શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૨.૭

બ્રહ્મોવાચ
યત્રોદ્યતઃ ક્ષિતિતલોદ્ધરણાય બિભ્રત્
ક્રૌડીં તનું સકલયજ્ઞમયીમનન્તઃ ।
અન્તર્મહાર્ણવ ઉપાગતમાદિદૈત્યં
તં દંષ્ટ્રયાદ્રિમિવ વજ્રધરો દદાર ॥ ૧ ॥

જાતો રુચેરજનયત્ સુયમાન્ સુયજ્ઞ
આકૂતિસૂનુરમરાનથ દક્ષિણાયામ્ ।
લોકત્રયસ્ય મહતીમહરદ્ યદાર્તિં
સ્વાયમ્ભુવેન મનુના હરિરિત્યનૂક્તઃ ॥ ૨ ॥

જજ્ઞે ચ કર્દમગૃહે દ્વિજ દેવહૂત્યાં
સ્ત્રીભિઃ સમં નવભિરાત્મગતિં સ્વમાત્રે ।
ઊચે યયાત્મશમલં ગુણસઙ્ગપઙ્ક-
મસ્મિન્ વિધૂય કપિલસ્ય ગતિં પ્રપેદે ॥ ૩ ॥

અત્રેરપત્યમભિકાઙ્ક્ષત આહ તુષ્ટો
દત્તો મયાહમિતિ યદ્ ભગવાન્ સ દત્તઃ ।
યત્પાદપઙ્કજપરાગપવિત્રદેહા
યોગર્દ્ધિમાપુરુભયીં યદુહૈહયાદ્યાઃ ॥ ૪ ॥

તપ્તં તપો વિવિધલોકસિસૃક્ષયા મે
આદૌ સનાત્ સ્વતપસઃ સ ચતુઃસનોઽભૂત્ ।
પ્રાક્કલ્પસમ્પ્લવવિનષ્ટમિહાત્મતત્ત્વં
સમ્યગ્ જગાદ મુનયો યદચક્ષતાત્મન્ ॥ ૫ ॥

ધર્મસ્ય દક્ષદુહિતર્યજનિષ્ટ મૂર્ત્યાં
નારાયણો નર ઇતિ સ્વતપઃપ્રભાવઃ ।
દૃષ્ટ્વાત્મનો ભગવતો નિયમાવલોપં
દેવ્યસ્ત્વનઙ્ગપૃતના ઘટિતું ન શેકુઃ ॥ ૬ ॥

કામં દહન્તિ કૃતિનો નનુ રોષદૃષ્ટયા
રોષં દહન્તમુત તે ન દહન્ત્યસહ્યમ્ ।
સોઽયં યદન્તરમલં પ્રવિશન્ બિભેતિ
કામઃ કથં નુ પુનરસ્ય મનઃ શ્રયેત ॥ ૭ ॥

વિદ્ધઃ સપત્ન્યુદિતપત્રિભિરન્તિ રાજ્ઞો
બાલોઽપિ સન્નુપગતસ્તપસે વનાનિ ।
તસ્મા અદાદ્ ધ્રુવગતિં ગૃણતે પ્રસન્નો
દિવ્યાઃ સ્તુવન્તિ મુનયો યદુપર્યધસ્તાત્ ॥ ૮ ॥

યદ્વેનમુત્પથગતં દ્વિજવાક્યવજ્ર-
નિષ્પ્લુષ્ટપૌરુષભગં નિરયે પતન્તમ્ ।
ત્રાત્વાર્થિતો જગતિ પુત્રપદં ચ લેભે
દુગ્ધા વસૂનિ વસુધા સકલાનિ યેન ॥ ૯ ॥

નાભેરસાવૃષભ આસ સુદેવિસૂનુ-
ર્યો વૈ ચચાર સમદૃગ્ જડયોગચર્યામ્ ।
યત્પારમહંસ્યમૃષયઃ પદમામનન્તિ
સ્વસ્થઃ પ્રશાન્તકરણઃ પરિમુક્તસઙ્ગઃ ॥ ૧૦ ॥

સત્રે મમાસ ભગવાન્ હયશીરષાથો
સાક્ષાત્ સ યજ્ઞપુરુષસ્તપનીયવર્ણઃ ।
છન્દોમયો મખમયોઽખિલદેવતાત્મા
વાચો બભૂવુરુશતીઃ શ્વસતોઽસ્ય નસ્તઃ ॥ ૧૧ ॥

મત્સ્યો યુગાન્તસમયે મનુનોપલબ્ધઃ
ક્ષોણીમયો નિખિલજીવનિકાયકેતઃ ।
વિસ્રંસિતાનુરુભયે સલિલે મુખાન્મે
આદાય તત્ર વિજહાર હ વેદમાર્ગાન્ ॥ ૧૨ ॥

ક્ષીરોદધાવમરદાનવયૂથપાના-
મુન્મથ્નતામમૃતલબ્ધય આદિદેવઃ ।
પૃષ્ઠેન કચ્છપવપુર્વિદધાર ગોત્રં
નિદ્રાક્ષણોઽદ્રિપરિવર્તકષાણકણ્ડૂઃ ॥ ૧૩ ॥

ત્રૈપિષ્ટપોરુભયહા સ નૃસિંહરૂપં
કૃત્વા ભ્રમદ્ભ્રુકુટિદંષ્ટ્રકરાલવક્ત્રમ્ ।
દૈત્યેન્દ્રમાશુ ગદયાભિપતન્તમારા-
દૂરૌ નિપાત્ય વિદદાર નખૈઃ સ્ફુરન્તમ્ ॥ ૧૪ ॥

અન્તઃસરસ્યુરુબલેન પદે ગૃહીતો
ગ્રાહેણ યૂથપતિરમ્બુજહસ્ત આર્તઃ ।
આહેદમાદિપુરુષાખિલલોકનાથ
તીર્થશ્રવઃ શ્રવણમઙ્ગલનામધેય ॥ ૧૫ ॥

શ્રુત્વા હરિસ્તમરણાર્થિનમપ્રમેય-
શ્ચક્રાયુધઃ પતગરાજભુજાધિરૂઢઃ ।
ચક્રેણ નક્રવદનં વિનિપાટ્ય તસ્મા-
દ્ધસ્તે પ્રગૃહ્ય ભગવાન્ કૃપયોજ્જહાર ॥ ૧૬ ॥

જ્યાયાન્ ગુણૈરવરજોઽપ્યદિતેઃ સુતાનાં
લોકાન્ વિચક્રમ ઇમાન્ યદથાધિયજ્ઞઃ ।
ક્ષ્માં વામનેન જગૃહે ત્રિપદચ્છલેન
યાચ્ઞામૃતે પથિ ચરન્ પ્રભુભિર્ન ચાલ્યઃ ॥ ૧૭ ॥

નાર્થો બલેરયમુરુક્રમપાદશૌચ-
માપઃ શિખાધૃતવતો વિબુધાધિપત્યમ્ ।
યો વૈ પ્રતિશ્રુતમૃતે ન ચિકીર્ષદન્ય-
દાત્માનમઙ્ગ મનસા હરયેઽભિમેને ॥ ૧૮ ॥

તુભ્યં ચ નારદ ભૃશં ભગવાન્ વિવૃદ્ધ-
ભાવેન સાધુપરિતુષ્ટ ઉવાચયોગમ્ ।
જ્ઞાનં ચ ભાગવતમાત્મસતત્ત્વદીપં
યદ્વાસુદેવશરણા વિદુરઞ્જસૈવ ॥ ૧૯ ॥

ચક્રં ચ દિક્ષ્વવિહતં દશસુ સ્વતેજો
મન્વન્તરેષુ મનુવંશધરો બિભર્તિ ।
દુષ્ટેષુ રાજસુ દમં વ્યદધાત્ સ્વકીર્તિં
સત્યે ત્રિપૃષ્ઠ ઉશતીં પ્રથયંશ્ચરિત્રૈઃ ॥ ૨૦ ॥

ધન્વન્તરિશ્ચ ભગવાન્ સ્વયમેવ કીર્તિ-
ર્નામ્ના નૃણાં પુરુરુજાં રુજ આશુ હન્તિ ।
યજ્ઞે ચ ભાગમમૃતાયુરવાવરુન્ધ
આયુષ્યવેદમનુશાસ્ત્યવતીર્ય લોકે ॥ ૨૧ ॥

ક્ષત્રં ક્ષયાય વિધિનોપભૃતં મહાત્મા
બ્રહ્મધ્રુગુજ્ઝિતપથં નરકાર્તિલિપ્સુ ।
ઉદ્ધન્ત્યસાવવનિકણ્ટકમુગ્રવીર્ય-
સ્ત્રિઃસપ્તકૃત્વ ઉરુધારપરશ્વધેન ॥ ૨૨ ॥

અસ્મત્પ્રસાદસુમુખઃ કલયા કલેશ
ઇક્ષ્વાકુવંશ અવતીર્ય ગુરોર્નિદેશે ।
તિષ્ઠન્ વનં સદયિતાનુજ આવિવેશ
યસ્મિન્ વિરુધ્ય દશકન્ધર આર્તિમાર્ચ્છત્ ॥ ૨૩ ॥

યસ્મા અદાદુદધિરૂઢભયાઙ્ગવેપો
માર્ગં સપદ્યરિપુરં હરવદ્ દિધક્ષોઃ ।
દૂરે સુહૃન્મથિતરોષસુશોણદૃષ્ટયા
તાતપ્યમાનમકરોરગનક્રચક્રઃ ॥ ૨૪ ॥

વક્ષઃસ્થલસ્પર્શરુગ્નમહેન્દ્રવાહ-
દન્તૈર્વિડમ્બિતકકુબ્જુષ ઊઢહાસમ્ ।
સદ્યોઽસુભિઃ સહ વિનેષ્યતિ દારહર્તુ-
ર્વિસ્ફૂર્જિતૈર્ધનુષ ઉચ્ચરતોઽધિસૈન્યે ॥ ૨૫ ॥

ભૂમેઃ સુરેતરવરૂથવિમર્દિતાયાઃ
ક્લેશવ્યયાય કલયા સિતકૃષ્ણકેશઃ ।
જાતઃ કરિષ્યતિ જનાનુપલક્ષ્યમાર્ગઃ
કર્માણિ ચાત્મમહિમોપનિબન્ધનાનિ ॥ ૨૬ ॥

તોકેન જીવહરણં યદુલૂકિકાયા-
સ્ત્રૈમાસિકસ્ય ચ પદા શકટોઽપવૃત્તઃ ।
યદ્ રિઙ્ગતાન્તરગતેન દિવિસ્પૃશોર્વા
ઉન્મૂલનં ત્વિતરથાર્જુનયોર્ન ભાવ્યમ્ ॥ ૨૭ ॥

યદ્ વૈ વ્રજે વ્રજપશૂન્ વિષતોયપીતાન્
પાલાંસ્ત્વજીવયદનુગ્રહદૃષ્ટિવૃષ્ટયા ।
તચ્છુદ્ધયેઽતિવિષવીર્યવિલોલજિહ્વ-
મુચ્ચાટયિષ્યદુરગં વિહરન્ હ્રદિન્યામ્ ॥ ૨૮ ॥

તત્ કર્મ દિવ્યમિવ યન્નિશિ નિઃશયાનં
દાવાગ્નિના શુચિવને પરિદહ્યમાને ।
ઉન્નેષ્યતિ વ્રજમતોઽવસિતાન્તકાલં
નેત્રે પિધાપ્ય સબલોઽનધિગમ્યવીર્યઃ ॥ ૨૯ ॥

ગૃહ્ણીત યદ્ યદુપબન્ધમમુષ્ય માતા
શુલ્બં સુતસ્ય ન તુ તત્ તદમુષ્ય માતિ ।
યજ્જૃમ્ભતોઽસ્ય વદને ભુવનાનિ ગોપી
સંવીક્ષ્ય શઙ્કિતમનાઃ પ્રતિબોધિતાસીત્ ॥ ૩૦ ॥

નન્દં ચ મોક્ષ્યતિ ભયાદ્ વરુણસ્ય પાશાદ્
ગોપાન્ બિલેષુ પિહિતાન્ મયસૂનુના ચ ।
અહ્ન્યાપૃતં નિશિ શયાનમતિશ્રમેણ
લોકં વિકુણ્ઠમુપનેષ્યતિ ગોકુલં સ્મ ॥ ૩૧ ॥

ગોપૈર્મખે પ્રતિહતે વ્રજવિપ્લવાય
દેવેઽભિવર્ષતિ પશૂન્ કૃપયા રિરક્ષુઃ ।
ધર્તોચ્છિલીન્ધ્રમિવ સપ્તદિનાનિ સપ્ત-
વર્ષો મહીધ્રમનઘૈકકરે સલીલમ્ ॥ ૩૨ ॥

ક્રીડન્ વને નિશિ નિશાકરરશ્મિગૌર્યાં
રાસોન્મુખઃ કલપદાયતમૂર્ચ્છિતેન ।
ઉદ્દીપિતસ્મરરુજાં વ્રજભૃદ્વધૂનાં
હર્તુર્હરિષ્યતિ શિરો ધનદાનુગસ્ય ॥ ૩૩ ॥

યે ચ પ્રલમ્બખરદર્દુરકેશ્યરિષ્ટ-
મલ્લેભકંસયવનાઃ કપિપૌણ્ડ્રકાદ્યાઃ ।
અન્યે ચ શાલ્વકુજબલ્વલદન્તવક્ર-
સપ્તોક્ષશમ્બરવિદૂરથરુક્મિમુખ્યાઃ ॥ ૩૪ ॥

યે વા મૃધે સમિતિશાલિન આત્તચાપાઃ
કામ્બોજમત્સ્યકુરુસૃઞ્જયકૈકયાદ્યાઃ ।
યાસ્યન્ત્યદર્શનમલં બલપાર્થભીમ-
વ્યાજાહ્વયેન હરિણા નિલયં તદીયમ્ ॥ ૩૫ ॥

કાલેન મીલિતધિયામવમૃશ્ય નૃણાં
સ્તોકાયુષાં સ્વનિગમો બત દૂરપારઃ ।
આવિર્હિતસ્ત્વનુયુગં સ હિ સત્યવત્યાં
વેદદ્રુમં વિટપશો વિભજિષ્યતિ સ્મ ॥ ૩૬ ॥

દેવદ્વિષાં નિગમવર્ત્મનિ નિષ્ઠિતાનાં
પૂર્ભિર્મયેન વિહિતાભિરદૃશ્યતૂર્ભિઃ ।
લોકાન્ ઘ્નતાં મતિવિમોહમતિપ્રલોભં
વેષં વિધાય બહુ ભાષ્યત ઔપધર્મ્યમ્ ॥ ૩૭ ॥

યર્હ્યાલયેષ્વપિ સતાં ન હરેઃ કથાઃ સ્યુઃ
પાષણ્ડિનો દ્વિજજના વૃષલા નૃદેવાઃ ।
સ્વાહા સ્વધા વષડિતિ સ્મ ગિરો ન યત્ર
શાસ્તા ભવિષ્યતિ કલેર્ભગવાન્ યુગાન્તે ॥ ૩૮ ॥

સર્ગે તપોઽહમૃષયો નવ યે પ્રજેશાઃ
સ્થાનેઽથ ધર્મમખમન્વમરાવનીશાઃ ।
અન્તે ત્વધર્મહરમન્યુવશાસુરાદ્યા
માયાવિભૂતય ઇમાઃ પુરુશક્તિભાજઃ ॥ ૩૯ ॥

વિષ્ણોર્નુ વીર્યગણનાં કતમોઽર્હતીહ
યઃ પાર્થિવાન્યપિ કવિર્વિમમે રજાંસિ ।
ચસ્કમ્ભ યઃ સ્વરહસાસ્ખલતા ત્રિપૃષ્ઠં
યસ્માત્ ત્રિસામ્યસદનાદુરુકમ્પયાનમ્ ॥ ૪૦ ॥

નાન્તં વિદામ્યહમમી મુનયોઽગ્રજાસ્તે
માયાબલસ્ય પુરુષસ્ય કુતોઽવરા યે ।
ગાયન્ ગુણાન્ દશશતાનન આદિદેવઃ
શેષોઽધુનાપિ સમવસ્યતિ નાસ્ય પારમ્ ॥ ૪૧ ॥

યેષાં સ એષ ભગવાન્ દયયેદનન્તઃ
સર્વાત્મનાશ્રિતપદો યદિ નિર્વ્યલીકમ્ ।
તે દુસ્તરામતિતરન્તિ ચ દેવમાયાં
નૈષાં મમાહમિતિ ધીઃ શ્વશૃગાલભક્ષ્યે ॥ ૪૨ ॥

વેદાહમઙ્ગ પરમસ્ય હિ યોગમાયાં
યૂયં ભવશ્ચ ભગવાનથ દૈત્યવર્યઃ ।
પત્ની મનોઃ સ ચ મનુશ્ચ તદાત્મજાશ્ચ
પ્રાચીનબર્હિર્ઋભુરઙ્ગ ઉત ધ્રુવશ્ચ ॥ ૪૩ ॥

ઇક્ષ્વાકુરૈલમુચુકુન્દવિદેહગાધિ-
રઘ્વમ્બરીષસગરા ગયનાહુષાદ્યાઃ ।
માન્ધાત્રલર્કશતધન્વનુરન્તિદેવા
દેવવ્રતો બલિરમૂર્ત્તરયો દિલીપઃ ॥ ૪૪ ॥

સૌભર્યુતઙ્કશિબિદેવલપિપ્પલાદ-
સારસ્વતોદ્ધવપરાશરભૂરિષેણાઃ ।
યેઽન્યે વિભીષણહનૂમદુપેન્દ્રદત્ત-
પાર્થાર્ષ્ટિષેણવિદુરશ્રુતદેવવર્યાઃ ॥ ૪૫ ॥

તે વૈ વિદન્ત્યતિતરન્તિ ચ દેવમાયાં
સ્ત્રીશૂદ્રહૂણશબરા અપિ પાપજીવાઃ ।
યદ્યદ્ભુતક્રમપરાયણશીલશિક્ષા-
સ્તિર્યગ્જના અપિ કિમુ શ્રુતધારણા યે ॥ ૪૬ ॥

શશ્વત્ પ્રશાન્તમભયં પ્રતિબોધમાત્રં
શુદ્ધં સમં સદસતઃ પરમાત્મતત્ત્વમ્ ।
શબ્દો ન યત્ર પુરુકારકવાન્ ક્રિયાર્થો
માયા પરૈત્યભિમુખે ચ વિલજ્જમાના
તદ્ વૈ પદં ભગવતઃ પરમસ્ય પુંસો
બ્રહ્મેતિ યદ્ વિદુરજસ્રસુખં વિશોકમ્ ॥ ૪૭ ॥

સધ્રયઙ્ નિયમ્ય યતયો યમકર્તહેતિં ।
જહ્યુઃ સ્વરાડિવ નિપાનખનિત્રમિન્દ્રઃ ॥ ૪૮ ॥

સ શ્રેયસામપિ વિભુર્ભગવાન્ યતોઽસ્ય
ભાવસ્વભાવવિહિતસ્ય સતઃ પ્રસિદ્ધિઃ ।
દેહે સ્વધાતુવિગમેઽનુવિશીર્યમાણે
વ્યોમેવ તત્ર પુરુષો ન વિશીર્યતેઽજઃ ॥ ૪૯ ॥

સોઽયં તેઽભિહિતસ્તાત ભગવાન્ વિશ્વભાવનઃ ।
સમાસેન હરેર્નાન્યદન્યસ્માત્ સદસચ્ચ યત્ ॥ ૫૦ ॥

ઇદં ભાગવતં નામ યન્મે ભગવતોદિતમ્ ।
સંગ્રહોઽયં વિભૂતીનાં ત્વમેતદ્ વિપુલીકુરુ ॥ ૫૧ ॥

યથા હરૌ ભગવતિ નૃણાં ભક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
સર્વાત્મન્યખિલાધારે ઇતિ સઙ્કલ્પ્ય વર્ણય ॥ ૫૨ ॥

માયાં વર્ણયતોઽમુષ્ય ઈશ્વરસ્યાનુમોદતઃ ।
શૃણ્વતઃ શ્રદ્ધયા નિત્યં માયયાત્મા ન મુહ્યતિ ॥ ૫૩ ॥