സൂത ഉവാച
തതഃ പരീക്ഷിദ് ദ്വിജവര്യശിക്ഷയാ
മഹീം മഹാഭാഗവതഃ ശശാസ ഹ ।
യഥാ ഹി സൂത്യാമഭിജാതകോവിദാഃ
സമാദിശന് വിപ്ര മഹദ്ഗുണസ്തഥാ ॥ ൧ ॥
തതഃ പരീക്ഷിദ് ദ്വിജവര്യശിക്ഷയാ
മഹീം മഹാഭാഗവതഃ ശശാസ ഹ ।
യഥാ ഹി സൂത്യാമഭിജാതകോവിദാഃ
സമാദിശന് വിപ്ര മഹദ്ഗുണസ്തഥാ ॥ ൧ ॥
സ ഉത്തരസ്യ തനയാമുപയേമ ഇരാവതീമ് ।
ജനമേജയാദീംശ്ചതുരസ്തസ്യാമുത്പാദയത് സുതാന് ॥ ൨ ॥
ജനമേജയാദീംശ്ചതുരസ്തസ്യാമുത്പാദയത് സുതാന് ॥ ൨ ॥
ആജഹാരാശ്വമേധാംസ്ത്രീന് ഗങ്ഗായാം ഭൂരിദക്ഷിണാന് ।
ശാരദ്വതം ഗുരും കൃത്വാ ദേവാ യത്രാക്ഷിഗോചരാഃ ॥ ൩ ॥
ശാരദ്വതം ഗുരും കൃത്വാ ദേവാ യത്രാക്ഷിഗോചരാഃ ॥ ൩ ॥
നിജഗ്രാഹൌജസാ വീരഃ കലിം ദിഗ്വിജയേ ക്വചിത് ।
നൃപലിങ്ഗധരം ശൂദ്രം ഘ്നന്തം ഗോമിഥുനം പദാ ॥ ൪ ॥
നൃപലിങ്ഗധരം ശൂദ്രം ഘ്നന്തം ഗോമിഥുനം പദാ ॥ ൪ ॥
ശൌനക ഉവാച
കസ്യ ഹേതോര്നിജഗ്രാഹ കലിം ദിഗ്വിജയേ നൃപഃ ।
നൃദേവചിഹ്നധൃക്ശൂദ്രകോഽസൌ ഗാം യഃ പദാഹനത് ।
തത്കഥ്യതാം മഹാഭാഗ യദി കൃഷ്ണകഥാശ്രയമ് ॥ ൫ ॥
കസ്യ ഹേതോര്നിജഗ്രാഹ കലിം ദിഗ്വിജയേ നൃപഃ ।
നൃദേവചിഹ്നധൃക്ശൂദ്രകോഽസൌ ഗാം യഃ പദാഹനത് ।
തത്കഥ്യതാം മഹാഭാഗ യദി കൃഷ്ണകഥാശ്രയമ് ॥ ൫ ॥
അഥവാസ്യ പദാമ്ഭോജമകരന്ദലിഹാം സതാമ് ।
കിമന്യൈരസദാലാപൈരായുഷോ യദസദ്വ്യയഃ ॥ ൬ ॥
കിമന്യൈരസദാലാപൈരായുഷോ യദസദ്വ്യയഃ ॥ ൬ ॥
ക്ഷുദ്രായുഷാം നൃണാമങ്ഗ മര്ത്യാനാമൃതമിച്ഛതാമ് ।
ഇഹോപഹൂതോ ഭഗവാന്മൃത്യുഃ ശാമിത്രകര്മണി ॥ ൭ ॥
ഇഹോപഹൂതോ ഭഗവാന്മൃത്യുഃ ശാമിത്രകര്മണി ॥ ൭ ॥
ന കശ്ചിന്മ്രിയതേ താവദ് യാവദാസ്ത ഇഹാന്തകഃ ।
ഏതദര്ഥം ഹി ഭഗവാനാഹൂതഃ പരമര്ഷിഭിഃ ।
അഹോ നൃലോകേ പീയേത ഹരിലീലാമൃതം വചഃ ॥ ൮ ॥
ഏതദര്ഥം ഹി ഭഗവാനാഹൂതഃ പരമര്ഷിഭിഃ ।
അഹോ നൃലോകേ പീയേത ഹരിലീലാമൃതം വചഃ ॥ ൮ ॥
മന്ദസ്യ മന്ദപ്രജ്ഞസ്യ വയോ മന്ദായുഷശ്ച വൈ ।
നിദ്രയാ ഹ്രിയതേ നക്തം ദിവാ ച വ്യര്ഥകര്മഭിഃ ॥ ൯ ॥
നിദ്രയാ ഹ്രിയതേ നക്തം ദിവാ ച വ്യര്ഥകര്മഭിഃ ॥ ൯ ॥
സൂത ഉവാച
യദാ പരീക്ഷിത് കുരുജാങ്ഗലേഽവസത്
കലിം പ്രവിഷ്ടം നിജചക്രവര്തിതേ ।
നിശമ്യ വാര്താമനതിപ്രിയാം തതഃ
ശരാസനം സംയുഗശൌണ്ഡിരാദദേ ॥ ൧൦ ॥
യദാ പരീക്ഷിത് കുരുജാങ്ഗലേഽവസത്
കലിം പ്രവിഷ്ടം നിജചക്രവര്തിതേ ।
നിശമ്യ വാര്താമനതിപ്രിയാം തതഃ
ശരാസനം സംയുഗശൌണ്ഡിരാദദേ ॥ ൧൦ ॥
സ്വലങ്കൃതം ശ്യാമതുരങ്ഗയോജിതം
രഥം മൃഗേന്ദ്രധ്വജമാശ്രിതഃ പുരാത് ।
വൃതോ രഥാശ്വദ്വിപപത്തിയുക്തയാ
സ്വസേനയാ ദിഗ്വിജയായ നിര്ഗതഃ ॥ ൧൧ ॥
രഥം മൃഗേന്ദ്രധ്വജമാശ്രിതഃ പുരാത് ।
വൃതോ രഥാശ്വദ്വിപപത്തിയുക്തയാ
സ്വസേനയാ ദിഗ്വിജയായ നിര്ഗതഃ ॥ ൧൧ ॥
ഭദ്രാശ്വം കേതുമാലം ച ഭാരതം ചോത്തരാന് കുരൂന് ।
കിമ്പുരുഷാദീനി വര്ഷാണി വിജിത്യ ജഗൃഹേ ബലിമ് ॥ ൧൨ ॥
കിമ്പുരുഷാദീനി വര്ഷാണി വിജിത്യ ജഗൃഹേ ബലിമ് ॥ ൧൨ ॥
തത്ര തത്രോപശൃണ്വാനഃ സ്വപൂര്വേഷാം മഹാത്മനാമ് ।
പ്രഗീയമാണം ച യശഃ കൃഷ്ണമാഹാത്മ്യസൂചകമ് ॥ ൧൩ ॥
പ്രഗീയമാണം ച യശഃ കൃഷ്ണമാഹാത്മ്യസൂചകമ് ॥ ൧൩ ॥
ആത്മാനം ച പരിത്രാതമശ്വത്ഥാമ്നോഽസ്ത്രതേജസഃ ।
സ്നേഹം ച വൃഷ്ണിപാര്ഥാനാം തേഷാം ഭക്തിം ച കേശവേ ॥ ൧൪ ॥
സ്നേഹം ച വൃഷ്ണിപാര്ഥാനാം തേഷാം ഭക്തിം ച കേശവേ ॥ ൧൪ ॥
തേഭ്യഃ പരമസന്തുഷ്ടഃ പ്രീത്യുജ്ജൃമ്ഭിതലോചനഃ ।
മഹാധനാനി വാസാംസി ദദൌ ഹാരാന് മഹാമനാഃ ॥ ൧൫ ॥
മഹാധനാനി വാസാംസി ദദൌ ഹാരാന് മഹാമനാഃ ॥ ൧൫ ॥
സാരഥ്യപാരഷദസേവനസഖ്യദൌത്യ-
വീരാസനാനുഗമനസ്തവനപ്രണാമാന് ।
സ്നിഗ്ധേഷു പാണ്ഡുഷു ജഗത്പ്രണതിം ച വിഷ്ണോ-
ര്ഭക്തിം കരോതി നൃപതിശ്ചരണാരവിന്ദേ ॥ ൧൬ ॥
വീരാസനാനുഗമനസ്തവനപ്രണാമാന് ।
സ്നിഗ്ധേഷു പാണ്ഡുഷു ജഗത്പ്രണതിം ച വിഷ്ണോ-
ര്ഭക്തിം കരോതി നൃപതിശ്ചരണാരവിന്ദേ ॥ ൧൬ ॥
തസ്യൈവം വര്തമാനസ്യ പൂര്വേഷാം വൃത്തിമന്വഹമ് ।
നാതിദൂരേ കിലാശ്ചര്യം യദാസീത് തന്നിബോധ മേ ॥ ൧൭ ॥
നാതിദൂരേ കിലാശ്ചര്യം യദാസീത് തന്നിബോധ മേ ॥ ൧൭ ॥
ധര്മഃ പദൈകേന ചരന് വിച്ഛായാമുപലഭ്യ ഗാമ് ।
പൃച്ഛതി സ്മാശ്രുവദനാം വിവത്സാമിവ മാതരമ് ॥ ൧൮ ॥
പൃച്ഛതി സ്മാശ്രുവദനാം വിവത്സാമിവ മാതരമ് ॥ ൧൮ ॥
ധര്മ ഉവാച
കച്ചിദ്ഭദ്രേഽനാമയമാത്മനസ്തേ
വിച്ഛായാസി മ്ലായതേഷന്മുഖേന ।
ആലക്ഷയേ ഭവതീമന്തരാധിം
ദൂരേ ബന്ധും ശോചസി കഞ്ചനാമ്ബ ॥ ൧൯ ॥
കച്ചിദ്ഭദ്രേഽനാമയമാത്മനസ്തേ
വിച്ഛായാസി മ്ലായതേഷന്മുഖേന ।
ആലക്ഷയേ ഭവതീമന്തരാധിം
ദൂരേ ബന്ധും ശോചസി കഞ്ചനാമ്ബ ॥ ൧൯ ॥
പാദൈര്ന്യൂനം ശോചസി മൈകപാദ-
മാത്മാനം വാ വൃഷലൈര്ഭോക്ഷ്യമാണമ് ।
ആഹോ സുരാദീന് ഹൃതയജ്ഞഭാഗാന്
പ്രജാ ഉത സ്വിന്മഘവത്യവര്ഷതി ॥ ൨൦ ॥
മാത്മാനം വാ വൃഷലൈര്ഭോക്ഷ്യമാണമ് ।
ആഹോ സുരാദീന് ഹൃതയജ്ഞഭാഗാന്
പ്രജാ ഉത സ്വിന്മഘവത്യവര്ഷതി ॥ ൨൦ ॥
അരക്ഷ്യമാണാഃ സ്ത്രിയ ഉര്വി ബാലാന്
ശോചസ്യഥോ പുരുഷാദൈരിവാര്താന് ।
വാചം ദേവീം ബ്രഹ്മകുലേ കുകര്മ-
ണ്യബ്രഹ്മണ്യേ രാജകുലേ കുലാഗ്രയാന് ॥ ൨൧ ॥
ശോചസ്യഥോ പുരുഷാദൈരിവാര്താന് ।
വാചം ദേവീം ബ്രഹ്മകുലേ കുകര്മ-
ണ്യബ്രഹ്മണ്യേ രാജകുലേ കുലാഗ്രയാന് ॥ ൨൧ ॥
കിം ക്ഷത്രബന്ധൂന് കലിനോപസൃഷ്ടാന്
രാഷ്ട്രാണി വാ തൈരവരോപിതാനി ।
ഇതസ്തതോ വാശനപാനവാസഃ
സ്നാനവ്യവായോന്മുഖജീവലോകമ് ॥ ൨൨ ॥
രാഷ്ട്രാണി വാ തൈരവരോപിതാനി ।
ഇതസ്തതോ വാശനപാനവാസഃ
സ്നാനവ്യവായോന്മുഖജീവലോകമ് ॥ ൨൨ ॥
യദ്വാമ്ബ തേ ഭൂരിഭരാവതാര
കൃതാവതാരസ്യ ഹരേര്ധരിത്രി ।
അന്തര്ഹിതസ്യ സ്മരതീ വിസൃഷ്ടാ
കര്മാണി നിര്വാണവിലമ്ബിതാനി ॥ ൨൩ ॥
കൃതാവതാരസ്യ ഹരേര്ധരിത്രി ।
അന്തര്ഹിതസ്യ സ്മരതീ വിസൃഷ്ടാ
കര്മാണി നിര്വാണവിലമ്ബിതാനി ॥ ൨൩ ॥
ഇദം മമാചക്ഷ്വ തവാധിമൂലം
വസുന്ധരേ യേന വികര്ശിതാസി ।
കാലേന വാ തേ ബലിനാം ബലീയസാ സുരാര്ചിതം
കിം ഹൃതമമ്ബ സൌഭഗമ് ॥ ൨൪ ॥
വസുന്ധരേ യേന വികര്ശിതാസി ।
കാലേന വാ തേ ബലിനാം ബലീയസാ സുരാര്ചിതം
കിം ഹൃതമമ്ബ സൌഭഗമ് ॥ ൨൪ ॥
ധരണ്യുവാച।
ഭവാന് ഹി വേദ തത്സര്വം യന്മാം ധര്മാനുപൃച്ഛസി ।
ചതുര്ഭിര്വര്തസേ യേന പാദൈര്ലോകസുഖാവഹൈഃ
ഭവാന് ഹി വേദ തത്സര്വം യന്മാം ധര്മാനുപൃച്ഛസി ।
ചതുര്ഭിര്വര്തസേ യേന പാദൈര്ലോകസുഖാവഹൈഃ
സത്യം ശൌചം ദയാ ക്ഷാന്തിസ്ത്യാഗഃ സന്തോഷ ആര്ജവമ് ।
ശമോ ദമസ്തപഃ സാമ്യം തിതിക്ഷോപരതിഃ ശ്രുതമ് ॥ ൨൬ ॥
ശമോ ദമസ്തപഃ സാമ്യം തിതിക്ഷോപരതിഃ ശ്രുതമ് ॥ ൨൬ ॥
ജ്ഞാനം വിരക്തിരൈശ്വര്യം ശൌര്യം തേജോ ബലം സ്മൃതിഃ ।
സ്വാതന്ത്ര്യം കൌശലം കാന്തിര്ധൈര്യം മാര്ദവമേവ ച ॥ ൨൭ ॥
സ്വാതന്ത്ര്യം കൌശലം കാന്തിര്ധൈര്യം മാര്ദവമേവ ച ॥ ൨൭ ॥
പ്രാഗല്ഭ്യം പ്രശ്രയഃ ശീലം സഹ ഓജോ ബലം ഭഗഃ ।
ഗാമ്ഭീര്യം സ്ഥൈര്യമാസ്തിക്യം കീര്തിര്മാനോഽനഹങ്കൃതിഃ ॥ ൨൮ ॥
ഗാമ്ഭീര്യം സ്ഥൈര്യമാസ്തിക്യം കീര്തിര്മാനോഽനഹങ്കൃതിഃ ॥ ൨൮ ॥
ഏതേ ചാന്യേ ച ഭഗവന്നിത്യാ യത്ര മഹാഗുണാഃ ।
പ്രാര്ഥ്യാ മഹത്ത്വമിച്ഛദ്ഭിര്ന വിയന്തി സ്മ കര്ഹിചിത് ॥ ൨൯ ॥
പ്രാര്ഥ്യാ മഹത്ത്വമിച്ഛദ്ഭിര്ന വിയന്തി സ്മ കര്ഹിചിത് ॥ ൨൯ ॥
തേനാഹം ഗുണപാത്രേണ ശ്രീനിവാസേന സാമ്പ്രതമ് ।
ശോചാമി രഹിതം ലോകം പാപ്മനാ കലിനേക്ഷിതമ് ॥ ൩൦ ॥
ശോചാമി രഹിതം ലോകം പാപ്മനാ കലിനേക്ഷിതമ് ॥ ൩൦ ॥
ആത്മാനം ചാനുശോചാമി ഭവന്തം ചാമരോത്തമമ് ।
ദേവാന് പിതൃനൃഷീന് സാധൂന് സര്വാന് വര്ണാംസ്തഥാശ്രമാന് ॥ ൩൧ ॥
ദേവാന് പിതൃനൃഷീന് സാധൂന് സര്വാന് വര്ണാംസ്തഥാശ്രമാന് ॥ ൩൧ ॥
ബ്രഹ്മാദയോ ബഹുതിഥം യദപാങ്ഗമോക്ഷ-
കാമാസ്തപഃ സമചരന് ഭഗവത്പ്രപന്നാഃ ।
സാ ശ്രീഃ സ്വവാസമരവിന്ദവനം വിഹായ
യത്പാദസൌഭഗമലം ഭജതേഽനുരക്താ ॥ ൩൨ ॥
കാമാസ്തപഃ സമചരന് ഭഗവത്പ്രപന്നാഃ ।
സാ ശ്രീഃ സ്വവാസമരവിന്ദവനം വിഹായ
യത്പാദസൌഭഗമലം ഭജതേഽനുരക്താ ॥ ൩൨ ॥
തസ്യാഹമബ്ജകുലിശാങ്കുശകേതുകേതൈഃ
ശ്രീമത്പദൈര്ഭഗവതഃ സമലങ്കൃതാങ്ഗീ ।
ത്രീനത്യരോച ഉപലഭ്യ തതോ വിഭൂതിം
ലോകാന് സ മാം വ്യസൃജദുത്സ്മയതീം തദന്തേ ॥ ൩൩ ॥
ശ്രീമത്പദൈര്ഭഗവതഃ സമലങ്കൃതാങ്ഗീ ।
ത്രീനത്യരോച ഉപലഭ്യ തതോ വിഭൂതിം
ലോകാന് സ മാം വ്യസൃജദുത്സ്മയതീം തദന്തേ ॥ ൩൩ ॥
യോ വൈ മമാതിഭരമാസുരവംശരാജ്ഞാ-
മക്ഷൌഹിണീശതമപാനുദദാത്മതന്ത്രഃ ।
ത്വാം ദുഃസ്ഥമൂനപദമാത്മനി പൌരുഷേണ
സമ്പാദയന് യദുഷു രമ്യമബിഭ്രദങ്ഗമ് ॥ ൩൪ ॥
മക്ഷൌഹിണീശതമപാനുദദാത്മതന്ത്രഃ ।
ത്വാം ദുഃസ്ഥമൂനപദമാത്മനി പൌരുഷേണ
സമ്പാദയന് യദുഷു രമ്യമബിഭ്രദങ്ഗമ് ॥ ൩൪ ॥
കാ വാ സഹേത വിരഹം
പുരുഷോത്തമസ്യ പ്രേമാവലോകരുചിരസ്മിതവല്ഗുജല്പൈഃ ।
സ്ഥൈര്യം സമാനമഹരന്മധുമാനിനീനാം
രോമോത്സവോ മമ യദങ്ഘ്രിവിടങ്കിതായാഃ ॥ ൩൫ ॥
പുരുഷോത്തമസ്യ പ്രേമാവലോകരുചിരസ്മിതവല്ഗുജല്പൈഃ ।
സ്ഥൈര്യം സമാനമഹരന്മധുമാനിനീനാം
രോമോത്സവോ മമ യദങ്ഘ്രിവിടങ്കിതായാഃ ॥ ൩൫ ॥
തയോരേവം കഥയതോഃ പൃഥിവീധര്മയോസ്തദാ ।
പരീക്ഷിന്നാമ രാജര്ഷിഃ പ്രാപ്തഃ പ്രാചീം സരസ്വതീമ് ॥ ൩൬ ॥
പരീക്ഷിന്നാമ രാജര്ഷിഃ പ്രാപ്തഃ പ്രാചീം സരസ്വതീമ് ॥ ൩൬ ॥