સૂત ઉવાચ
તતઃ પરીક્ષિદ્ દ્વિજવર્યશિક્ષયા
મહીં મહાભાગવતઃ શશાસ હ ।
યથા હિ સૂત્યામભિજાતકોવિદાઃ
સમાદિશન્ વિપ્ર મહદ્ગુણસ્તથા ॥ ૧ ॥
તતઃ પરીક્ષિદ્ દ્વિજવર્યશિક્ષયા
મહીં મહાભાગવતઃ શશાસ હ ।
યથા હિ સૂત્યામભિજાતકોવિદાઃ
સમાદિશન્ વિપ્ર મહદ્ગુણસ્તથા ॥ ૧ ॥
સ ઉત્તરસ્ય તનયામુપયેમ ઇરાવતીમ્ ।
જનમેજયાદીંશ્ચતુરસ્તસ્યામુત્પાદયત્ સુતાન્ ॥ ૨ ॥
જનમેજયાદીંશ્ચતુરસ્તસ્યામુત્પાદયત્ સુતાન્ ॥ ૨ ॥
આજહારાશ્વમેધાંસ્ત્રીન્ ગઙ્ગાયાં ભૂરિદક્ષિણાન્ ।
શારદ્વતં ગુરું કૃત્વા દેવા યત્રાક્ષિગોચરાઃ ॥ ૩ ॥
શારદ્વતં ગુરું કૃત્વા દેવા યત્રાક્ષિગોચરાઃ ॥ ૩ ॥
નિજગ્રાહૌજસા વીરઃ કલિં દિગ્વિજયે ક્વચિત્ ।
નૃપલિઙ્ગધરં શૂદ્રં ઘ્નન્તં ગોમિથુનં પદા ॥ ૪ ॥
નૃપલિઙ્ગધરં શૂદ્રં ઘ્નન્તં ગોમિથુનં પદા ॥ ૪ ॥
શૌનક ઉવાચ
કસ્ય હેતોર્નિજગ્રાહ કલિં દિગ્વિજયે નૃપઃ ।
નૃદેવચિહ્નધૃક્શૂદ્રકોઽસૌ ગાં યઃ પદાહનત્ ।
તત્કથ્યતાં મહાભાગ યદિ કૃષ્ણકથાશ્રયમ્ ॥ ૫ ॥
કસ્ય હેતોર્નિજગ્રાહ કલિં દિગ્વિજયે નૃપઃ ।
નૃદેવચિહ્નધૃક્શૂદ્રકોઽસૌ ગાં યઃ પદાહનત્ ।
તત્કથ્યતાં મહાભાગ યદિ કૃષ્ણકથાશ્રયમ્ ॥ ૫ ॥
અથવાસ્ય પદામ્ભોજમકરન્દલિહાં સતામ્ ।
કિમન્યૈરસદાલાપૈરાયુષો યદસદ્વ્યયઃ ॥ ૬ ॥
કિમન્યૈરસદાલાપૈરાયુષો યદસદ્વ્યયઃ ॥ ૬ ॥
ક્ષુદ્રાયુષાં નૃણામઙ્ગ મર્ત્યાનામૃતમિચ્છતામ્ ।
ઇહોપહૂતો ભગવાન્મૃત્યુઃ શામિત્રકર્મણિ ॥ ૭ ॥
ઇહોપહૂતો ભગવાન્મૃત્યુઃ શામિત્રકર્મણિ ॥ ૭ ॥
ન કશ્ચિન્મ્રિયતે તાવદ્ યાવદાસ્ત ઇહાન્તકઃ ।
એતદર્થં હિ ભગવાનાહૂતઃ પરમર્ષિભિઃ ।
અહો નૃલોકે પીયેત હરિલીલામૃતં વચઃ ॥ ૮ ॥
એતદર્થં હિ ભગવાનાહૂતઃ પરમર્ષિભિઃ ।
અહો નૃલોકે પીયેત હરિલીલામૃતં વચઃ ॥ ૮ ॥
મન્દસ્ય મન્દપ્રજ્ઞસ્ય વયો મન્દાયુષશ્ચ વૈ ।
નિદ્રયા હ્રિયતે નક્તં દિવા ચ વ્યર્થકર્મભિઃ ॥ ૯ ॥
નિદ્રયા હ્રિયતે નક્તં દિવા ચ વ્યર્થકર્મભિઃ ॥ ૯ ॥
સૂત ઉવાચ
યદા પરીક્ષિત્ કુરુજાઙ્ગલેઽવસત્
કલિં પ્રવિષ્ટં નિજચક્રવર્તિતે ।
નિશમ્ય વાર્તામનતિપ્રિયાં તતઃ
શરાસનં સંયુગશૌણ્ડિરાદદે ॥ ૧૦ ॥
યદા પરીક્ષિત્ કુરુજાઙ્ગલેઽવસત્
કલિં પ્રવિષ્ટં નિજચક્રવર્તિતે ।
નિશમ્ય વાર્તામનતિપ્રિયાં તતઃ
શરાસનં સંયુગશૌણ્ડિરાદદે ॥ ૧૦ ॥
સ્વલઙ્કૃતં શ્યામતુરઙ્ગયોજિતં
રથં મૃગેન્દ્રધ્વજમાશ્રિતઃ પુરાત્ ।
વૃતો રથાશ્વદ્વિપપત્તિયુક્તયા
સ્વસેનયા દિગ્વિજયાય નિર્ગતઃ ॥ ૧૧ ॥
રથં મૃગેન્દ્રધ્વજમાશ્રિતઃ પુરાત્ ।
વૃતો રથાશ્વદ્વિપપત્તિયુક્તયા
સ્વસેનયા દિગ્વિજયાય નિર્ગતઃ ॥ ૧૧ ॥
ભદ્રાશ્વં કેતુમાલં ચ ભારતં ચોત્તરાન્ કુરૂન્ ।
કિમ્પુરુષાદીનિ વર્ષાણિ વિજિત્ય જગૃહે બલિમ્ ॥ ૧૨ ॥
કિમ્પુરુષાદીનિ વર્ષાણિ વિજિત્ય જગૃહે બલિમ્ ॥ ૧૨ ॥
તત્ર તત્રોપશૃણ્વાનઃ સ્વપૂર્વેષાં મહાત્મનામ્ ।
પ્રગીયમાણં ચ યશઃ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસૂચકમ્ ॥ ૧૩ ॥
પ્રગીયમાણં ચ યશઃ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસૂચકમ્ ॥ ૧૩ ॥
આત્માનં ચ પરિત્રાતમશ્વત્થામ્નોઽસ્ત્રતેજસઃ ।
સ્નેહં ચ વૃષ્ણિપાર્થાનાં તેષાં ભક્તિં ચ કેશવે ॥ ૧૪ ॥
સ્નેહં ચ વૃષ્ણિપાર્થાનાં તેષાં ભક્તિં ચ કેશવે ॥ ૧૪ ॥
તેભ્યઃ પરમસન્તુષ્ટઃ પ્રીત્યુજ્જૃમ્ભિતલોચનઃ ।
મહાધનાનિ વાસાંસિ દદૌ હારાન્ મહામનાઃ ॥ ૧૫ ॥
મહાધનાનિ વાસાંસિ દદૌ હારાન્ મહામનાઃ ॥ ૧૫ ॥
સારથ્યપારષદસેવનસખ્યદૌત્ય-
વીરાસનાનુગમનસ્તવનપ્રણામાન્ ।
સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ જગત્પ્રણતિં ચ વિષ્ણો-
ર્ભક્તિં કરોતિ નૃપતિશ્ચરણારવિન્દે ॥ ૧૬ ॥
વીરાસનાનુગમનસ્તવનપ્રણામાન્ ।
સ્નિગ્ધેષુ પાણ્ડુષુ જગત્પ્રણતિં ચ વિષ્ણો-
ર્ભક્તિં કરોતિ નૃપતિશ્ચરણારવિન્દે ॥ ૧૬ ॥
તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય પૂર્વેષાં વૃત્તિમન્વહમ્ ।
નાતિદૂરે કિલાશ્ચર્યં યદાસીત્ તન્નિબોધ મે ॥ ૧૭ ॥
નાતિદૂરે કિલાશ્ચર્યં યદાસીત્ તન્નિબોધ મે ॥ ૧૭ ॥
ધર્મઃ પદૈકેન ચરન્ વિચ્છાયામુપલભ્ય ગામ્ ।
પૃચ્છતિ સ્માશ્રુવદનાં વિવત્સામિવ માતરમ્ ॥ ૧૮ ॥
પૃચ્છતિ સ્માશ્રુવદનાં વિવત્સામિવ માતરમ્ ॥ ૧૮ ॥
ધર્મ ઉવાચ
કચ્ચિદ્ભદ્રેઽનામયમાત્મનસ્તે
વિચ્છાયાસિ મ્લાયતેષન્મુખેન ।
આલક્ષયે ભવતીમન્તરાધિં
દૂરે બન્ધું શોચસિ કઞ્ચનામ્બ ॥ ૧૯ ॥
કચ્ચિદ્ભદ્રેઽનામયમાત્મનસ્તે
વિચ્છાયાસિ મ્લાયતેષન્મુખેન ।
આલક્ષયે ભવતીમન્તરાધિં
દૂરે બન્ધું શોચસિ કઞ્ચનામ્બ ॥ ૧૯ ॥
પાદૈર્ન્યૂનં શોચસિ મૈકપાદ-
માત્માનં વા વૃષલૈર્ભોક્ષ્યમાણમ્ ।
આહો સુરાદીન્ હૃતયજ્ઞભાગાન્
પ્રજા ઉત સ્વિન્મઘવત્યવર્ષતિ ॥ ૨૦ ॥
માત્માનં વા વૃષલૈર્ભોક્ષ્યમાણમ્ ।
આહો સુરાદીન્ હૃતયજ્ઞભાગાન્
પ્રજા ઉત સ્વિન્મઘવત્યવર્ષતિ ॥ ૨૦ ॥
અરક્ષ્યમાણાઃ સ્ત્રિય ઉર્વિ બાલાન્
શોચસ્યથો પુરુષાદૈરિવાર્તાન્ ।
વાચં દેવીં બ્રહ્મકુલે કુકર્મ-
ણ્યબ્રહ્મણ્યે રાજકુલે કુલાગ્રયાન્ ॥ ૨૧ ॥
શોચસ્યથો પુરુષાદૈરિવાર્તાન્ ।
વાચં દેવીં બ્રહ્મકુલે કુકર્મ-
ણ્યબ્રહ્મણ્યે રાજકુલે કુલાગ્રયાન્ ॥ ૨૧ ॥
કિં ક્ષત્રબન્ધૂન્ કલિનોપસૃષ્ટાન્
રાષ્ટ્રાણિ વા તૈરવરોપિતાનિ ।
ઇતસ્તતો વાશનપાનવાસઃ
સ્નાનવ્યવાયોન્મુખજીવલોકમ્ ॥ ૨૨ ॥
રાષ્ટ્રાણિ વા તૈરવરોપિતાનિ ।
ઇતસ્તતો વાશનપાનવાસઃ
સ્નાનવ્યવાયોન્મુખજીવલોકમ્ ॥ ૨૨ ॥
યદ્વામ્બ તે ભૂરિભરાવતાર
કૃતાવતારસ્ય હરેર્ધરિત્રિ ।
અન્તર્હિતસ્ય સ્મરતી વિસૃષ્ટા
કર્માણિ નિર્વાણવિલમ્બિતાનિ ॥ ૨૩ ॥
કૃતાવતારસ્ય હરેર્ધરિત્રિ ।
અન્તર્હિતસ્ય સ્મરતી વિસૃષ્ટા
કર્માણિ નિર્વાણવિલમ્બિતાનિ ॥ ૨૩ ॥
ઇદં મમાચક્ષ્વ તવાધિમૂલં
વસુન્ધરે યેન વિકર્શિતાસિ ।
કાલેન વા તે બલિનાં બલીયસા સુરાર્ચિતં
કિં હૃતમમ્બ સૌભગમ્ ॥ ૨૪ ॥
વસુન્ધરે યેન વિકર્શિતાસિ ।
કાલેન વા તે બલિનાં બલીયસા સુરાર્ચિતં
કિં હૃતમમ્બ સૌભગમ્ ॥ ૨૪ ॥
ધરણ્યુવાચ।
ભવાન્ હિ વેદ તત્સર્વં યન્માં ધર્માનુપૃચ્છસિ ।
ચતુર્ભિર્વર્તસે યેન પાદૈર્લોકસુખાવહૈઃ
ભવાન્ હિ વેદ તત્સર્વં યન્માં ધર્માનુપૃચ્છસિ ।
ચતુર્ભિર્વર્તસે યેન પાદૈર્લોકસુખાવહૈઃ
સત્યં શૌચં દયા ક્ષાન્તિસ્ત્યાગઃ સન્તોષ આર્જવમ્ ।
શમો દમસ્તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્ ॥ ૨૬ ॥
શમો દમસ્તપઃ સામ્યં તિતિક્ષોપરતિઃ શ્રુતમ્ ॥ ૨૬ ॥
જ્ઞાનં વિરક્તિરૈશ્વર્યં શૌર્યં તેજો બલં સ્મૃતિઃ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ધૈર્યં માર્દવમેવ ચ ॥ ૨૭ ॥
સ્વાતન્ત્ર્યં કૌશલં કાન્તિર્ધૈર્યં માર્દવમેવ ચ ॥ ૨૭ ॥
પ્રાગલ્ભ્યં પ્રશ્રયઃ શીલં સહ ઓજો બલં ભગઃ ।
ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમાસ્તિક્યં કીર્તિર્માનોઽનહઙ્કૃતિઃ ॥ ૨૮ ॥
ગામ્ભીર્યં સ્થૈર્યમાસ્તિક્યં કીર્તિર્માનોઽનહઙ્કૃતિઃ ॥ ૨૮ ॥
એતે ચાન્યે ચ ભગવન્નિત્યા યત્ર મહાગુણાઃ ।
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમિચ્છદ્ભિર્ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્ ॥ ૨૯ ॥
પ્રાર્થ્યા મહત્ત્વમિચ્છદ્ભિર્ન વિયન્તિ સ્મ કર્હિચિત્ ॥ ૨૯ ॥
તેનાહં ગુણપાત્રેણ શ્રીનિવાસેન સામ્પ્રતમ્ ।
શોચામિ રહિતં લોકં પાપ્મના કલિનેક્ષિતમ્ ॥ ૩૦ ॥
શોચામિ રહિતં લોકં પાપ્મના કલિનેક્ષિતમ્ ॥ ૩૦ ॥
આત્માનં ચાનુશોચામિ ભવન્તં ચામરોત્તમમ્ ।
દેવાન્ પિતૃનૃષીન્ સાધૂન્ સર્વાન્ વર્ણાંસ્તથાશ્રમાન્ ॥ ૩૧ ॥
દેવાન્ પિતૃનૃષીન્ સાધૂન્ સર્વાન્ વર્ણાંસ્તથાશ્રમાન્ ॥ ૩૧ ॥
બ્રહ્માદયો બહુતિથં યદપાઙ્ગમોક્ષ-
કામાસ્તપઃ સમચરન્ ભગવત્પ્રપન્નાઃ ।
સા શ્રીઃ સ્વવાસમરવિન્દવનં વિહાય
યત્પાદસૌભગમલં ભજતેઽનુરક્તા ॥ ૩૨ ॥
કામાસ્તપઃ સમચરન્ ભગવત્પ્રપન્નાઃ ।
સા શ્રીઃ સ્વવાસમરવિન્દવનં વિહાય
યત્પાદસૌભગમલં ભજતેઽનુરક્તા ॥ ૩૨ ॥
તસ્યાહમબ્જકુલિશાઙ્કુશકેતુકેતૈઃ
શ્રીમત્પદૈર્ભગવતઃ સમલઙ્કૃતાઙ્ગી ।
ત્રીનત્યરોચ ઉપલભ્ય તતો વિભૂતિં
લોકાન્ સ માં વ્યસૃજદુત્સ્મયતીં તદન્તે ॥ ૩૩ ॥
શ્રીમત્પદૈર્ભગવતઃ સમલઙ્કૃતાઙ્ગી ।
ત્રીનત્યરોચ ઉપલભ્ય તતો વિભૂતિં
લોકાન્ સ માં વ્યસૃજદુત્સ્મયતીં તદન્તે ॥ ૩૩ ॥
યો વૈ મમાતિભરમાસુરવંશરાજ્ઞા-
મક્ષૌહિણીશતમપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ ।
ત્વાં દુઃસ્થમૂનપદમાત્મનિ પૌરુષેણ
સમ્પાદયન્ યદુષુ રમ્યમબિભ્રદઙ્ગમ્ ॥ ૩૪ ॥
મક્ષૌહિણીશતમપાનુદદાત્મતન્ત્રઃ ।
ત્વાં દુઃસ્થમૂનપદમાત્મનિ પૌરુષેણ
સમ્પાદયન્ યદુષુ રમ્યમબિભ્રદઙ્ગમ્ ॥ ૩૪ ॥
કા વા સહેત વિરહં
પુરુષોત્તમસ્ય પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ ।
સ્થૈર્યં સમાનમહરન્મધુમાનિનીનાં
રોમોત્સવો મમ યદઙ્ઘ્રિવિટઙ્કિતાયાઃ ॥ ૩૫ ॥
પુરુષોત્તમસ્ય પ્રેમાવલોકરુચિરસ્મિતવલ્ગુજલ્પૈઃ ।
સ્થૈર્યં સમાનમહરન્મધુમાનિનીનાં
રોમોત્સવો મમ યદઙ્ઘ્રિવિટઙ્કિતાયાઃ ॥ ૩૫ ॥
તયોરેવં કથયતોઃ પૃથિવીધર્મયોસ્તદા ।
પરીક્ષિન્નામ રાજર્ષિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાચીં સરસ્વતીમ્ ॥ ૩૬ ॥
પરીક્ષિન્નામ રાજર્ષિઃ પ્રાપ્તઃ પ્રાચીં સરસ્વતીમ્ ॥ ૩૬ ॥