సూత ఉవాచ
విదురస్తీర్థయాత్రాయాం మైత్రేయాదాత్మనో గతిమ్ ।
జ్ఞాత్వాగాద్ధాస్తినపురం తయావాప్తవివిత్సితః ॥ ౧ ॥
విదురస్తీర్థయాత్రాయాం మైత్రేయాదాత్మనో గతిమ్ ।
జ్ఞాత్వాగాద్ధాస్తినపురం తయావాప్తవివిత్సితః ॥ ౧ ॥
యావతః కృతవాన్ ప్రశ్నాన్ క్షత్తా కౌషారవాగ్రతః ।
జాతైకభక్తిర్గోవిన్దే తేభ్యశ్చోపరరామ హ ॥ ౨ ॥
జాతైకభక్తిర్గోవిన్దే తేభ్యశ్చోపరరామ హ ॥ ౨ ॥
తం బన్ధుమాగతం దృష్ట్వా ధర్మపుత్రః సహానుజః ।
ధృతరాష్ట్రో యుయుత్సుశ్చ సూతః శారద్వతః పృథా ॥ ౩ ॥
ధృతరాష్ట్రో యుయుత్సుశ్చ సూతః శారద్వతః పృథా ॥ ౩ ॥
గాన్ధారీ ద్రౌపదీ బ్రహ్మన్ సుభద్రా చోత్తరా కృపీ ।
అన్యాశ్చ జామయః పాణ్డోర్జ్ఞాతయః ససుతాః స్త్రియః ॥ ౪ ॥
అన్యాశ్చ జామయః పాణ్డోర్జ్ఞాతయః ససుతాః స్త్రియః ॥ ౪ ॥
ప్రత్యుజ్జగ్ముః ప్రహర్షేణ ప్రాణం తన్వ ఇవాగతమ్ ।
అభిసఙ్గమ్య విధివత్ పరిష్వఙ్గాభివాదనైః ॥ ౫ ॥
అభిసఙ్గమ్య విధివత్ పరిష్వఙ్గాభివాదనైః ॥ ౫ ॥
ముముచుః ప్రేమబాష్పౌఘం విరహౌత్కణ్ఠ్యకాతరాః ।
రాజా తమర్హయాఞ్చక్రే కృతాసనపరిగ్రహమ్ ॥ ౬ ॥
రాజా తమర్హయాఞ్చక్రే కృతాసనపరిగ్రహమ్ ॥ ౬ ॥
తం భుక్తవన్తం విశ్రాన్తమాసీనం సుఖమాసనే ।
ప్రశ్రయావనతో రాజా ప్రాహ తేషాం చ శృణ్వతామ్ ॥ ౭ ॥
ప్రశ్రయావనతో రాజా ప్రాహ తేషాం చ శృణ్వతామ్ ॥ ౭ ॥
యుధిష్ఠిర ఉవాచ
అపి స్మరథ నో యుష్మత్పక్షచ్ఛాయాసమేధితాన్ ।
విపద్గణాద్విషాగ్న్యాదేర్మోచితా యత్సమాతృకాః ॥ ౮ ॥
అపి స్మరథ నో యుష్మత్పక్షచ్ఛాయాసమేధితాన్ ।
విపద్గణాద్విషాగ్న్యాదేర్మోచితా యత్సమాతృకాః ॥ ౮ ॥
కయా వృత్త్యా వర్తితం వశ్చరద్భిః క్షితిమణ్డలమ్ ।
తీర్థాని క్షేత్రముఖ్యాని సేవితానీహ భూతలే ॥ ౯ ॥
తీర్థాని క్షేత్రముఖ్యాని సేవితానీహ భూతలే ॥ ౯ ॥
భవద్విధా భాగవతాస్తీర్థభూతాః స్వయం విభో ।
తీర్థీకుర్వన్తి తీర్థాని స్వాన్తఃస్థేన గదాభృతా ॥ ౧౦ ॥
తీర్థీకుర్వన్తి తీర్థాని స్వాన్తఃస్థేన గదాభృతా ॥ ౧౦ ॥
అపి నః సుహృదస్తాత బాన్ధవాః కృష్ణదేవతాః ।
దృష్టాః శ్రుతా వా యదవః స్వపుర్యాం సుఖమాసతే ॥ ౧౧ ॥
దృష్టాః శ్రుతా వా యదవః స్వపుర్యాం సుఖమాసతే ॥ ౧౧ ॥
ఇత్యుక్తో ధర్మరాజేన సర్వం తత్ సమవర్ణయత్ ।
యథానుభూతం
క్రమశో వినా యదుకులక్షయమ్ ॥ ౧౨ ॥
యథానుభూతం
క్రమశో వినా యదుకులక్షయమ్ ॥ ౧౨ ॥
నన్వప్రియం దుర్విషహం నృణాం
స్వయముపస్థితమ్ ।
నావేదయత్ సకరుణో దుఃఖితాన్ ద్రష్టుమక్షమః ॥ ౧౩ ॥
స్వయముపస్థితమ్ ।
నావేదయత్ సకరుణో దుఃఖితాన్ ద్రష్టుమక్షమః ॥ ౧౩ ॥
కఞ్చిత్కాలమథావాత్సీత్సత్కృతో దేవవత్సుఖమ్ ।
భ్రాతుర్జ్యేష్ఠస్య శ్రేయస్కృత్సర్వేషాం సుఖమావహన్ ॥ ౧౪ ॥
భ్రాతుర్జ్యేష్ఠస్య శ్రేయస్కృత్సర్వేషాం సుఖమావహన్ ॥ ౧౪ ॥
అబిభ్రదర్యమా దణ్డం యథావదఘకారిషు ।
యావద్దధార శూద్రత్వం శాపాద్వర్షశతం యమః ॥ ౧౫ ॥
యావద్దధార శూద్రత్వం శాపాద్వర్షశతం యమః ॥ ౧౫ ॥
యుధిష్ఠిరో లబ్ధరాజ్యో దృష్ట్వా పౌత్రం కులన్ధరమ్ ।
భ్రాతృభిర్లోకపాలాభైర్ముముదే పరయా శ్రియా ॥ ౧౬ ॥
భ్రాతృభిర్లోకపాలాభైర్ముముదే పరయా శ్రియా ॥ ౧౬ ॥
ఏవం గృహేషు సక్తానాం ప్రమత్తానాం తదీహయా ।
అత్యక్రామదవిజ్ఞాతః కాలః పరమదుస్తరః ॥ ౧౭ ॥
అత్యక్రామదవిజ్ఞాతః కాలః పరమదుస్తరః ॥ ౧౭ ॥
విదురస్తదభిప్రేత్య ధృతరాష్ట్రమభాషత ।
రాజన్నిర్గమ్యతాం శీఘ్రం పశ్యేదం భయమాగతమ్ ॥ ౧౮ ॥
రాజన్నిర్గమ్యతాం శీఘ్రం పశ్యేదం భయమాగతమ్ ॥ ౧౮ ॥
ప్రతిక్రియా న యస్యేహ కుతశ్చిత్కర్హిచిత్ప్రభో ।
స ఏష భగవాన్ కాలః సర్వేషాం నః సమాగతః ॥ ౧౯ ॥
స ఏష భగవాన్ కాలః సర్వేషాం నః సమాగతః ॥ ౧౯ ॥
యేన చైవాభిపన్నోఽయం ప్రాణైః ప్రియతమైరపి ।
జనః సద్యో వియుజ్యేత కిముతాన్యైర్ధనాదిభిః ॥ ౨౦ ॥
జనః సద్యో వియుజ్యేత కిముతాన్యైర్ధనాదిభిః ॥ ౨౦ ॥
పితృభ్రాతృసుహృత్పుత్రా హతాస్తే విగతం వయమ్ ।
ఆత్మా చ జరయా గ్రస్తః పరగేహముపాససే ॥ ౨౧ ॥
ఆత్మా చ జరయా గ్రస్తః పరగేహముపాససే ॥ ౨౧ ॥
అన్ధః పురైవ వధిరో మన్దప్రజ్ఞాశ్చ సామ్ప్రతమ్ ।
విశీర్ణదన్తో మన్దాగ్నిః సరాగః కఫముద్వహన్ ॥ ౨౨ ॥
విశీర్ణదన్తో మన్దాగ్నిః సరాగః కఫముద్వహన్ ॥ ౨౨ ॥
అహో మహీయసీ జన్తోర్జీవితాశా యథా భవాన్ ।
భీమాపవర్జితం
పిణ్డమాదత్తే గృహపాలవత్ ॥ ౨౩ ॥
భీమాపవర్జితం
పిణ్డమాదత్తే గృహపాలవత్ ॥ ౨౩ ॥
అగ్నిర్నిసృష్టో దత్తశ్చ గరో దారాశ్చ
దూషితాః ।
హృతం క్షేత్రం ధనం యేషాం తద్దత్తైరసుభిః కియత్ ॥ ౨౪ ॥
దూషితాః ।
హృతం క్షేత్రం ధనం యేషాం తద్దత్తైరసుభిః కియత్ ॥ ౨౪ ॥
తస్యాపి తవ దేహోఽయం కృపణస్య జిజీవిషోః ।
పరైత్యనిచ్ఛతో జీర్ణో జరయా వాససీ ఇవ ॥ ౨౫ ॥
పరైత్యనిచ్ఛతో జీర్ణో జరయా వాససీ ఇవ ॥ ౨౫ ॥
గతస్వార్థమిమం దేహం విరక్తో ముక్తబన్ధనః ।
అవిజ్ఞాతగతిర్జహ్యాత్ స వై ధీర ఉదాహృతః ॥ ౨౬ ॥
అవిజ్ఞాతగతిర్జహ్యాత్ స వై ధీర ఉదాహృతః ॥ ౨౬ ॥
యః స్వకాత్పరతో వేహ జాతనిర్వేద ఆత్మవాన్ ।
హృది కృత్వా హరిం గేహాత్ప్రవ్రజేత్స నరోత్తమః ॥ ౨౭ ॥
హృది కృత్వా హరిం గేహాత్ప్రవ్రజేత్స నరోత్తమః ॥ ౨౭ ॥
అథోదీచీం దిశం యాతు స్వైరజ్ఞాతగతిర్భవాన్ ।
ఇతోఽర్వాక్ప్రాయశః కాలః పుంసాం గుణవికర్షణః ॥ ౨౮ ॥
ఇతోఽర్వాక్ప్రాయశః కాలః పుంసాం గుణవికర్షణః ॥ ౨౮ ॥
ఏవం రాజా విదురేణానుజేన
ప్రజ్ఞాచక్షుర్బోధిత ఆజమీఢః ।
ఛిత్త్వా స్వేషు స్నేహపాశాన్ద్రఢిమ్నో
నిశ్చక్రామ భ్రాతృసన్దర్శితాధ్వా ॥ ౨౯ ॥
ప్రజ్ఞాచక్షుర్బోధిత ఆజమీఢః ।
ఛిత్త్వా స్వేషు స్నేహపాశాన్ద్రఢిమ్నో
నిశ్చక్రామ భ్రాతృసన్దర్శితాధ్వా ॥ ౨౯ ॥
పతిం ప్రయాన్తం సుబలస్య పుత్రీ
పతివ్రతా చానుజగామ సాధ్వీ ।
హిమాలయం న్యస్తదణ్డప్రహర్షం
మనస్వినామివ సత్సమ్ప్రహారః ॥ ౩౦ ॥
పతివ్రతా చానుజగామ సాధ్వీ ।
హిమాలయం న్యస్తదణ్డప్రహర్షం
మనస్వినామివ సత్సమ్ప్రహారః ॥ ౩౦ ॥
అజాతశత్రుః కృతమైత్రో హుతాగ్ని-
ర్విప్రాన్నత్వా
తిలగోభూమిరుక్మైః ।
గృహం ప్రవిష్టో గురువన్దనాయ
న చాపశ్యత్పితరౌ
సౌబలీం చ ॥ ౩౧ ॥
ర్విప్రాన్నత్వా
తిలగోభూమిరుక్మైః ।
గృహం ప్రవిష్టో గురువన్దనాయ
న చాపశ్యత్పితరౌ
సౌబలీం చ ॥ ౩౧ ॥
తత్ర సఞ్జయమాసీనం పప్రచ్ఛోద్విగ్నమానసః ।
గావల్గణే క్వ నస్తాతో వృద్ధో హీనశ్చ నేత్రయోః ॥ ౩౨ ॥
గావల్గణే క్వ నస్తాతో వృద్ధో హీనశ్చ నేత్రయోః ॥ ౩౨ ॥
అమ్బా చ హతపుత్రార్తా పితృవ్యః క్వ గతః సుహృత్ ।
అపి మయ్యకృతప్రజ్ఞే హతబన్ధుః స భార్యయా ।
ఆశంసమానః శమలం గఙ్గాయాం దుఃఖితోఽపతత్ ॥ ౩౩ ॥
అపి మయ్యకృతప్రజ్ఞే హతబన్ధుః స భార్యయా ।
ఆశంసమానః శమలం గఙ్గాయాం దుఃఖితోఽపతత్ ॥ ౩౩ ॥
పితర్యుపరతే పాణ్డౌ సర్వాన్నః సుహృదః శిశూన్ ।
అరక్షతాం వ్యసనతః పితృవ్యౌ క్వ గతావితః ॥ ౩౪ ॥
అరక్షతాం వ్యసనతః పితృవ్యౌ క్వ గతావితః ॥ ౩౪ ॥
సూత ఉవాచ
కృపయా స్నేడహవైక్లవ్యాత్సూతో విరహకర్శితః ।
ఆత్మేశ్వరమచక్షాణో న ప్రత్యాహాతిపీడితః ॥ ౩౫ ॥
కృపయా స్నేడహవైక్లవ్యాత్సూతో విరహకర్శితః ।
ఆత్మేశ్వరమచక్షాణో న ప్రత్యాహాతిపీడితః ॥ ౩౫ ॥
విమృజ్యాశ్రూణి పాణిభ్యాం
విష్టభ్యాత్మానమాత్మనా ।
అజాతశత్రుం ప్రత్యూచే ప్రభోః పాదావనుస్మరన్ ॥ ౩౬ ॥
విష్టభ్యాత్మానమాత్మనా ।
అజాతశత్రుం ప్రత్యూచే ప్రభోః పాదావనుస్మరన్ ॥ ౩౬ ॥
సఞ్జయ ఉవాచ
నాహం వేద వ్యవసితం పిత్రోర్వః కులనన్దన ।
గాన్ధార్యా
వా మహాబాహో ముషితోఽస్మి మహాత్మభిః ॥ ౩౭ ॥
నాహం వేద వ్యవసితం పిత్రోర్వః కులనన్దన ।
గాన్ధార్యా
వా మహాబాహో ముషితోఽస్మి మహాత్మభిః ॥ ౩౭ ॥
అథాజగామ భగవాన్ నారదః సహతుమ్బురుః ।
ప్రత్యుత్థాయాభివాద్యాహ సానుజోఽభ్యర్చయన్మునిమ్ ॥ ౩౮ ॥
ప్రత్యుత్థాయాభివాద్యాహ సానుజోఽభ్యర్చయన్మునిమ్ ॥ ౩౮ ॥
యుధిష్ఠిర ఉవాచ
నాహం వేద గతిం పిత్రోర్భగవన్ క్వ
గతావితః ।
అమ్బా వా హతపుత్రార్తా క్వ గతా చ తపస్వినీ ॥ ౩౯ ॥
నాహం వేద గతిం పిత్రోర్భగవన్ క్వ
గతావితః ।
అమ్బా వా హతపుత్రార్తా క్వ గతా చ తపస్వినీ ॥ ౩౯ ॥
కర్ణధార ఇవాపారే భగవాన్ పారదర్శకః ।
అథాబభాషే
భగవాన్ నారదో మునిసత్తమః ॥ ౪౦ ॥
అథాబభాషే
భగవాన్ నారదో మునిసత్తమః ॥ ౪౦ ॥
నారద ఉవాచ
మా కఞ్చన శుచో రాజన్ యదీశ్వరవశం జగత్ ।
లోకాః సపాలా యస్యేమే వహన్తి బలిమీశితుః ।
స సంయునక్తి భూతాని స ఏవ వియునక్తి చ ॥ ౪౧ ॥
మా కఞ్చన శుచో రాజన్ యదీశ్వరవశం జగత్ ।
లోకాః సపాలా యస్యేమే వహన్తి బలిమీశితుః ।
స సంయునక్తి భూతాని స ఏవ వియునక్తి చ ॥ ౪౧ ॥
యథా గావో నసి ప్రోతాస్తన్త్యాం బద్ధాశ్చ దామభిః ।
వాక్తన్త్యాం నామభిర్బద్ధా వహన్తి బలిమీశితుః ॥ ౪౨ ॥
వాక్తన్త్యాం నామభిర్బద్ధా వహన్తి బలిమీశితుః ॥ ౪౨ ॥
యథా క్రీడోపస్కరాణాం సంయోగవిగమావిహ ।
ఇచ్ఛయా క్రీడితుః స్యాతాం తథైవేశేచ్ఛయా నృణామ్ ॥ ౪౩ ॥
ఇచ్ఛయా క్రీడితుః స్యాతాం తథైవేశేచ్ఛయా నృణామ్ ॥ ౪౩ ॥
యన్మన్యసే ధ్రువం లోకమధ్రువం వా న చోభయమ్ ।
సర్వథా న హి శోచ్యాస్తే స్నేహాదన్యత్ర మోహజాత్ ॥ ౪౪ ॥
సర్వథా న హి శోచ్యాస్తే స్నేహాదన్యత్ర మోహజాత్ ॥ ౪౪ ॥
తస్మాజ్జహ్యఙ్గ వైక్లవ్యమజ్ఞానకృతమాత్మనః ।
కథం త్వనాథాః కృపణా వర్తేరంస్తే చ మాం వినా ॥ ౪౫ ॥
కథం త్వనాథాః కృపణా వర్తేరంస్తే చ మాం వినా ॥ ౪౫ ॥
కాలకర్మగుణాధీనో దేహోఽయం పాఞ్చభౌతికః ।
కథమన్యాంస్తు గోపాయేత్సర్పగ్రస్తో యథా పరమ్ ॥ ౪౬ ॥
కథమన్యాంస్తు గోపాయేత్సర్పగ్రస్తో యథా పరమ్ ॥ ౪౬ ॥
అహస్తాని సహస్తానామపదాని చతుష్పదామ్ ।
ఫల్గూని తత్ర మహతాం జీవో జీవస్య జీవనమ్ ॥ ౪౭ ॥
ఫల్గూని తత్ర మహతాం జీవో జీవస్య జీవనమ్ ॥ ౪౭ ॥
తదిదం భగవాన్ రాజన్నేక ఆత్మాత్మనాం స్వదృక్ ।
అన్తరోఽనన్తరో భాతి పశ్య తం మాయయోరుధా ॥ ౪౮ ॥
అన్తరోఽనన్తరో భాతి పశ్య తం మాయయోరుధా ॥ ౪౮ ॥
సోఽయమద్య మహారాజ భగవాన్ భూతభావనః ।
కాలరూపోఽవతీర్ణోఽస్యామభావాయ సురద్విషామ్ ॥ ౪౯ ॥
కాలరూపోఽవతీర్ణోఽస్యామభావాయ సురద్విషామ్ ॥ ౪౯ ॥
నిష్పాదితం దేవకృత్యమవశేషం ప్రతీక్షతే ।
తావద్ యూయమవేక్షధ్వం భవేద్ యావదిహేశ్వరః ॥ ౫౦ ॥
తావద్ యూయమవేక్షధ్వం భవేద్ యావదిహేశ్వరః ॥ ౫౦ ॥
ధృతరాష్ట్రః సహ భ్రాత్రా గాన్ధార్యా చ స్వభార్యయా ।
దక్షిణేన హిమవత ఋషీణామాశ్రమం గతః ॥ ౫౧ ॥
దక్షిణేన హిమవత ఋషీణామాశ్రమం గతః ॥ ౫౧ ॥
స్రోతోభిః సప్తభిర్యా వై స్వర్ధునీ సప్తధా వ్యధాత్ ।
సప్తానాం ప్రీతయే నానా సప్తస్రోతః ప్రచక్షతే ॥ ౫౨ ॥
సప్తానాం ప్రీతయే నానా సప్తస్రోతః ప్రచక్షతే ॥ ౫౨ ॥
స్నాత్వానుసవనం తస్మిన్హుత్వా చాగ్నీన్యథావిధి ।
అబ్భక్ష ఉపశాన్తాత్మా స ఆస్తే విగతైషణః ॥ ౫౩ ॥
అబ్భక్ష ఉపశాన్తాత్మా స ఆస్తే విగతైషణః ॥ ౫౩ ॥
జితాసనో జితశ్వాసః ప్రత్యాహృతషడిన్ద్రియః ।
హరిభావనయా ధ్వస్తరజఃసత్త్వతమోమలః ॥ ౫౪ ॥
హరిభావనయా ధ్వస్తరజఃసత్త్వతమోమలః ॥ ౫౪ ॥
విజ్ఞానాత్మని సంయోజ్య క్షేత్రజ్ఞే ప్రవిలాప్య తమ్ ।
బ్రహ్మణ్యాత్మానమాధారే ఘటామ్బరమివామ్బరే ॥ ౫౫ ॥
బ్రహ్మణ్యాత్మానమాధారే ఘటామ్బరమివామ్బరే ॥ ౫౫ ॥
ధ్వస్తమాయాగుణోదర్కో నిరుద్ధకరణాశయః ।
నివర్తితాఖిలాహార ఆస్తే స్థాణురివాచలః ।
తస్యాన్తరాయో మైవాభూః సన్న్యస్తాఖిలకర్మణః ॥ ౫౬ ॥
నివర్తితాఖిలాహార ఆస్తే స్థాణురివాచలః ।
తస్యాన్తరాయో మైవాభూః సన్న్యస్తాఖిలకర్మణః ॥ ౫౬ ॥
స వా అద్యతనాద్ రాజన్ పరతః పఞ్చమేఽహని ।
కలేవరం హాస్యతి స్వం తచ్చ భస్మీభవిష్యతి ॥ ౫౭ ॥
కలేవరం హాస్యతి స్వం తచ్చ భస్మీభవిష్యతి ॥ ౫౭ ॥
దహ్యమానేఽగ్నిభిర్దేహే పత్యుః పత్నీ సహోటజే ।
బహిః స్థితా పతిం సాధ్వీ తమగ్నిమను వేక్ష్యతి ॥ ౫౮ ॥
బహిః స్థితా పతిం సాధ్వీ తమగ్నిమను వేక్ష్యతి ॥ ౫౮ ॥
విదురస్తు తదాశ్చర్యం నిశామ్య కురునన్దన ।
హర్షశోకయుతస్తస్మాద్ గన్తా తీర్థనిషేవకః ॥ ౫౯ ॥
హర్షశోకయుతస్తస్మాద్ గన్తా తీర్థనిషేవకః ॥ ౫౯ ॥
ఇత్యుక్త్వాథారుహత్ స్వర్గం నారదః సహతుమ్బురుః ।
యుధిష్ఠిరో వచస్తస్య హృది కృత్వాజహాచ్ఛుచః ॥ ౬౦ ॥
యుధిష్ఠిరో వచస్తస్య హృది కృత్వాజహాచ్ఛుచః ॥ ౬౦ ॥