શ્રીશુક ઉવાચ
આત્મમાયામૃતે રાજન્ પરસ્યાનુભવાત્મનઃ ।
ન ઘટેતાર્થસમ્બન્ધઃ સ્વપ્નદ્રષ્ટુરિવાઞ્જસા ॥ ૧ ॥
આત્મમાયામૃતે રાજન્ પરસ્યાનુભવાત્મનઃ ।
ન ઘટેતાર્થસમ્બન્ધઃ સ્વપ્નદ્રષ્ટુરિવાઞ્જસા ॥ ૧ ॥
બહુરૂપ ઇવાભાતિ માયયા બહુરૂપયા ।
રમમાણો ગુણેષ્વસ્યા મમાહમિતિ મન્યતે ॥ ૨ ॥
રમમાણો ગુણેષ્વસ્યા મમાહમિતિ મન્યતે ॥ ૨ ॥
યર્હિ વાવ મહિમ્નિ સ્વે પરસ્મિન્ કાલમાયયોઃ ।
રમેત ગતસમ્મોહસ્ત્યક્ત્વોદાસ્તે તદોભયમ્ ॥ ૩ ॥
રમેત ગતસમ્મોહસ્ત્યક્ત્વોદાસ્તે તદોભયમ્ ॥ ૩ ॥
આત્મતત્ત્વવિશુદ્ધ્યર્થં યદાહ ભગવાનૃતમ્ ।
બ્રહ્મણે દર્શયન્ રૂપમવ્યલીકવ્રતાદૃતઃ ॥ ૪ ॥
બ્રહ્મણે દર્શયન્ રૂપમવ્યલીકવ્રતાદૃતઃ ॥ ૪ ॥
સ આદિદેવો જગતાં પરો ગુરુઃ
સ્વધિષ્ણ્યમાસ્થાય સિસૃક્ષયૈક્ષત ।
તાં નાધ્યગચ્છદ્ દૃશમત્ર સમ્મતાં
પ્રપઞ્ચનિર્માણવિધિર્યયા ભવેત્ ॥ ૫ ॥
સ્વધિષ્ણ્યમાસ્થાય સિસૃક્ષયૈક્ષત ।
તાં નાધ્યગચ્છદ્ દૃશમત્ર સમ્મતાં
પ્રપઞ્ચનિર્માણવિધિર્યયા ભવેત્ ॥ ૫ ॥
સ ચિન્તયન્ દ્વયક્ષરમેકદામ્ભ-
સ્યુપાશૃણોદ્ દ્વિર્ગદિતં વચો વિભુઃ ।
સ્પર્શેષુ યત્ષોડશમેકવિંશં
નિષ્કિઞ્ચનાનાં નૃપ યદ્ ધનં વિદુઃ ॥ ૬ ॥
સ્યુપાશૃણોદ્ દ્વિર્ગદિતં વચો વિભુઃ ।
સ્પર્શેષુ યત્ષોડશમેકવિંશં
નિષ્કિઞ્ચનાનાં નૃપ યદ્ ધનં વિદુઃ ॥ ૬ ॥
નિશમ્ય તદ્વક્તૃદિદૃક્ષયા દિશો
વિલોક્ય તત્રાન્યદપશ્યમાનઃ ।
સ્વધિષ્ણ્યમાસ્થાય વિમૃશ્ય તદ્ધિતં
તપસ્યુપાદિષ્ટ ઇવાદધે મનઃ ॥ ૭ ॥
વિલોક્ય તત્રાન્યદપશ્યમાનઃ ।
સ્વધિષ્ણ્યમાસ્થાય વિમૃશ્ય તદ્ધિતં
તપસ્યુપાદિષ્ટ ઇવાદધે મનઃ ॥ ૭ ॥
દિવ્યં સહસ્રાબ્દમમોઘદર્શનો
જિતાનિલાત્મા વિજિતોભયેન્દ્રિયઃ ।
અતપ્યત સ્માખિલલોકતાપનં
તપસ્તપીયાંસ્તપતાં સમાહિતઃ ॥ ૮ ॥
જિતાનિલાત્મા વિજિતોભયેન્દ્રિયઃ ।
અતપ્યત સ્માખિલલોકતાપનં
તપસ્તપીયાંસ્તપતાં સમાહિતઃ ॥ ૮ ॥
તસ્મૈ સ્વલોકં ભગવાન્ સભાજિતઃ
સન્દર્શયામાસ પરં ન યત્પરમ્ ।
વ્યપેતસંક્લેશવિમોહસાધ્વસં
સ્વદૃષ્ટવદ્ભિર્પુરુષૈરભિષ્ટુતમ્ ॥ ૯ ॥
સન્દર્શયામાસ પરં ન યત્પરમ્ ।
વ્યપેતસંક્લેશવિમોહસાધ્વસં
સ્વદૃષ્ટવદ્ભિર્પુરુષૈરભિષ્ટુતમ્ ॥ ૯ ॥
પ્રવર્તતે યત્ર રજસ્તમસ્તયોઃ
સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલવિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમુતાપરે હરે-
રનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ ॥ ૧૦ ॥
સત્ત્વં ચ મિશ્રં ન ચ કાલવિક્રમઃ ।
ન યત્ર માયા કિમુતાપરે હરે-
રનુવ્રતા યત્ર સુરાસુરાર્ચિતાઃ ॥ ૧૦ ॥
શ્યામાવદાતાઃ શતપત્રલોચનાઃ
પિશઙ્ગવસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ ।
સર્વે ચતુર્બાહવ ઉન્મિષન્મણિ-
પ્રવેકનિષ્કાભરણાઃ સુવર્ચસઃ ॥ ૧૧ ॥
પિશઙ્ગવસ્ત્રાઃ સુરુચઃ સુપેશસઃ ।
સર્વે ચતુર્બાહવ ઉન્મિષન્મણિ-
પ્રવેકનિષ્કાભરણાઃ સુવર્ચસઃ ॥ ૧૧ ॥
પ્રવાલવૈદૂર્યમૃણાલવર્ચસઃ ।
પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમૌલિમાલિનઃ ॥ ૧૨ ॥
પરિસ્ફુરત્કુણ્ડલમૌલિમાલિનઃ ॥ ૧૨ ॥
ભ્રાજિષ્ણુભિર્યઃ પરિતો વિરાજતે
લસદ્વિમાનાવલિભિર્મહાત્મનામ્ ।
વિદ્યોતમાનઃ પ્રમદોત્તમાદ્યુભિઃ
સવિદ્યુદભ્રાવલિભિર્યથા નભઃ ॥ ૧૩ ॥
લસદ્વિમાનાવલિભિર્મહાત્મનામ્ ।
વિદ્યોતમાનઃ પ્રમદોત્તમાદ્યુભિઃ
સવિદ્યુદભ્રાવલિભિર્યથા નભઃ ॥ ૧૩ ॥
શ્રીર્યત્ર રૂપિણ્યુરુગાયપાદયોઃ
કરોતિ માનં બહુધા વિભૂતિભિઃ ।
પ્રેઙ્ખં શ્રિતા યા કુસુમાકરાનુગૈ-
ર્વિગીયમાના પ્રિયકર્મ ગાયતી ॥ ૧૪ ॥
કરોતિ માનં બહુધા વિભૂતિભિઃ ।
પ્રેઙ્ખં શ્રિતા યા કુસુમાકરાનુગૈ-
ર્વિગીયમાના પ્રિયકર્મ ગાયતી ॥ ૧૪ ॥
દદર્શ તત્રાખિલસાત્વતાં પતિં
શ્રિયઃ પતિં યજ્ઞપતિં જગત્પતિમ્ ।
સુનન્દનન્દપ્રબલાર્હણાદિભિઃ
સ્વપાર્ષદાગ્રૈઃ પરિસેવિતં વિભુમ્ ॥ ૧૫ ॥
શ્રિયઃ પતિં યજ્ઞપતિં જગત્પતિમ્ ।
સુનન્દનન્દપ્રબલાર્હણાદિભિઃ
સ્વપાર્ષદાગ્રૈઃ પરિસેવિતં વિભુમ્ ॥ ૧૫ ॥
ભૃત્યપ્રસાદાભિમુખં દૃગાસવં
પ્રસન્નહાસારુણલોચનાનનમ્ ।
કિરીટિનં કુણ્ડલિનં ચતુર્ભુજં
પીતાંશુકં વક્ષસિ લક્ષિતં શ્રિયા ॥ ૧૬ ॥
પ્રસન્નહાસારુણલોચનાનનમ્ ।
કિરીટિનં કુણ્ડલિનં ચતુર્ભુજં
પીતાંશુકં વક્ષસિ લક્ષિતં શ્રિયા ॥ ૧૬ ॥
અધ્યર્હણીયાસનમાસ્થિતં પરં
વૃતં ચતુઃષોડશપઞ્ચશક્તિભિઃ ।
યુક્તં ભગૈઃ સ્વૈરિતરત્ર ચાધ્રુવૈઃ
સ્વ એવ ધામન્ રમમાણમીશ્વરમ્ ॥ ૧૭ ॥
વૃતં ચતુઃષોડશપઞ્ચશક્તિભિઃ ।
યુક્તં ભગૈઃ સ્વૈરિતરત્ર ચાધ્રુવૈઃ
સ્વ એવ ધામન્ રમમાણમીશ્વરમ્ ॥ ૧૭ ॥
તદ્દર્શનાહ્લાદપરિપ્લુતાન્તરો
હૃષ્યત્તનુઃ પ્રેમભરાશ્રુલોચનઃ ।
નનામ પાદામ્બુજમસ્ય વિશ્વસૃગ્
યત્ પારમહંસ્યેન પથાધિગમ્યતે ॥ ૧૮ ॥
હૃષ્યત્તનુઃ પ્રેમભરાશ્રુલોચનઃ ।
નનામ પાદામ્બુજમસ્ય વિશ્વસૃગ્
યત્ પારમહંસ્યેન પથાધિગમ્યતે ॥ ૧૮ ॥
તં પ્રીયમાણં સમુપસ્થિતં કવિં
પ્રજાવિસર્ગે નિજશાસનાર્હણમ્ ।
બભાષ ઈષત્સ્મિતશોચિષા ગિરા
પ્રિયઃ પ્રિયં પ્રીતમનાઃ કરે સ્પૃશન્ ॥ ૧૯ ॥
પ્રજાવિસર્ગે નિજશાસનાર્હણમ્ ।
બભાષ ઈષત્સ્મિતશોચિષા ગિરા
પ્રિયઃ પ્રિયં પ્રીતમનાઃ કરે સ્પૃશન્ ॥ ૧૯ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
ત્વયાહં તોષિતઃ સમ્યગ્ વેદગર્ભ સિસૃક્ષયા ।
ચિરં ભૃતેન તપસા દુસ્તોષઃ કૂટયોગિનામ્ ॥ ૨૦ ॥
ત્વયાહં તોષિતઃ સમ્યગ્ વેદગર્ભ સિસૃક્ષયા ।
ચિરં ભૃતેન તપસા દુસ્તોષઃ કૂટયોગિનામ્ ॥ ૨૦ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે વરેશં માભિવાઞ્છિતમ્ ।
બ્રહ્મઞ્છ્રેયઃપરિશ્રામઃ પુંસાં મદ્દર્શનાવધિઃ ॥ ૨૧ ॥
બ્રહ્મઞ્છ્રેયઃપરિશ્રામઃ પુંસાં મદ્દર્શનાવધિઃ ॥ ૨૧ ॥
મનીષિતાનુભાવોઽયં મમ લોકાવલોકનમ્ ।
યદુપશ્રુત્ય રહસિ ચકર્થ પરમં તપઃ ॥ ૨૨ ॥
યદુપશ્રુત્ય રહસિ ચકર્થ પરમં તપઃ ॥ ૨૨ ॥
પ્રત્યાદિષ્ટં મયા તત્ર ત્વયિ કર્મવિમોહિતે ।
તપો મે હૃદયં સાક્ષાદાત્માહં તપસોઽનઘ ॥ ૨૩ ॥
તપો મે હૃદયં સાક્ષાદાત્માહં તપસોઽનઘ ॥ ૨૩ ॥
સૃજામિ તપસૈવેદં ગ્રસામિ તપસા પુનઃ ।
બિભર્મિ તપસા વિશ્વં વીર્યં મે દુશ્ચરં તપઃ ॥ ૨૪ ॥
બિભર્મિ તપસા વિશ્વં વીર્યં મે દુશ્ચરં તપઃ ॥ ૨૪ ॥
બ્રહ્મોવાચ
ભગવન્ સર્વભૂતાનામધ્યક્ષોઽવસ્થિતો ગુહામ્ ।
વેદ હ્યપ્રતિરુદ્ધેન પ્રજ્ઞાનેન ચિકીર્ષિતમ્ ॥ ૨૫ ॥
ભગવન્ સર્વભૂતાનામધ્યક્ષોઽવસ્થિતો ગુહામ્ ।
વેદ હ્યપ્રતિરુદ્ધેન પ્રજ્ઞાનેન ચિકીર્ષિતમ્ ॥ ૨૫ ॥
તથાપિ નાથમાનસ્ય નાથ નાથય નાથિતમ્ ।
પરાવરે યથા રૂપે જાનીયાં તે ત્વરૂપિણઃ ॥ ૨૬ ॥
પરાવરે યથા રૂપે જાનીયાં તે ત્વરૂપિણઃ ॥ ૨૬ ॥
યથાત્મમાયાયોગેન નાનાશક્ત્યુપબૃંહિતમ્ ।
વિલુમ્પન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ બિભ્રદાત્માનમાત્મના ॥ ૨૭ ॥
વિલુમ્પન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ બિભ્રદાત્માનમાત્મના ॥ ૨૭ ॥
ક્રીડસ્યમોઘસઙ્કલ્પ ઊર્ણનાભિર્યથોર્ણુતે ।
તથા તદ્વિષયાં ધેહિ મનીષાં મયિ માધવ ॥ ૨૮ ॥
તથા તદ્વિષયાં ધેહિ મનીષાં મયિ માધવ ॥ ૨૮ ॥
ભગવચ્છિક્ષિતમહં કરવાણિ હ્યતન્દ્રિતઃ ।
નેહમાનઃ પ્રજાસર્ગં બધ્યેયં યદનુગ્રહાત્ ॥ ૨૯ ॥
નેહમાનઃ પ્રજાસર્ગં બધ્યેયં યદનુગ્રહાત્ ॥ ૨૯ ॥
યાવત્ સખા સખ્યુરિવેશ તે કૃતઃ
પ્રજાવિસર્ગે વિભજામિ ભો જનમ્ ।
અવિક્લવસ્તે પરિકર્મણિ સ્થિતો
મા મે સમુન્નદ્ધમદોઽજમાનિનઃ ॥ ૩૦ ॥
પ્રજાવિસર્ગે વિભજામિ ભો જનમ્ ।
અવિક્લવસ્તે પરિકર્મણિ સ્થિતો
મા મે સમુન્નદ્ધમદોઽજમાનિનઃ ॥ ૩૦ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
જ્ઞાનં પરમગુહ્યં મે યદ્ વિજ્ઞાનસમન્વિતમ્ ।
સરહસ્યં તદઙ્ગં ચ ગૃહાણ ગદિતં મયા ॥ ૩૧ ॥
જ્ઞાનં પરમગુહ્યં મે યદ્ વિજ્ઞાનસમન્વિતમ્ ।
સરહસ્યં તદઙ્ગં ચ ગૃહાણ ગદિતં મયા ॥ ૩૧ ॥
યાવાનહં યથાભાવો યદ્રૂપગુણકર્મકઃ ।
તથૈવ તત્ત્વવિજ્ઞાનમસ્તુ તે મદનુગ્રહાત્ ॥ ૩૨ ॥
તથૈવ તત્ત્વવિજ્ઞાનમસ્તુ તે મદનુગ્રહાત્ ॥ ૩૨ ॥
અહમેવાસમેવાગ્રે નાન્યદ્ યત્ સદસત્ પરમ્ ।
પશ્ચાદહં યદેતચ્ચ યોઽવશિષ્યેત સોઽસ્મ્યહમ્ ॥ ૩૩ ॥
પશ્ચાદહં યદેતચ્ચ યોઽવશિષ્યેત સોઽસ્મ્યહમ્ ॥ ૩૩ ॥
ઋતેઽર્થં યત્ પ્રતીયેત ન પ્રતીયેત ચાત્મનિ ।
તદ્વિદ્યાદાત્મનો માયાં યથાભાસો યથા તમઃ ॥ ૩૪ ॥
તદ્વિદ્યાદાત્મનો માયાં યથાભાસો યથા તમઃ ॥ ૩૪ ॥
યથા મહાન્તિ ભૂતાનિ ભૂતેષૂચ્ચાવચેષ્વનુ ।
પ્રવિષ્ટાન્યપ્રવિષ્ટાનિ તથા તેષુ ન તેષ્વહમ્ ॥ ૩૫ ॥
પ્રવિષ્ટાન્યપ્રવિષ્ટાનિ તથા તેષુ ન તેષ્વહમ્ ॥ ૩૫ ॥
એતાવદેવ જિજ્ઞાસ્યં તત્ત્વજિજ્ઞાસુનાત્મનઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં યત્ સ્યાત્ સર્વત્ર સર્વદા ॥ ૩૬ ॥
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં યત્ સ્યાત્ સર્વત્ર સર્વદા ॥ ૩૬ ॥
એતન્મતં સમાતિષ્ઠ પરમેણ સમાધિના ।
ભવાન્ કલ્પવિકલ્પેષુ ન વિમુહ્યતિ કર્હિચિત્ ॥ ૩૭ ॥
ભવાન્ કલ્પવિકલ્પેષુ ન વિમુહ્યતિ કર્હિચિત્ ॥ ૩૭ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
સમ્પ્રદિશ્યૈવમજનો જનાનાં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
પશ્યતસ્તસ્ય તદ્ રૂપમાત્મનો ન્યરુણદ્ધરિઃ ॥ ૩૮ ॥
સમ્પ્રદિશ્યૈવમજનો જનાનાં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
પશ્યતસ્તસ્ય તદ્ રૂપમાત્મનો ન્યરુણદ્ધરિઃ ॥ ૩૮ ॥
અન્તર્હિતેન્દ્રિયાર્થાય હરયે વિહિતાઞ્જલિઃ ।
સર્વભૂતમયો વિશ્વં સસર્જેદં સ પૂર્વવત્ ॥ ૩૯ ॥
સર્વભૂતમયો વિશ્વં સસર્જેદં સ પૂર્વવત્ ॥ ૩૯ ॥
પ્રજાપતિર્ધર્મપતિરેકદા નિયમાન્ યમાન્ ।
ભદ્રં પ્રજાનામન્વિચ્છન્નાતિષ્ઠત્ સ્વાર્થકામ્યયા ॥ ૪૦ ॥
ભદ્રં પ્રજાનામન્વિચ્છન્નાતિષ્ઠત્ સ્વાર્થકામ્યયા ॥ ૪૦ ॥
તં નારદઃ પ્રિયતમો રિક્થાદાનામનુવ્રતઃ ।
શુશ્રૂષમાણઃ શીલેન પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ॥ ૪૧ ॥
શુશ્રૂષમાણઃ શીલેન પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ॥ ૪૧ ॥
માયાં વિવિદિષન્ વિષ્ણોર્માયેશસ્ય મહામુનિઃ ।
મહાભાગવતો રાજન્ પિતરં પર્યતોષયત્ ॥ ૪૨ ॥
મહાભાગવતો રાજન્ પિતરં પર્યતોષયત્ ॥ ૪૨ ॥
તુષ્ટં નિશામ્ય પિતરં લોકાનાં પ્રપિતામહમ્ ।
દેવર્ષિઃ પરિપપ્રચ્છ ભવાન્ યન્માનુપૃચ્છતિ ॥ ૪૩ ॥
દેવર્ષિઃ પરિપપ્રચ્છ ભવાન્ યન્માનુપૃચ્છતિ ॥ ૪૩ ॥
તસ્મા ઇદં ભાગવતં પુરાણં દશલક્ષણમ્ ।
પ્રોક્તં ભગવતા પ્રાહ પ્રીતઃ પુત્રાય ભૂતકૃત્ ॥ ૪૪ ॥
પ્રોક્તં ભગવતા પ્રાહ પ્રીતઃ પુત્રાય ભૂતકૃત્ ॥ ૪૪ ॥
નારદઃ પ્રાહ મુનયે સરસ્વત્યાસ્તટે નૃપ ।
ધ્યાયતે બ્રહ્મ પરમં વ્યાસાયામિતતેજસે ॥ ૪૫ ॥
ધ્યાયતે બ્રહ્મ પરમં વ્યાસાયામિતતેજસે ॥ ૪૫ ॥
યદુતાહં ત્વયા પૃષ્ટો વૈરાજાત્ પુરુષાદિદમ્ ।
યથાસીત્તદુપાખ્યાસ્તે પ્રશ્નાનન્યાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૪૬ ॥
યથાસીત્તદુપાખ્યાસ્તે પ્રશ્નાનન્યાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ ॥ ૪૬ ॥