrahmīṃ || 18 ||
udaṃḍa śivyā didhalyā | titukyā aṃtarātmyāsa lāgalyā |
vicāra pāhatāṃ pratyayā ālyā | yethātathya || 19 ||
dhagaḍīcā baṭakīcā lavaṃḍīcā | gadhaḍīcā kutarīcā voṃgal̤īcā |
aisā hiśeba sivyāṃcā | kitī mhaṇoni sāṃgāvā || 20 ||
itukeṃ parabrahmīṃ lāgenā | tetheṃ kalpanāci cālenā |
taḍātoḍīceṃ jñāna mānenā | koṇīyekāsī || 21 ||
sṛṣṭīmadheṃ sakal̤a jīva | sakal̤āṃsa kaiceṃ vaibhava |
yākāraṇeṃ ṭhāyāṭhāva | nirmilā deveṃ || 22 ||
udaṃḍa loka bājārīce | jeṃ jeṃ āleṃ teṃ teṃ veṃce |
uttama tituke bhāgyāceṃ | loka ghetī || 23 ||
yeṇeṃ nyāyeṃ anna vasana | yeṇeṃci nyāyeṃ devatārcana |
yeṇeṃci nyāyeṃ brahmajñāna | prāptavyāsārikheṃ || 24 ||
avagheca loka sukhī asatī | saṃsāra goḍa karūna netī |
māhārāje vaibhava bhogatī | teṃ karaṃṭyāsa kaiceṃ || 25 ||
paraṃtu aṃtīṃ nānā duḥkheṃ | tetheṃ hoteṃ sagaṭa sārikheṃ |
pūrvīṃ bhogilīṃ nānā sukheṃ | aṃtīṃ duḥkha sosavenā || 26 ||
kaṭhiṇa duḥkha sosavenā | prāṇa śarīra soḍinā |
mṛtyaduḥkha sagaṭa janā | kāsāvisa karī || 27 ||
nānā avevahīna jāleṃ | taiseṃci pāhije vartaleṃ |
prāṇīṃ aṃtakāl̤īṃ geleṃ | kāsāvisa haunī || 28 ||
rūpa lāvaṇya avagheṃ jāteṃ | śarīrasāmarthya avagheṃ rāhāteṃ |
koṇī nastāṃ marateṃ | āpadaāpadoṃ || 29 ||
aṃtakāl̤a dainya dīna | sakal̤ikāṃsa tatsamāna |
aiseṃ caṃcal̤a avalakṣaṇa | duḥkhakārī || 30 ||
bhogūna abhoktā mhaṇatī | he toṃ avaghīca phajitī |
loka ugeca bolatī | pāhilyāviṇa || 31 ||
aṃtakāl̤a āhe kaṭhiṇa | śerīra soḍinā prāṇa |
barāḍyāsārikheṃ lakṣaṇa | aṃtakāl̤īṃ || 32 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde dehātmanirūpaṇanāma
samāsa sahāvā ||
samāsa sātavā : jagajīvananirūpaṇa || śrīrāma ||
mul̤īṃ udaka nival̤a asateṃ | nānā vallimadheṃ jāteṃ |
saṃgadoṣeṃ taiseṃ hoteṃ | āṃbla tikṣaṇa kaḍavaṭa || 1 ||
ātmā ātmapaṇeṃ asato | dehasaṃgeṃ vikārato |
sābhimāneṃ bharīṃ bharato | bhalatikaḍe || 2 ||
barī saṃgatī sāṃpaḍalī | jaisī uṃsāsa goḍī ālī |
viṣavallī phāṃpāvalī | ghātakī prāṇī || 3 ||
aṭharābhāra vanaspatī | guṇa sāṃgāve te kitī |
nānā dehāce saṃgatī | ātmayāsa hoye || 4 ||
tyāmadheṃ koṇī bhale | te saṃtasaṃgeṃ nighāle |
dehābhimāna sāṃḍūna gele | vivekabal̤eṃ || 5 ||
udakācā nāśaci hoto | ātmā vivekeṃ nighato |
aisā āhe pratyaya to | vivekeṃ pāhā || 6 ||
jyāsa svahitaci karaṇeṃ | tyāsa kitī mhaṇauna sāṃgaṇeṃ |
heṃ jyāceṃ tyāneṃ samajaṇeṃ | sakal̤a kāṃhīṃ || 7 ||
āpalā āpaṇa karī kuḍāvā | to āpalā mitra jāṇāvā |
āpalā nāśa karī to samajāvā | vairī aisā || 8 ||
āpale|m āpaṇa anhita karāveṃ |
tyāsa āḍaveṃ koṇeṃ nighāveṃ | yekāṃtī jāūna jīveṃ | mārī āpaṇāsī || 9 ||
jo āpalā āpaṇa ghātakī | to ātmahatyārā pātakī |
yākāraṇeṃ vivekī | dhanya sādhu || 10 ||
puṇyvaṃtāṃ satsaṃgatī | pāpiṣṭāṃ asatsaṃgatī |
gati āṇi avagatī | saṃgatīyogeṃ || 11 ||
uttama saṃgatī dharāvī | āpalī āpaṇa ciṃtā karāvī |
aṃtarī barī vivarāvī | buddhi jāṇatyācī || 12 ||
ihaloka āṇi paraloka | jāṇatā to sukhadāyeka |
neṇatyākaritāṃ aviveka | prāpta hoto || 13 ||
jāṇatā devācā aṃśa | neṇatā mhaṇije to rākṣasa |
yāmadheṃ jeṃ viśeṣa | teṃ jāṇona ghyāveṃ || 14 ||
jāṇatāṃ to sakal̤āṃ mānya | neṇatā hoto amānya |
jeṇeṃkaritāṃ hoīje dhanya | teṃci ghyāveṃ || 15 ||
sākṣapī śāhāṇyācī saṃgatī | teṇeṃ sākṣapī śāhāṇe hotī |
āl̤asī mūrkhācī saṃgatī | āl̤asī mūrkha || 16 ||
uttama saṃgatīceṃ phal̤a sukha | addhama saṃgatīceṃ phal̤a duḥkha |
ānaṃda sāṃḍuniyāṃ śoka | kaisā ghāvā || 17 ||
aiseṃ heṃ pragaṭa dise | janāmadheṃ udaṃḍa bhāse |
prāṇīmātra vartatase | ubhayeyogeṃ || 18 ||
yekā yogeṃ sakal̤a yoga | yekā yogeṃ sakal̤a viyoga |
vivekayogeṃ sakal̤a prayoga | karīta jave || 19 ||
avaciteṃ sāṃkaḍīṃta paḍileṃ | tarī tethūna pāhije nighāleṃ |
nighona jātāṃ jāleṃ | parama samādhāna || 20 ||
nānā durjanāṃcā saṃga | kṣaṇakṣaṇā manabhaṃga |
yākāraṇeṃ kāṃhīṃ raṃga | rākhona jāveṃ || 21 ||
śāhāṇā yetna tyācyā guṇeṃ | pāhoṃ jātāṃ kāye uṇeṃ |
sukha saṃtoṣa bhogaṇeṃ | nānā ślāghyatā || 22 ||
atāṃ lokīṃ aiseṃ āhe | sṛṣṭīmadheṃ vartatāhe |
jo koṇī samajona pāhe | tyāsa ghaḍe || 23 ||
bahuratna vasuṃdharā | jāṇajāṇoṃ vicāra karā |
samajalyāṃ pratyayo aṃtarā- | mājīṃ yeto || 24 ||
durbal̤a aṇi saṃpanna | veḍeṃ āṇi vitpanna |
heṃ akhaṃḍa daṃḍāyamāna | asataci ase || 25 ||
yeka bhāgyapuruṣa moḍatī | yeka nave bhāgyavaṃta hotī |
taisīca vidyā vitpatī | hota jāte || 26 ||
yeka bhare yeka riteṃ | riteṃ māguteṃ bharateṃ |
bharateṃhi riteṃ hoteṃ | kāl̤āṃtarīṃ || 27 ||
aisī he sṛṣṭīcī cālī | saṃpatti dupāracī sāulī |
vayesā tarī nighona gelī | hal̤uhal̤u || 28 ||
bāl̤a tāruṇya āpuleṃ | vṛdhāpya pracitīsa āleṃ |
aiseṃ jāṇona sārthaka keleṃ | pāhije koṇiyekeṃ || 29 ||
deha jaiseṃ keleṃ taiseṃ hoteṃ | yetna kelyāṃ kārye sādhateṃ |
tarī maga kaṣṭāveṃ teṃ | kāya nimitya || 30 ||
iti śrīdāsabhodhe guruśiṣyasaṃvāde jagajīvananirūpaṇanāma samāsa sātavā ||
samāsa āṭhavā : tattvanirasana || śrīrāma ||
nābhīpāsūna unmeṣavṛttī | teci parā jāṇije śrotīṃ |
dhvanirūpa paśyaṃtī | hṛdaīṃ vase || 1 ||
kaṃṭhāpāsūna nāda jālā | madhyamā vācā bolije tyālā |
uccara hotāṃ akṣarālā | vaikharī bolije || 2 ||
nābhisthānīṃ parā vācā | toci ṭhāva aṃtaḥkarṇācā |
aṃtaḥkarṇapaṃcakācā | nivāḍā aisā || 3 ||
nirvikalpa jeṃ sphuraṇa | ugeṃca asatāṃ āṭhavaṇa |
teṃ jāṇāveṃ aṃtaḥkarṇa | jāṇatīkal̤ā || 4 ||
aṃtaḥkarṇa āṭhavaleṃ | puḍheṃ hoye navheseṃ gamaleṃ |
karūṃ na karū aiseṃ vāṭaleṃ | teṃci mana || 5 ||
saṃkalpa vikalpa teṃci mana | jeṇeṃ karitāṃ anumāna |
puḍheṃ niścayo to jāṇa | rūpa buddhīceṃ || 6 ||
karīnaci athavā na karī | aisā niścayoci karī |
teci buddhi he aṃtarīṃ | vivekeṃ jāṇāvī || 7 ||
je vastucā niścaye kelā | puḍheṃ teci ciṃtūṃ lāgalā |
teṃ citta bolilyā bolā | yethārtha mānāveṃ || 8 ||
puḍheṃ kāryācā abhimāna dharaṇeṃ | heṃ kārye toṃ agatya karaṇeṃ |
aisyā kāryāsa pravartaṇeṃ | toci ahaṃkāru || 9 ||
aiseṃ aṃtaḥkarṇapaṃcaka | paṃca vṛttī mil̤ona yeka |
kāryebhāgeṃ prakārapaṃcaka | vegal̤āle || 10 ||
jaikṣe pāṃcahi prāṇa | kāryebhāgeṃ vegal̤āle jāṇa |
nāhīṃ tarī vāyoceṃ lakṣaṇa | yekaci ase || 11 ||
sarvāṃgīṃ vyāna nābhī samāna | kaṃṭhī udāna gudīṃ apāna |
mukhīṃ nāsikīṃ prāṇa | nemasta jāṇāvā || 12 ||
bolileṃ heṃ prāṇapaṃcaka | ātāṃ jñānaiṃdriyeṃpaṃcaka |
śrotra tvacā cakṣu jivhā nāsika | aisīṃ heṃ jñāneṃdriyeṃ || 13 ||
vācā pāṇī pāda śisna guda | he karmaiṃdriyeṃ prasiddha |
śabda sparuṣa rūpa rasa gaṃdha | aiseṃ heṃ viṣayapaṃcaka || 14 ||
aṃtaḥkarṇa prāṇapaṃcaka | jñāneṃdriyeṃ karmeṃdriye paṃcaka |
pāṃcaveṃ viṣayapaṃcaka | aisīṃ he pāṃca paṃcakeṃ || 15 ||
aiseṃ he paṃcavisa guṇa | mil̤ona sūkṣma deha jāṇa |
yāca kardama bolilā śravaṇa | keleṃ pāhije || 16 ||
aṃtaḥkarṇa vyāna śravaṇa vācā | śabda viṣaye ākāśācā |
puḍheṃ vistāra vāyocā | bolilā ase || 17 ||
mana samāna tvacā pāṇī | sparśa rūpa hā pavanīṃ |
aise he aḍākhe sādhunī | koṭhā karāvā || 18 ||
buddhi udāna nayena caraṇa | rūpaviṣayāceṃ darśana |
saṃketeṃ bolileṃ mana | ghālūna pāhije || 19 ||
citta apāna jivhā śisna | rasaviṣaye āpa jāṇa |
puḍheṃ aikā sāvadhāna | pṛthvīceṃ rūpa || 20 ||
ahaṃkāra prāṇa ghrāṇa | guda gaṃdhaviṣaye jāṇa |
aise keleṃ nirūpaṇa | śāstramateṃ || 21 ||
aisā hā sūkṣma dehe | pāhātāṃ hoīje nisaṃdehe |
yetheṃ mana ghālūna pāhe | tyāsīca heṃ umaje || 22 ||
aiseṃ sūkṣma dehe bolileṃ | puḍheṃ sthūl̤a niropileṃ |
ākāśa paṃcaguṇeṃ vartaleṃ | kaiseṃ sthul̤īṃ || 23 ||
kāma krodha śoka moho bhaye | hā paṃcavidha ākāśācā anvaye |
puḍheṃ paṃcavidha vāyo | niropilā || 24 ||
cal̤aṇa val̤aṇa prāsāraṇa | nirodha āṇi ākocana |
heṃ paṃcavidha lakṣaṇa | prabhaṃjanāceṃ || 25 ||
kṣudhā truṣā ālasya nidrā maithuna | he tejāce paṃcavidha guṇa |
ātāṃ puḍheṃ āpalakṣaṇa | niropileṃ pāhije || 26 ||
śuklīta śroṇīta lāl̤a mūtra sveda | hā paṃcavidha āpācā bheda |
puḍheṃ pṛthvī viśada | kelī pāhije || 27 ||
asti māṃṣa tvacā nāḍī roma | he pṛthvīce paṃcavidha dharma |
aise sthūl̤a dehāceṃ varma | bolileṃ ase || 28 ||
pṛthvī āpa teja vāyo ākāśa | he pāṃcāce paṃcavisa |
aiseṃ mil̤ona sthūl̤a dehāsa | bolijeteṃ || 29 ||
tisarā deha kāraṇa ajñāna | cauthā māhāṃkāraṇa jñāna |
he cyārī deha nirśitāṃ vijñāna | parabrahma teṃ || 30 ||
vicāreṃ caudehāvegal̤eṃ keleṃ | mīpaṇa tatvāsariseṃ geleṃ |
ananya ātmanivedana jāleṃ | parabrahmīṃ || 31 ||
vivekeṃ cukalā janma mṛtya | naradehīṃ sādhileṃ mahatkṛtya |
bhaktiyogeṃ kṛtyakṛtya | sārthaka jāleṃ || 32 ||
iti śrī paṃcīkarṇa | keleṃci karāveṃ vivarṇa |
lohāceṃ jāleṃ suvarṇa | parisācenayogeṃ || 33 ||
hāhi dṛṣṭāṃta ghaḍenā | parisācena parīsa karavenā |
śaraṇa jātāṃ sādhujanā | sādhuca hoije || 34 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāade tatvanirūpaṇanāma samāsa āṭhavā ||
samāsa navanā : tanucatuṣṭayanirūpaṇa || śrīrāma ||
sthūl̤a sūkṣma kāraṇa māhākāraṇa | aise he catvāra deha jāṇa |
jāgṛti svapna suṣupti pūrṇa | turyā jāṇāvī || 1 ||
viśva taijasa prājña | pratyagātmā he abhimāna |
netrasthāna kaṃṭhasthāna hṛdayasthāna | mūrdhanī te || 2 ||
sthūl̤abhoga praviktabhoga | ānaṃdabhoga ānaṃdāvabhāsabhoga |
aise he catvāra bhoga | cauṃdehāce || 3 ||
akāra ukāra makāra | ardhamātrā to īśvara |
aisyā mātrā catvāra | cauṃdehācyā | | 4 ||
tamoguṇa rajoguṇa | satvaguṇa śuddhasatvaguṇa |
aise he catvāra guṇa | cauṃdehāce || 5 ||
kriyāśakti dravyāśaktī | ichāśakti jñānaśaktī |
aiśā catvāra śaktī | cauṃdehācyā || 6 ||
aisīṃ he battisa tatveṃ | dohīṃcīṃ pannāsa tatveṃ |
avaghīṃ mil̤ona byāsi tatveṃ | ajñāna āṇī jñāna || 7 ||
aisīṃ he tatveṃ jāṇāvīṃ | jāṇona māika vol̤akhāvīṃ |
āpaṇa sākṣī nirasāvīṃ | yeṇeṃ ritīṃ || 8 ||
sākṣī mhaṇije jñāna | jñāneṃ vol̤akhāveṃ ajñāna |
jñānājñānāceṃ nirśana | dehāsariseṃ || 9 ||
brahmāṃḍīṃ deha kalpile | virāṭa hiraṇyagarbha bolile |
te he vivekeṃ nirśale | ātmajñāneṃ || 10 ||
ātmānātmāviveka karitāṃ | sārāsāravicāra pāhatāṃ |
paṃcabhūtāṃcī māika vārtā | pracita ālī || 11 ||
asti māṃṣa tvacā nāḍī roma | he pāṃcahi pṛthvīce guṇadharma |
pratyakṣa śarīrīṃ heṃ varma | śodhūna pāhāveṃ || 12 ||
śuklīta śroṇīta lāl̤a mūtra sveda | he āpāce paṃcakabheda |
tatveṃ samajona viśada | karūna ghāvīṃ || 13 ||
kṣudhā truṣā ālasya nidrā maithuna | he pāṃcahi tejāce guṇa |
yā tatvāṃceṃ nirūpaṇa | keleṃci karāveṃ || 14 ||
cal̤aṇa val̤aṇa prāsāraṇa | nirodha āṇi ākocana |
heṃ paṃcahi vāyoce guṇa | śrotīṃ jāṇāve || 15 ||
kāma krodha śoka moho bhaye | hā ākāśācā paripāye |
heṃ vivaralyāviṇa kāye | samajoṃ jāṇeṃ || 16 ||
aso aiseṃ heṃ sthūl̤a śarīra | paṃcavisa tatvāṃcā vistāra |
ātāṃ sūkṣmadehācā vicāra | bolijela || 17 ||
aṃtaḥkarṇa mana buddhi citta ahaṃkāra | ākāśapaṃcakācā vicāra |
puḍheṃ vāyo nirottara | hoūna aikā || 18 ||
vyāna samāna udāna | prāṇa āṇī apāna |
aise he pāṃcahi guṇa | vāyotatvāce || 19 ||
śrotra tvacā cakṣu jivhā ghrāṇa | heṃ pāṃcahi tejāce guṇa |
ātāṃ āpa sāvadhāna | hoūna aikā || 20 ||
vācā pāṇī pāda śisna guda | he āpāce guṇa viśada |
ātāṃ pṛthvī viśada | niropilī || 21 ||
śabda sparśa rūpa rasa gaṃdha | he pṛthvīce guṇa viśada |
aise he paṃcavīsa tatvabheda | sūkṣma dehāce || 22 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāade tanucatuṣṭayenāma samāsa navavā ||
samāsa dahāvā : ṭoṇapasiddhalakṣaṇa || śrīrāma ||
āvarṇodakīṃ haṭakeśvara | tyāsa ghaḍe namaskāra |
mahimā atyaṃtaci thora | tayā pātāl̤aliṃgācā || 1 ||
paraṃtu tetheṃ jāvavenā | śarīreṃ darśana ghaḍenā |
vivekeṃ āṇāveṃ anumānā | tayā īśvarāsī || 2 ||
sātāṃ samudrāṃce veḍe | udaṃḍa bhūmi pailikaḍe |
sevaṭīṃ tuṭale kaḍe | bhūmaṃḍal̤āce || 3 ||
sāta samudra volāṃḍāve | tetheṃ jāṇeṃ kaiseṃ phāve |
mhaṇona vivekī asāve | sādhujana || 4 ||
jeṃ āpaṇāsa navhe ṭhāveṃ | teṃ jāṇatayāsa pusāveṃ |
manovegeṃ taneṃ phirāveṃ | heṃ toṃ ghaḍenā || 5 ||
jeṃ carmadṛṣṭīsa navhe ṭhāveṃ | teṃ jñānadṛṣṭīneṃ pāhāveṃ |
brahmāṃḍa vivarona rāhāveṃ | samādhāneṃ || 6 ||
madhyeṃ āhe bhūmīceṃ caḍal̤a | mhaṇauna ākāśa āṇi pātāl̤a |
teṃ caḍal̤a nastāṃ aṃtarāl̤a | cahuṃkaḍe || 7 ||
tayāsa parabrahma mhaṇāveṃ | jeṃ upādhīvegal̤eṃ svabhāveṃ |
jetheṃ dṛśyamāyecyā nāṃveṃ | sunyākāra || 8 ||
dṛṣṭīceṃ dekhaṇeṃ dṛśya | manāceṃ dekhaṇeṃ bhāsa |
manātīta nirābhāsa | vivekeṃ jāṇāveṃ || 9 ||
dṛśya bhāsa avaghā vighaḍe | viveka tetheṃ pavāḍe |
bhūmaṃḍal̤īṃ jñāte thoḍe | sūkṣmadṛṣṭīce || 10 ||
vācyāṃśa vāceneṃ bolāvā | na bolatāṃ lakṣyāṃśa jāṇāvā |
nirguṇa anubhavāsa āṇāvā | guṇācenayogeṃ || 11 ||
nānā guṇāsa āhe nāśa | nirguṇa teṃ avināśa |
ḍhobal̤yāhūna viśeṣa | sūkṣma dekhaṇeṃ || 12 ||
jeṃ dṛṣṭīsa na paḍe ṭhāveṃ | teṃ aikona jāṇāveṃ |
śravaṇamananeṃ paḍe ṭhāveṃ | sakal̤a kāṃhīṃ || 13 ||
aṣṭadhece jinasa nānā | udaṃḍa pāhātāṃ kal̤enā |
avagheṃ sagaṭa piṭāvenā | koṇiyekeṃ || 14 ||
sagaṭa sārikhī sthitī jālī | tetheṃ parīkṣāca buḍālī |
cavinaṭāneṃ kālavilīṃ | nānā anneṃ || 15 ||
ṭoṇapā navhe guṇagrāhika | murkhāsa kal̤enā viveka |
viveka āṇi aviveka | yekaci mhaṇatī || 16 ||
uṃca nīca kal̤enā jyālā | tetheṃ abhāsaci buḍālā |
nānā abhyāseṃ prāṇiyālā | suṭikā kaiṃcī|| 17 ||
veḍa lāgona jāleṃ voṃgal̤a | tyāsa sārikheṃca vāṭe sakal̤a |
teṃ jāṇāveṃ bāśkal̤a | vivekī navhetī || 18 ||
jyāsa akhaṃḍa hoto nāśa | tyāsīca mhaṇatī avināśa |
bahucakīcyā lokāṃsa | kāye mhaṇāveṃ || 19 ||
īśvareṃ nānā bheda kele | bhedeṃ sakal̤a sṛṣṭī cāle |
āṃdhal̤e parīkṣavaṃta mil̤āle | tetheṃ parīkṣā kaiṃcī || 20 ||
jetheṃ parīkṣecā abhāva | to ṭoṇapā samudāva |
guṇaci nāhīṃ gaurava | yeīla kaiṃceṃ || 21 ||
khareṃ khoṭeṃ yekaci jāleṃ | vivekāneṃ kāya keleṃ |
asāra sāṃḍūna sāra ghetaleṃ | sādhujanīṃ || 22 ||
uttama vastūci parīkṣā | kaisī ghaḍe natadrakṣā |
dīkṣāhīnāpāsīṃ dīkṣā | yeīla kaiṃcī || 23 ||
āpalena voṃgal̤apaṇeṃ | diśākarūna śaucya neṇe |
veda śāstreṃ purāṇeṃ | tyāsa kāye karitī || 24 ||
ādhīṃ rākhāvā ācāra | maga pāhāvā vicāra|
ācāravicāreṃ pailapāra | pāvijeto || 25||
je nemakāsa na kal̤e | teṃ baśkal̤āsa kevī kal̤e |
ḍol̤asa ṭhakatī āṃdhal̤e | koṇyā kāmāce || 26 ||
pāpapuṇya svarga narka | avagheṃca mānileṃ yeka |
viveka āṇī aviveka | kāye mānāveṃ || 27 ||
amṛta viṣa yeka mhaṇatī | parī viṣa ghetāṃ prāṇa jātī |
kukarmeṃ hote phajitī | satkarmeṃ kīrti vāḍhe || 28 ||
ihaloka āṇi paraloka | jetheṃ nāhīṃ sākalpa viveka |
tetheṃ avagheca nirārthaka | sakal̤a kāṃhīṃ || 29 ||
mhaṇauna saṃtasaṃgeṃci jāveṃ | satśāstraci śravaṇa karāveṃ |
uttama guṇāsa abhāsāveṃ | nānā prayetneṃ || 30 ||
iti śrīdāsabodhe guruśiṣyasaṃvāde ṭoṇapasiddhalakṣaṇanāma samāsa dahāvā ||
|| daśaka satarāvā samāpta ||

Explore More