શ્રીભગવાનુવાચ
યો વિદ્યાશ્રુતસમ્પન્નઃ આત્મવાન્ નાનુમાનિકઃ ।
માયામાત્રમિદં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ ॥ ૧ ॥
યો વિદ્યાશ્રુતસમ્પન્નઃ આત્મવાન્ નાનુમાનિકઃ ।
માયામાત્રમિદં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ ॥ ૧ ॥
જ્ઞાનિનસ્ત્વહમેવેષ્ટઃ સ્વાર્થો હેતુશ્ચ સમ્મતઃ ।
સ્વર્ગશ્ચૈવાપવર્ગશ્ચ નાન્યોઽર્થો મદૃતે પ્રિયઃ ॥ ૨ ॥
સ્વર્ગશ્ચૈવાપવર્ગશ્ચ નાન્યોઽર્થો મદૃતે પ્રિયઃ ॥ ૨ ॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંસિદ્ધાઃ પદં શ્રેષ્ઠં વિદુર્મમ ।
જ્ઞાની પ્રિયતમોઽતો મે જ્ઞાનેનાસૌ બિભર્તિ મામ્ ॥ ૩ ॥
જ્ઞાની પ્રિયતમોઽતો મે જ્ઞાનેનાસૌ બિભર્તિ મામ્ ॥ ૩ ॥
તપસ્તીર્થં જપો દાનં પવિત્રાણીતરાણિ ચ ।
નાલં કુર્વન્તિ તાં સિદ્ધિં યા જ્ઞાનકલયા કૃતા ॥ ૪ ॥
નાલં કુર્વન્તિ તાં સિદ્ધિં યા જ્ઞાનકલયા કૃતા ॥ ૪ ॥
તસ્માજ્જ્ઞાનેન સહિતં જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનમુદ્ધવ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો ભજ માં ભક્તિભાવતઃ ॥ ૫ ॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નો ભજ માં ભક્તિભાવતઃ ॥ ૫ ॥
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયજ્ઞેન મામિષ્ટ્વાત્માનમાત્મનિ ।
સર્વયજ્ઞપતિં માં વૈ સંસિદ્ધિં મુનયોઽગમન્ ॥ ૬ ॥
સર્વયજ્ઞપતિં માં વૈ સંસિદ્ધિં મુનયોઽગમન્ ॥ ૬ ॥
ત્વય્યુદ્ધવાશ્રયતિ યસ્ત્રિવિધો વિકારો
માયાન્તરાપતતિ નાદ્યપવર્ગયોર્યત્ ।
જન્માદયોઽસ્ય યદમી તવ તસ્ય કિં સ્યુ-
રાદ્યન્તયોર્યદસતોઽસ્તિ તદેવ મધ્યે ॥ ૭ ॥
માયાન્તરાપતતિ નાદ્યપવર્ગયોર્યત્ ।
જન્માદયોઽસ્ય યદમી તવ તસ્ય કિં સ્યુ-
રાદ્યન્તયોર્યદસતોઽસ્તિ તદેવ મધ્યે ॥ ૭ ॥
શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિપુલં યથૈત-
દ્વૈરાગ્યવિજ્ઞાનયુતં પુરાણમ્ ।
આખ્યાહિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે
ત્વદ્ભક્તિયોગં ચ મહદ્વિમૃગ્યમ્ ॥ ૮ ॥
જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિપુલં યથૈત-
દ્વૈરાગ્યવિજ્ઞાનયુતં પુરાણમ્ ।
આખ્યાહિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે
ત્વદ્ભક્તિયોગં ચ મહદ્વિમૃગ્યમ્ ॥ ૮ ॥
તાપત્રયેણાભિહતસ્ય ઘોરે
સન્તપ્યમાનસ્ય ભવાધ્વનીશ ।
પશ્યામિ નાન્યચ્છરણં તવાઙ્ઘ્રિ-
દ્વન્દ્વાતપત્રાદમૃતાભિવર્ષાત્ ॥ ૯ ॥
સન્તપ્યમાનસ્ય ભવાધ્વનીશ ।
પશ્યામિ નાન્યચ્છરણં તવાઙ્ઘ્રિ-
દ્વન્દ્વાતપત્રાદમૃતાભિવર્ષાત્ ॥ ૯ ॥
દષ્ટં જનં સમ્પતિતં બિલેઽસ્મિન્
કાલાહિના ક્ષુદ્રસુખોરુતર્ષમ્ ।
સમુદ્ધરૈનં કૃપયાપવર્ગ્યૈ-
ર્વચોભિરાસિઞ્ચ મહાનુભાવ ॥ ૧૦ ॥
કાલાહિના ક્ષુદ્રસુખોરુતર્ષમ્ ।
સમુદ્ધરૈનં કૃપયાપવર્ગ્યૈ-
ર્વચોભિરાસિઞ્ચ મહાનુભાવ ॥ ૧૦ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
ઇત્થમેતત્ પુરા રાજા ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
અજાતશત્રુઃ પપ્રચ્છ સર્વેષાં નોઽનુશૃણ્વતામ્ ॥ ૧૧ ॥
ઇત્થમેતત્ પુરા રાજા ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
અજાતશત્રુઃ પપ્રચ્છ સર્વેષાં નોઽનુશૃણ્વતામ્ ॥ ૧૧ ॥
નિવૃત્તે ભારતે યુદ્ધે સુહૃન્નિધનવિહ્વલઃ ।
શ્રુત્વા ધર્માન્ બહૂન્ પશ્ચાન્મોક્ષધર્માનપૃચ્છત ॥ ૧૨ ॥
શ્રુત્વા ધર્માન્ બહૂન્ પશ્ચાન્મોક્ષધર્માનપૃચ્છત ॥ ૧૨ ॥
તાનહં તેઽભિધાસ્યામિ દેવવ્રતમુખાચ્છ્રુતાન્ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યવિજ્ઞાનશ્રદ્ધાભક્ત્યુપબૃંહિતાન્ ॥ ૧૩ ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યવિજ્ઞાનશ્રદ્ધાભક્ત્યુપબૃંહિતાન્ ॥ ૧૩ ॥
નવૈકાદશ પઞ્ચ ત્રીન્ ભાવાન્ ભૂતેષુ યેન વૈ ।
ઈક્ષેતાથૈકમપ્યેષુ તજ્જ્ઞાનં મમ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૧૪ ॥
ઈક્ષેતાથૈકમપ્યેષુ તજ્જ્ઞાનં મમ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૧૪ ॥
એતદેવ હિ વિજ્ઞાનં ન તથૈકેન યેન યત્ ।
સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયાન્ પશ્યેદ્ ભાવાનાં ત્રિગુણાત્મનામ્ ॥ ૧૫ ॥
સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયાન્ પશ્યેદ્ ભાવાનાં ત્રિગુણાત્મનામ્ ॥ ૧૫ ॥
આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ સૃજ્યાત્ સૃજ્યં યદન્વિયાત્ ।
પુનસ્તત્પ્રતિસઙ્ક્રામે યચ્છિષ્યેત તદેવ સત્ ॥ ૧૬ ॥
પુનસ્તત્પ્રતિસઙ્ક્રામે યચ્છિષ્યેત તદેવ સત્ ॥ ૧૬ ॥
શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમનુમાનં ચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રમાણેષ્વનવસ્થાનાદ્ વિકલ્પાત્ સ વિરજ્યતે ॥ ૧૭ ॥
પ્રમાણેષ્વનવસ્થાનાદ્ વિકલ્પાત્ સ વિરજ્યતે ॥ ૧૭ ॥
કર્મણાં પરિણામિત્વાદાવિરિઞ્ચ્યાદમઙ્ગલમ્ ।
વિપશ્ચિન્નશ્વરં પશ્યેદદૃષ્ટમપિ દૃષ્ટવત્ ॥ ૧૮ ॥
વિપશ્ચિન્નશ્વરં પશ્યેદદૃષ્ટમપિ દૃષ્ટવત્ ॥ ૧૮ ॥
ભક્તિયોગઃ પુરૈવોક્તઃ પ્રીયમાણાય તેઽનઘ ।
પુનશ્ચ કથયિષ્યામિ મદ્ભક્તેઃ કારણં પરં ॥ ૧૯ ॥
પુનશ્ચ કથયિષ્યામિ મદ્ભક્તેઃ કારણં પરં ॥ ૧૯ ॥
શ્રદ્ધામૃતકથાયાં મે શશ્વન્મદનુકીર્તનમ્ ।
પરિનિષ્ઠા ચ પૂજાયાં સ્તુતિભિઃ સ્તવનં મમ ॥ ૨૦ ॥
પરિનિષ્ઠા ચ પૂજાયાં સ્તુતિભિઃ સ્તવનં મમ ॥ ૨૦ ॥
આદરઃ પરિચર્યાયાં સર્વાઙ્ગૈરભિવન્દનમ્ ।
મદ્ભક્તપૂજાભ્યધિકા સર્વભૂતેષુ મન્મતિઃ ॥ ૨૧ ॥
મદ્ભક્તપૂજાભ્યધિકા સર્વભૂતેષુ મન્મતિઃ ॥ ૨૧ ॥
મદર્થેષ્વઙ્ગચેષ્ટા ચ વચસા મદ્ગુણેરણમ્ ।
મય્યર્પણં ચ મનસઃ સર્વકામવિવર્જનમ્ ॥ ૨૨ ॥
મય્યર્પણં ચ મનસઃ સર્વકામવિવર્જનમ્ ॥ ૨૨ ॥
મદર્થેઽર્થપરિત્યાગો ભોગસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ।
ઇષ્ટં દત્તં હુતં જપ્તં મદર્થં યદ્ વ્રતં તપઃ ॥ ૨૩ ॥
ઇષ્ટં દત્તં હુતં જપ્તં મદર્થં યદ્ વ્રતં તપઃ ॥ ૨૩ ॥
એવં ધર્મૈર્મનુષ્યાણામુદ્ધવાત્મનિવેદિનામ્ ।
મયિ સઞ્જાયતે ભક્તિઃ કોઽન્યોઽર્થોઽસ્યાવશિષ્યતે ॥ ૨૪ ॥
મયિ સઞ્જાયતે ભક્તિઃ કોઽન્યોઽર્થોઽસ્યાવશિષ્યતે ॥ ૨૪ ॥
યદાત્મન્યર્પિતં ચિત્તં શાન્તં સત્ત્વોપબૃંહિતમ્ ।
ધર્મં જ્ઞાનં સવૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચાભિપદ્યતે ॥ ૨૫ ॥
ધર્મં જ્ઞાનં સવૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચાભિપદ્યતે ॥ ૨૫ ॥
યદર્પિતં તદ્ વિકલ્પે ઇન્દ્રિયૈઃ પરિધાવતિ ।
રજસ્વલં ચાસન્નિષ્ઠં ચિત્તં વિદ્ધિ વિપર્યયમ્ ॥ ૨૬ ॥
રજસ્વલં ચાસન્નિષ્ઠં ચિત્તં વિદ્ધિ વિપર્યયમ્ ॥ ૨૬ ॥
ધર્મો મદ્ભક્તિકૃત્ પ્રોક્તો જ્ઞાનં ચૈકાત્મ્યદર્શનમ્ ।
ગુણેષ્વસઙ્ગો વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચાણિમાદયઃ ॥ ૨૭ ॥
ગુણેષ્વસઙ્ગો વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચાણિમાદયઃ ॥ ૨૭ ॥
શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ
યમઃ કતિવિધઃ પ્રોક્તો નિયમો વારિકર્ષણ ।
કઃ શમઃ કો દમઃ કૃષ્ણ કા તિતિક્ષા ધૃતિઃ પ્રભો ॥ ૨૮ ॥
યમઃ કતિવિધઃ પ્રોક્તો નિયમો વારિકર્ષણ ।
કઃ શમઃ કો દમઃ કૃષ્ણ કા તિતિક્ષા ધૃતિઃ પ્રભો ॥ ૨૮ ॥
કિં દાનં કિં તપઃ શૌર્યં કિમ્ સત્યમૃતમુચ્યતે ।
કસ્ત્યાગઃ કિં ધનં ચેષ્ટં કો યજ્ઞઃ કા ચ દક્ષિણા ॥ ૨૯ ॥
કસ્ત્યાગઃ કિં ધનં ચેષ્ટં કો યજ્ઞઃ કા ચ દક્ષિણા ॥ ૨૯ ॥
પુંસઃ કિં સ્વિદ્ બલં શ્રીમન્ ભગો લાભશ્ચ કેશવ ।
કા વિદ્યા હ્રીઃ પરા કા શ્રીઃ કિં સુખં દુઃખમેવ ચ ॥ ૩૦ ॥
કા વિદ્યા હ્રીઃ પરા કા શ્રીઃ કિં સુખં દુઃખમેવ ચ ॥ ૩૦ ॥
કઃ પણ્ડિતઃ કશ્ચ મૂર્ખઃ કઃ પન્થા ઉત્પથશ્ચ કઃ ।
કઃ સ્વર્ગો નરકઃ કઃ સ્વિત્ કો બન્ધુરુત કિં ગૃહમ્ ॥ ૩૧ ॥
કઃ સ્વર્ગો નરકઃ કઃ સ્વિત્ કો બન્ધુરુત કિં ગૃહમ્ ॥ ૩૧ ॥
ક આઢ્યઃ કો દરિદ્રો વા કૃપણઃ કઃ ક ઈશ્વરઃ ।
એતાન્ પ્રશ્નાન્ મમ બ્રૂહિ વિપરીતાંશ્ચ સત્પતે ॥ ૩૨ ॥
એતાન્ પ્રશ્નાન્ મમ બ્રૂહિ વિપરીતાંશ્ચ સત્પતે ॥ ૩૨ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
અહિંસા સત્યમસ્તેયમસઙ્ગો હ્રીરસઞ્ચયઃ ।
આસ્તિક્યં બ્રહ્મચર્યં ચ મૌનં સ્થૈર્યં ક્ષમાભયમ્ ॥ ૩૩ ॥
અહિંસા સત્યમસ્તેયમસઙ્ગો હ્રીરસઞ્ચયઃ ।
આસ્તિક્યં બ્રહ્મચર્યં ચ મૌનં સ્થૈર્યં ક્ષમાભયમ્ ॥ ૩૩ ॥
શૌચં જપસ્તપો હોમઃ શ્રદ્ધાતિથ્યં મદર્ચનમ્ ।
તીર્થાટનં પરાર્થેહા તુષ્ટિરાચાર્યસેવનમ્ ॥ ૩૪ ॥
તીર્થાટનં પરાર્થેહા તુષ્ટિરાચાર્યસેવનમ્ ॥ ૩૪ ॥
એતે યમાઃ સનિયમા ઉભયોર્દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ।
પુંસામુપાસિતાસ્તાત યથાકામં દુહન્તિ હિ ॥ ૩૫ ॥
પુંસામુપાસિતાસ્તાત યથાકામં દુહન્તિ હિ ॥ ૩૫ ॥
શમો મન્નિષ્ઠતા બુદ્ધેર્દમ ઇન્દ્રિયસંયમઃ ।
તિતિક્ષા દુઃખસમ્મર્ષો જિહ્વોપસ્થજયો ધૃતિઃ ॥ ૩૬ ॥
તિતિક્ષા દુઃખસમ્મર્ષો જિહ્વોપસ્થજયો ધૃતિઃ ॥ ૩૬ ॥
દણ્ડન્યાસઃ પરં દાનં કામત્યાગસ્તપઃ સ્મૃતમ્ ।
સ્વભાવવિજયઃ શૌર્યં સત્યં ચ સમદર્શનમ્ ॥ ૩૭ ॥
સ્વભાવવિજયઃ શૌર્યં સત્યં ચ સમદર્શનમ્ ॥ ૩૭ ॥
અન્યચ્ચ સુનૃતા વાણી કવિભિઃ પરિકીર્તિતા ।
કર્મસ્વસઙ્ગમઃ શૌચં ત્યાગઃ સન્ન્યાસ ઉચ્યતે ॥ ૩૮ ॥
કર્મસ્વસઙ્ગમઃ શૌચં ત્યાગઃ સન્ન્યાસ ઉચ્યતે ॥ ૩૮ ॥
ધર્મ ઇષ્ટં ધનં નૃણાં યજ્ઞોઽહં ભગવત્તમઃ ।
દક્ષિણા જ્ઞાનસન્દેશઃ પ્રાણાયામઃ પરં બલમ્ ॥ ૩૯ ॥
દક્ષિણા જ્ઞાનસન્દેશઃ પ્રાણાયામઃ પરં બલમ્ ॥ ૩૯ ॥