ശ്രീഭഗവാനുവാച
യോ വിദ്യാശ്രുതസമ്പന്നഃ ആത്മവാന് നാനുമാനികഃ ।
മായാമാത്രമിദം ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാനം ച മയി സന്ന്യസേത് ॥ ൧ ॥
യോ വിദ്യാശ്രുതസമ്പന്നഃ ആത്മവാന് നാനുമാനികഃ ।
മായാമാത്രമിദം ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാനം ച മയി സന്ന്യസേത് ॥ ൧ ॥
ജ്ഞാനിനസ്ത്വഹമേവേഷ്ടഃ സ്വാര്ഥോ ഹേതുശ്ച സമ്മതഃ ।
സ്വര്ഗശ്ചൈവാപവര്ഗശ്ച നാന്യോഽര്ഥോ മദൃതേ പ്രിയഃ ॥ ൨ ॥
സ്വര്ഗശ്ചൈവാപവര്ഗശ്ച നാന്യോഽര്ഥോ മദൃതേ പ്രിയഃ ॥ ൨ ॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംസിദ്ധാഃ പദം ശ്രേഷ്ഠം വിദുര്മമ ।
ജ്ഞാനീ പ്രിയതമോഽതോ മേ ജ്ഞാനേനാസൌ ബിഭര്തി മാമ് ॥ ൩ ॥
ജ്ഞാനീ പ്രിയതമോഽതോ മേ ജ്ഞാനേനാസൌ ബിഭര്തി മാമ് ॥ ൩ ॥
തപസ്തീര്ഥം ജപോ ദാനം പവിത്രാണീതരാണി ച ।
നാലം കുര്വന്തി താം സിദ്ധിം യാ ജ്ഞാനകലയാ കൃതാ ॥ ൪ ॥
നാലം കുര്വന്തി താം സിദ്ധിം യാ ജ്ഞാനകലയാ കൃതാ ॥ ൪ ॥
തസ്മാജ്ജ്ഞാനേന സഹിതം ജ്ഞാത്വാ സ്വാത്മാനമുദ്ധവ ।
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നോ ഭജ മാം ഭക്തിഭാവതഃ ॥ ൫ ॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്പന്നോ ഭജ മാം ഭക്തിഭാവതഃ ॥ ൫ ॥
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനയജ്ഞേന മാമിഷ്ട്വാത്മാനമാത്മനി ।
സര്വയജ്ഞപതിം മാം വൈ സംസിദ്ധിം മുനയോഽഗമന് ॥ ൬ ॥
സര്വയജ്ഞപതിം മാം വൈ സംസിദ്ധിം മുനയോഽഗമന് ॥ ൬ ॥
ത്വയ്യുദ്ധവാശ്രയതി യസ്ത്രിവിധോ വികാരോ
മായാന്തരാപതതി നാദ്യപവര്ഗയോര്യത് ।
ജന്മാദയോഽസ്യ യദമീ തവ തസ്യ കിം സ്യു-
രാദ്യന്തയോര്യദസതോഽസ്തി തദേവ മധ്യേ ॥ ൭ ॥
മായാന്തരാപതതി നാദ്യപവര്ഗയോര്യത് ।
ജന്മാദയോഽസ്യ യദമീ തവ തസ്യ കിം സ്യു-
രാദ്യന്തയോര്യദസതോഽസ്തി തദേവ മധ്യേ ॥ ൭ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിപുലം യഥൈത-
ദ്വൈരാഗ്യവിജ്ഞാനയുതം പുരാണമ് ।
ആഖ്യാഹി വിശ്വേശ്വര വിശ്വമൂര്തേ
ത്വദ്ഭക്തിയോഗം ച മഹദ്വിമൃഗ്യമ് ॥ ൮ ॥
ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിപുലം യഥൈത-
ദ്വൈരാഗ്യവിജ്ഞാനയുതം പുരാണമ് ।
ആഖ്യാഹി വിശ്വേശ്വര വിശ്വമൂര്തേ
ത്വദ്ഭക്തിയോഗം ച മഹദ്വിമൃഗ്യമ് ॥ ൮ ॥
താപത്രയേണാഭിഹതസ്യ ഘോരേ
സന്തപ്യമാനസ്യ ഭവാധ്വനീശ ।
പശ്യാമി നാന്യച്ഛരണം തവാങ്ഘ്രി-
ദ്വന്ദ്വാതപത്രാദമൃതാഭിവര്ഷാത് ॥ ൯ ॥
സന്തപ്യമാനസ്യ ഭവാധ്വനീശ ।
പശ്യാമി നാന്യച്ഛരണം തവാങ്ഘ്രി-
ദ്വന്ദ്വാതപത്രാദമൃതാഭിവര്ഷാത് ॥ ൯ ॥
ദഷ്ടം ജനം സമ്പതിതം ബിലേഽസ്മിന്
കാലാഹിനാ ക്ഷുദ്രസുഖോരുതര്ഷമ് ।
സമുദ്ധരൈനം കൃപയാപവര്ഗ്യൈ-
ര്വചോഭിരാസിഞ്ച മഹാനുഭാവ ॥ ൧൦ ॥
കാലാഹിനാ ക്ഷുദ്രസുഖോരുതര്ഷമ് ।
സമുദ്ധരൈനം കൃപയാപവര്ഗ്യൈ-
ര്വചോഭിരാസിഞ്ച മഹാനുഭാവ ॥ ൧൦ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഇത്ഥമേതത് പുരാ രാജാ ഭീഷ്മം ധര്മഭൃതാം വരമ് ।
അജാതശത്രുഃ പപ്രച്ഛ സര്വേഷാം നോഽനുശൃണ്വതാമ് ॥ ൧൧ ॥
ഇത്ഥമേതത് പുരാ രാജാ ഭീഷ്മം ധര്മഭൃതാം വരമ് ।
അജാതശത്രുഃ പപ്രച്ഛ സര്വേഷാം നോഽനുശൃണ്വതാമ് ॥ ൧൧ ॥
നിവൃത്തേ ഭാരതേ യുദ്ധേ സുഹൃന്നിധനവിഹ്വലഃ ।
ശ്രുത്വാ ധര്മാന് ബഹൂന് പശ്ചാന്മോക്ഷധര്മാനപൃച്ഛത ॥ ൧൨ ॥
ശ്രുത്വാ ധര്മാന് ബഹൂന് പശ്ചാന്മോക്ഷധര്മാനപൃച്ഛത ॥ ൧൨ ॥
താനഹം തേഽഭിധാസ്യാമി ദേവവ്രതമുഖാച്ഛ്രുതാന് ।
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവിജ്ഞാനശ്രദ്ധാഭക്ത്യുപബൃംഹിതാന് ॥ ൧൩ ॥
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവിജ്ഞാനശ്രദ്ധാഭക്ത്യുപബൃംഹിതാന് ॥ ൧൩ ॥
നവൈകാദശ പഞ്ച ത്രീന് ഭാവാന് ഭൂതേഷു യേന വൈ ।
ഈക്ഷേതാഥൈകമപ്യേഷു തജ്ജ്ഞാനം മമ നിശ്ചിതമ് ॥ ൧൪ ॥
ഈക്ഷേതാഥൈകമപ്യേഷു തജ്ജ്ഞാനം മമ നിശ്ചിതമ് ॥ ൧൪ ॥
ഏതദേവ ഹി വിജ്ഞാനം ന തഥൈകേന യേന യത് ।
സ്ഥിത്യുത്പത്ത്യപ്യയാന് പശ്യേദ് ഭാവാനാം ത്രിഗുണാത്മനാമ് ॥ ൧൫ ॥
സ്ഥിത്യുത്പത്ത്യപ്യയാന് പശ്യേദ് ഭാവാനാം ത്രിഗുണാത്മനാമ് ॥ ൧൫ ॥
ആദാവന്തേ ച മധ്യേ ച സൃജ്യാത് സൃജ്യം യദന്വിയാത് ।
പുനസ്തത്പ്രതിസങ്ക്രാമേ യച്ഛിഷ്യേത തദേവ സത് ॥ ൧൬ ॥
പുനസ്തത്പ്രതിസങ്ക്രാമേ യച്ഛിഷ്യേത തദേവ സത് ॥ ൧൬ ॥
ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷമൈതിഹ്യമനുമാനം ചതുഷ്ടയമ് ।
പ്രമാണേഷ്വനവസ്ഥാനാദ് വികല്പാത് സ വിരജ്യതേ ॥ ൧൭ ॥
പ്രമാണേഷ്വനവസ്ഥാനാദ് വികല്പാത് സ വിരജ്യതേ ॥ ൧൭ ॥
കര്മണാം പരിണാമിത്വാദാവിരിഞ്ച്യാദമങ്ഗലമ് ।
വിപശ്ചിന്നശ്വരം പശ്യേദദൃഷ്ടമപി ദൃഷ്ടവത് ॥ ൧൮ ॥
വിപശ്ചിന്നശ്വരം പശ്യേദദൃഷ്ടമപി ദൃഷ്ടവത് ॥ ൧൮ ॥
ഭക്തിയോഗഃ പുരൈവോക്തഃ പ്രീയമാണായ തേഽനഘ ।
പുനശ്ച കഥയിഷ്യാമി മദ്ഭക്തേഃ കാരണം പരം ॥ ൧൯ ॥
പുനശ്ച കഥയിഷ്യാമി മദ്ഭക്തേഃ കാരണം പരം ॥ ൧൯ ॥
ശ്രദ്ധാമൃതകഥായാം മേ ശശ്വന്മദനുകീര്തനമ് ।
പരിനിഷ്ഠാ ച പൂജായാം സ്തുതിഭിഃ സ്തവനം മമ ॥ ൨൦ ॥
പരിനിഷ്ഠാ ച പൂജായാം സ്തുതിഭിഃ സ്തവനം മമ ॥ ൨൦ ॥
ആദരഃ പരിചര്യായാം സര്വാങ്ഗൈരഭിവന്ദനമ് ।
മദ്ഭക്തപൂജാഭ്യധികാ സര്വഭൂതേഷു മന്മതിഃ ॥ ൨൧ ॥
മദ്ഭക്തപൂജാഭ്യധികാ സര്വഭൂതേഷു മന്മതിഃ ॥ ൨൧ ॥
മദര്ഥേഷ്വങ്ഗചേഷ്ടാ ച വചസാ മദ്ഗുണേരണമ് ।
മയ്യര്പണം ച മനസഃ സര്വകാമവിവര്ജനമ് ॥ ൨൨ ॥
മയ്യര്പണം ച മനസഃ സര്വകാമവിവര്ജനമ് ॥ ൨൨ ॥
മദര്ഥേഽര്ഥപരിത്യാഗോ ഭോഗസ്യ ച സുഖസ്യ ച ।
ഇഷ്ടം ദത്തം ഹുതം ജപ്തം മദര്ഥം യദ് വ്രതം തപഃ ॥ ൨൩ ॥
ഇഷ്ടം ദത്തം ഹുതം ജപ്തം മദര്ഥം യദ് വ്രതം തപഃ ॥ ൨൩ ॥
ഏവം ധര്മൈര്മനുഷ്യാണാമുദ്ധവാത്മനിവേദിനാമ് ।
മയി സഞ്ജായതേ ഭക്തിഃ കോഽന്യോഽര്ഥോഽസ്യാവശിഷ്യതേ ॥ ൨൪ ॥
മയി സഞ്ജായതേ ഭക്തിഃ കോഽന്യോഽര്ഥോഽസ്യാവശിഷ്യതേ ॥ ൨൪ ॥
യദാത്മന്യര്പിതം ചിത്തം ശാന്തം സത്ത്വോപബൃംഹിതമ് ।
ധര്മം ജ്ഞാനം സവൈരാഗ്യമൈശ്വര്യം ചാഭിപദ്യതേ ॥ ൨൫ ॥
ധര്മം ജ്ഞാനം സവൈരാഗ്യമൈശ്വര്യം ചാഭിപദ്യതേ ॥ ൨൫ ॥
യദര്പിതം തദ് വികല്പേ ഇന്ദ്രിയൈഃ പരിധാവതി ।
രജസ്വലം ചാസന്നിഷ്ഠം ചിത്തം വിദ്ധി വിപര്യയമ് ॥ ൨൬ ॥
രജസ്വലം ചാസന്നിഷ്ഠം ചിത്തം വിദ്ധി വിപര്യയമ് ॥ ൨൬ ॥
ധര്മോ മദ്ഭക്തികൃത് പ്രോക്തോ ജ്ഞാനം ചൈകാത്മ്യദര്ശനമ് ।
ഗുണേഷ്വസങ്ഗോ വൈരാഗ്യമൈശ്വര്യം ചാണിമാദയഃ ॥ ൨൭ ॥
ഗുണേഷ്വസങ്ഗോ വൈരാഗ്യമൈശ്വര്യം ചാണിമാദയഃ ॥ ൨൭ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
യമഃ കതിവിധഃ പ്രോക്തോ നിയമോ വാരികര്ഷണ ।
കഃ ശമഃ കോ ദമഃ കൃഷ്ണ കാ തിതിക്ഷാ ധൃതിഃ പ്രഭോ ॥ ൨൮ ॥
യമഃ കതിവിധഃ പ്രോക്തോ നിയമോ വാരികര്ഷണ ।
കഃ ശമഃ കോ ദമഃ കൃഷ്ണ കാ തിതിക്ഷാ ധൃതിഃ പ്രഭോ ॥ ൨൮ ॥
കിം ദാനം കിം തപഃ ശൌര്യം കിമ് സത്യമൃതമുച്യതേ ।
കസ്ത്യാഗഃ കിം ധനം ചേഷ്ടം കോ യജ്ഞഃ കാ ച ദക്ഷിണാ ॥ ൨൯ ॥
കസ്ത്യാഗഃ കിം ധനം ചേഷ്ടം കോ യജ്ഞഃ കാ ച ദക്ഷിണാ ॥ ൨൯ ॥
പുംസഃ കിം സ്വിദ് ബലം ശ്രീമന് ഭഗോ ലാഭശ്ച കേശവ ।
കാ വിദ്യാ ഹ്രീഃ പരാ കാ ശ്രീഃ കിം സുഖം ദുഃഖമേവ ച ॥ ൩൦ ॥
കാ വിദ്യാ ഹ്രീഃ പരാ കാ ശ്രീഃ കിം സുഖം ദുഃഖമേവ ച ॥ ൩൦ ॥
കഃ പണ്ഡിതഃ കശ്ച മൂര്ഖഃ കഃ പന്ഥാ ഉത്പഥശ്ച കഃ ।
കഃ സ്വര്ഗോ നരകഃ കഃ സ്വിത് കോ ബന്ധുരുത കിം ഗൃഹമ് ॥ ൩൧ ॥
കഃ സ്വര്ഗോ നരകഃ കഃ സ്വിത് കോ ബന്ധുരുത കിം ഗൃഹമ് ॥ ൩൧ ॥
ക ആഢ്യഃ കോ ദരിദ്രോ വാ കൃപണഃ കഃ ക ഈശ്വരഃ ।
ഏതാന് പ്രശ്നാന് മമ ബ്രൂഹി വിപരീതാംശ്ച സത്പതേ ॥ ൩൨ ॥
ഏതാന് പ്രശ്നാന് മമ ബ്രൂഹി വിപരീതാംശ്ച സത്പതേ ॥ ൩൨ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
അഹിംസാ സത്യമസ്തേയമസങ്ഗോ ഹ്രീരസഞ്ചയഃ ।
ആസ്തിക്യം ബ്രഹ്മചര്യം ച മൌനം സ്ഥൈര്യം ക്ഷമാഭയമ് ॥ ൩൩ ॥
അഹിംസാ സത്യമസ്തേയമസങ്ഗോ ഹ്രീരസഞ്ചയഃ ।
ആസ്തിക്യം ബ്രഹ്മചര്യം ച മൌനം സ്ഥൈര്യം ക്ഷമാഭയമ് ॥ ൩൩ ॥
ശൌചം ജപസ്തപോ ഹോമഃ ശ്രദ്ധാതിഥ്യം മദര്ചനമ് ।
തീര്ഥാടനം പരാര്ഥേഹാ തുഷ്ടിരാചാര്യസേവനമ് ॥ ൩൪ ॥
തീര്ഥാടനം പരാര്ഥേഹാ തുഷ്ടിരാചാര്യസേവനമ് ॥ ൩൪ ॥
ഏതേ യമാഃ സനിയമാ ഉഭയോര്ദ്വാദശ സ്മൃതാഃ ।
പുംസാമുപാസിതാസ്താത യഥാകാമം ദുഹന്തി ഹി ॥ ൩൫ ॥
പുംസാമുപാസിതാസ്താത യഥാകാമം ദുഹന്തി ഹി ॥ ൩൫ ॥
ശമോ മന്നിഷ്ഠതാ ബുദ്ധേര്ദമ ഇന്ദ്രിയസംയമഃ ।
തിതിക്ഷാ ദുഃഖസമ്മര്ഷോ ജിഹ്വോപസ്ഥജയോ ധൃതിഃ ॥ ൩൬ ॥
തിതിക്ഷാ ദുഃഖസമ്മര്ഷോ ജിഹ്വോപസ്ഥജയോ ധൃതിഃ ॥ ൩൬ ॥
ദണ്ഡന്യാസഃ പരം ദാനം കാമത്യാഗസ്തപഃ സ്മൃതമ് ।
സ്വഭാവവിജയഃ ശൌര്യം സത്യം ച സമദര്ശനമ് ॥ ൩൭ ॥
സ്വഭാവവിജയഃ ശൌര്യം സത്യം ച സമദര്ശനമ് ॥ ൩൭ ॥
അന്യച്ച സുനൃതാ വാണീ കവിഭിഃ പരികീര്തിതാ ।
കര്മസ്വസങ്ഗമഃ ശൌചം ത്യാഗഃ സന്ന്യാസ ഉച്യതേ ॥ ൩൮ ॥
കര്മസ്വസങ്ഗമഃ ശൌചം ത്യാഗഃ സന്ന്യാസ ഉച്യതേ ॥ ൩൮ ॥
ധര്മ ഇഷ്ടം ധനം നൃണാം യജ്ഞോഽഹം ഭഗവത്തമഃ ।
ദക്ഷിണാ ജ്ഞാനസന്ദേശഃ പ്രാണായാമഃ പരം ബലമ് ॥ ൩൯ ॥
ദക്ഷിണാ ജ്ഞാനസന്ദേശഃ പ്രാണായാമഃ പരം ബലമ് ॥ ൩൯ ॥