ശ്രീശുക ഉവാച
ആത്മമായാമൃതേ രാജന് പരസ്യാനുഭവാത്മനഃ ।
ന ഘടേതാര്ഥസമ്ബന്ധഃ സ്വപ്നദ്രഷ്ടുരിവാഞ്ജസാ ॥ ൧ ॥
ആത്മമായാമൃതേ രാജന് പരസ്യാനുഭവാത്മനഃ ।
ന ഘടേതാര്ഥസമ്ബന്ധഃ സ്വപ്നദ്രഷ്ടുരിവാഞ്ജസാ ॥ ൧ ॥
ബഹുരൂപ ഇവാഭാതി മായയാ ബഹുരൂപയാ ।
രമമാണോ ഗുണേഷ്വസ്യാ മമാഹമിതി മന്യതേ ॥ ൨ ॥
രമമാണോ ഗുണേഷ്വസ്യാ മമാഹമിതി മന്യതേ ॥ ൨ ॥
യര്ഹി വാവ മഹിമ്നി സ്വേ പരസ്മിന് കാലമായയോഃ ।
രമേത ഗതസമ്മോഹസ്ത്യക്ത്വോദാസ്തേ തദോഭയമ് ॥ ൩ ॥
രമേത ഗതസമ്മോഹസ്ത്യക്ത്വോദാസ്തേ തദോഭയമ് ॥ ൩ ॥
ആത്മതത്ത്വവിശുദ്ധ്യര്ഥം യദാഹ ഭഗവാനൃതമ് ।
ബ്രഹ്മണേ ദര്ശയന് രൂപമവ്യലീകവ്രതാദൃതഃ ॥ ൪ ॥
ബ്രഹ്മണേ ദര്ശയന് രൂപമവ്യലീകവ്രതാദൃതഃ ॥ ൪ ॥
സ ആദിദേവോ ജഗതാം പരോ ഗുരുഃ
സ്വധിഷ്ണ്യമാസ്ഥായ സിസൃക്ഷയൈക്ഷത ।
താം നാധ്യഗച്ഛദ് ദൃശമത്ര സമ്മതാം
പ്രപഞ്ചനിര്മാണവിധിര്യയാ ഭവേത് ॥ ൫ ॥
സ്വധിഷ്ണ്യമാസ്ഥായ സിസൃക്ഷയൈക്ഷത ।
താം നാധ്യഗച്ഛദ് ദൃശമത്ര സമ്മതാം
പ്രപഞ്ചനിര്മാണവിധിര്യയാ ഭവേത് ॥ ൫ ॥
സ ചിന്തയന് ദ്വയക്ഷരമേകദാമ്ഭ-
സ്യുപാശൃണോദ് ദ്വിര്ഗദിതം വചോ വിഭുഃ ।
സ്പര്ശേഷു യത്ഷോഡശമേകവിംശം
നിഷ്കിഞ്ചനാനാം നൃപ യദ് ധനം വിദുഃ ॥ ൬ ॥
സ്യുപാശൃണോദ് ദ്വിര്ഗദിതം വചോ വിഭുഃ ।
സ്പര്ശേഷു യത്ഷോഡശമേകവിംശം
നിഷ്കിഞ്ചനാനാം നൃപ യദ് ധനം വിദുഃ ॥ ൬ ॥
നിശമ്യ തദ്വക്തൃദിദൃക്ഷയാ ദിശോ
വിലോക്യ തത്രാന്യദപശ്യമാനഃ ।
സ്വധിഷ്ണ്യമാസ്ഥായ വിമൃശ്യ തദ്ധിതം
തപസ്യുപാദിഷ്ട ഇവാദധേ മനഃ ॥ ൭ ॥
വിലോക്യ തത്രാന്യദപശ്യമാനഃ ।
സ്വധിഷ്ണ്യമാസ്ഥായ വിമൃശ്യ തദ്ധിതം
തപസ്യുപാദിഷ്ട ഇവാദധേ മനഃ ॥ ൭ ॥
ദിവ്യം സഹസ്രാബ്ദമമോഘദര്ശനോ
ജിതാനിലാത്മാ വിജിതോഭയേന്ദ്രിയഃ ।
അതപ്യത സ്മാഖിലലോകതാപനം
തപസ്തപീയാംസ്തപതാം സമാഹിതഃ ॥ ൮ ॥
ജിതാനിലാത്മാ വിജിതോഭയേന്ദ്രിയഃ ।
അതപ്യത സ്മാഖിലലോകതാപനം
തപസ്തപീയാംസ്തപതാം സമാഹിതഃ ॥ ൮ ॥
തസ്മൈ സ്വലോകം ഭഗവാന് സഭാജിതഃ
സന്ദര്ശയാമാസ പരം ന യത്പരമ് ।
വ്യപേതസംക്ലേശവിമോഹസാധ്വസം
സ്വദൃഷ്ടവദ്ഭിര്പുരുഷൈരഭിഷ്ടുതമ് ॥ ൯ ॥
സന്ദര്ശയാമാസ പരം ന യത്പരമ് ।
വ്യപേതസംക്ലേശവിമോഹസാധ്വസം
സ്വദൃഷ്ടവദ്ഭിര്പുരുഷൈരഭിഷ്ടുതമ് ॥ ൯ ॥
പ്രവര്തതേ യത്ര രജസ്തമസ്തയോഃ
സത്ത്വം ച മിശ്രം ന ച കാലവിക്രമഃ ।
ന യത്ര മായാ കിമുതാപരേ ഹരേ-
രനുവ്രതാ യത്ര സുരാസുരാര്ചിതാഃ ॥ ൧൦ ॥
സത്ത്വം ച മിശ്രം ന ച കാലവിക്രമഃ ।
ന യത്ര മായാ കിമുതാപരേ ഹരേ-
രനുവ്രതാ യത്ര സുരാസുരാര്ചിതാഃ ॥ ൧൦ ॥
ശ്യാമാവദാതാഃ ശതപത്രലോചനാഃ
പിശങ്ഗവസ്ത്രാഃ സുരുചഃ സുപേശസഃ ।
സര്വേ ചതുര്ബാഹവ ഉന്മിഷന്മണി-
പ്രവേകനിഷ്കാഭരണാഃ സുവര്ചസഃ ॥ ൧൧ ॥
പിശങ്ഗവസ്ത്രാഃ സുരുചഃ സുപേശസഃ ।
സര്വേ ചതുര്ബാഹവ ഉന്മിഷന്മണി-
പ്രവേകനിഷ്കാഭരണാഃ സുവര്ചസഃ ॥ ൧൧ ॥
പ്രവാലവൈദൂര്യമൃണാലവര്ചസഃ ।
പരിസ്ഫുരത്കുണ്ഡലമൌലിമാലിനഃ ॥ ൧൨ ॥
പരിസ്ഫുരത്കുണ്ഡലമൌലിമാലിനഃ ॥ ൧൨ ॥
ഭ്രാജിഷ്ണുഭിര്യഃ പരിതോ വിരാജതേ
ലസദ്വിമാനാവലിഭിര്മഹാത്മനാമ് ।
വിദ്യോതമാനഃ പ്രമദോത്തമാദ്യുഭിഃ
സവിദ്യുദഭ്രാവലിഭിര്യഥാ നഭഃ ॥ ൧൩ ॥
ലസദ്വിമാനാവലിഭിര്മഹാത്മനാമ് ।
വിദ്യോതമാനഃ പ്രമദോത്തമാദ്യുഭിഃ
സവിദ്യുദഭ്രാവലിഭിര്യഥാ നഭഃ ॥ ൧൩ ॥
ശ്രീര്യത്ര രൂപിണ്യുരുഗായപാദയോഃ
കരോതി മാനം ബഹുധാ വിഭൂതിഭിഃ ।
പ്രേങ്ഖം ശ്രിതാ യാ കുസുമാകരാനുഗൈ-
ര്വിഗീയമാനാ പ്രിയകര്മ ഗായതീ ॥ ൧൪ ॥
കരോതി മാനം ബഹുധാ വിഭൂതിഭിഃ ।
പ്രേങ്ഖം ശ്രിതാ യാ കുസുമാകരാനുഗൈ-
ര്വിഗീയമാനാ പ്രിയകര്മ ഗായതീ ॥ ൧൪ ॥
ദദര്ശ തത്രാഖിലസാത്വതാം പതിം
ശ്രിയഃ പതിം യജ്ഞപതിം ജഗത്പതിമ് ।
സുനന്ദനന്ദപ്രബലാര്ഹണാദിഭിഃ
സ്വപാര്ഷദാഗ്രൈഃ പരിസേവിതം വിഭുമ് ॥ ൧൫ ॥
ശ്രിയഃ പതിം യജ്ഞപതിം ജഗത്പതിമ് ।
സുനന്ദനന്ദപ്രബലാര്ഹണാദിഭിഃ
സ്വപാര്ഷദാഗ്രൈഃ പരിസേവിതം വിഭുമ് ॥ ൧൫ ॥
ഭൃത്യപ്രസാദാഭിമുഖം ദൃഗാസവം
പ്രസന്നഹാസാരുണലോചനാനനമ് ।
കിരീടിനം കുണ്ഡലിനം ചതുര്ഭുജം
പീതാംശുകം വക്ഷസി ലക്ഷിതം ശ്രിയാ ॥ ൧൬ ॥
പ്രസന്നഹാസാരുണലോചനാനനമ് ।
കിരീടിനം കുണ്ഡലിനം ചതുര്ഭുജം
പീതാംശുകം വക്ഷസി ലക്ഷിതം ശ്രിയാ ॥ ൧൬ ॥
അധ്യര്ഹണീയാസനമാസ്ഥിതം പരം
വൃതം ചതുഃഷോഡശപഞ്ചശക്തിഭിഃ ।
യുക്തം ഭഗൈഃ സ്വൈരിതരത്ര ചാധ്രുവൈഃ
സ്വ ഏവ ധാമന് രമമാണമീശ്വരമ് ॥ ൧൭ ॥
വൃതം ചതുഃഷോഡശപഞ്ചശക്തിഭിഃ ।
യുക്തം ഭഗൈഃ സ്വൈരിതരത്ര ചാധ്രുവൈഃ
സ്വ ഏവ ധാമന് രമമാണമീശ്വരമ് ॥ ൧൭ ॥
തദ്ദര്ശനാഹ്ലാദപരിപ്ലുതാന്തരോ
ഹൃഷ്യത്തനുഃ പ്രേമഭരാശ്രുലോചനഃ ।
നനാമ പാദാമ്ബുജമസ്യ വിശ്വസൃഗ്
യത് പാരമഹംസ്യേന പഥാധിഗമ്യതേ ॥ ൧൮ ॥
ഹൃഷ്യത്തനുഃ പ്രേമഭരാശ്രുലോചനഃ ।
നനാമ പാദാമ്ബുജമസ്യ വിശ്വസൃഗ്
യത് പാരമഹംസ്യേന പഥാധിഗമ്യതേ ॥ ൧൮ ॥
തം പ്രീയമാണം സമുപസ്ഥിതം കവിം
പ്രജാവിസര്ഗേ നിജശാസനാര്ഹണമ് ।
ബഭാഷ ഈഷത്സ്മിതശോചിഷാ ഗിരാ
പ്രിയഃ പ്രിയം പ്രീതമനാഃ കരേ സ്പൃശന് ॥ ൧൯ ॥
പ്രജാവിസര്ഗേ നിജശാസനാര്ഹണമ് ।
ബഭാഷ ഈഷത്സ്മിതശോചിഷാ ഗിരാ
പ്രിയഃ പ്രിയം പ്രീതമനാഃ കരേ സ്പൃശന് ॥ ൧൯ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ത്വയാഹം തോഷിതഃ സമ്യഗ് വേദഗര്ഭ സിസൃക്ഷയാ ।
ചിരം ഭൃതേന തപസാ ദുസ്തോഷഃ കൂടയോഗിനാമ് ॥ ൨൦ ॥
ത്വയാഹം തോഷിതഃ സമ്യഗ് വേദഗര്ഭ സിസൃക്ഷയാ ।
ചിരം ഭൃതേന തപസാ ദുസ്തോഷഃ കൂടയോഗിനാമ് ॥ ൨൦ ॥
വരം വരയ ഭദ്രം തേ വരേശം മാഭിവാഞ്ഛിതമ് ।
ബ്രഹ്മഞ്ഛ്രേയഃപരിശ്രാമഃ പുംസാം മദ്ദര്ശനാവധിഃ ॥ ൨൧ ॥
ബ്രഹ്മഞ്ഛ്രേയഃപരിശ്രാമഃ പുംസാം മദ്ദര്ശനാവധിഃ ॥ ൨൧ ॥
മനീഷിതാനുഭാവോഽയം മമ ലോകാവലോകനമ് ।
യദുപശ്രുത്യ രഹസി ചകര്ഥ പരമം തപഃ ॥ ൨൨ ॥
യദുപശ്രുത്യ രഹസി ചകര്ഥ പരമം തപഃ ॥ ൨൨ ॥
പ്രത്യാദിഷ്ടം മയാ തത്ര ത്വയി കര്മവിമോഹിതേ ।
തപോ മേ ഹൃദയം സാക്ഷാദാത്മാഹം തപസോഽനഘ ॥ ൨൩ ॥
തപോ മേ ഹൃദയം സാക്ഷാദാത്മാഹം തപസോഽനഘ ॥ ൨൩ ॥
സൃജാമി തപസൈവേദം ഗ്രസാമി തപസാ പുനഃ ।
ബിഭര്മി തപസാ വിശ്വം വീര്യം മേ ദുശ്ചരം തപഃ ॥ ൨൪ ॥
ബിഭര്മി തപസാ വിശ്വം വീര്യം മേ ദുശ്ചരം തപഃ ॥ ൨൪ ॥
ബ്രഹ്മോവാച
ഭഗവന് സര്വഭൂതാനാമധ്യക്ഷോഽവസ്ഥിതോ ഗുഹാമ് ।
വേദ ഹ്യപ്രതിരുദ്ധേന പ്രജ്ഞാനേന ചികീര്ഷിതമ് ॥ ൨൫ ॥
ഭഗവന് സര്വഭൂതാനാമധ്യക്ഷോഽവസ്ഥിതോ ഗുഹാമ് ।
വേദ ഹ്യപ്രതിരുദ്ധേന പ്രജ്ഞാനേന ചികീര്ഷിതമ് ॥ ൨൫ ॥
തഥാപി നാഥമാനസ്യ നാഥ നാഥയ നാഥിതമ് ।
പരാവരേ യഥാ രൂപേ ജാനീയാം തേ ത്വരൂപിണഃ ॥ ൨൬ ॥
പരാവരേ യഥാ രൂപേ ജാനീയാം തേ ത്വരൂപിണഃ ॥ ൨൬ ॥
യഥാത്മമായായോഗേന നാനാശക്ത്യുപബൃംഹിതമ് ।
വിലുമ്പന് വിസൃജന് ഗൃഹ്ണന് ബിഭ്രദാത്മാനമാത്മനാ ॥ ൨൭ ॥
വിലുമ്പന് വിസൃജന് ഗൃഹ്ണന് ബിഭ്രദാത്മാനമാത്മനാ ॥ ൨൭ ॥
ക്രീഡസ്യമോഘസങ്കല്പ ഊര്ണനാഭിര്യഥോര്ണുതേ ।
തഥാ തദ്വിഷയാം ധേഹി മനീഷാം മയി മാധവ ॥ ൨൮ ॥
തഥാ തദ്വിഷയാം ധേഹി മനീഷാം മയി മാധവ ॥ ൨൮ ॥
ഭഗവച്ഛിക്ഷിതമഹം കരവാണി ഹ്യതന്ദ്രിതഃ ।
നേഹമാനഃ പ്രജാസര്ഗം ബധ്യേയം യദനുഗ്രഹാത് ॥ ൨൯ ॥
നേഹമാനഃ പ്രജാസര്ഗം ബധ്യേയം യദനുഗ്രഹാത് ॥ ൨൯ ॥
യാവത് സഖാ സഖ്യുരിവേശ തേ കൃതഃ
പ്രജാവിസര്ഗേ വിഭജാമി ഭോ ജനമ് ।
അവിക്ലവസ്തേ പരികര്മണി സ്ഥിതോ
മാ മേ സമുന്നദ്ധമദോഽജമാനിനഃ ॥ ൩൦ ॥
പ്രജാവിസര്ഗേ വിഭജാമി ഭോ ജനമ് ।
അവിക്ലവസ്തേ പരികര്മണി സ്ഥിതോ
മാ മേ സമുന്നദ്ധമദോഽജമാനിനഃ ॥ ൩൦ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ജ്ഞാനം പരമഗുഹ്യം മേ യദ് വിജ്ഞാനസമന്വിതമ് ।
സരഹസ്യം തദങ്ഗം ച ഗൃഹാണ ഗദിതം മയാ ॥ ൩൧ ॥
ജ്ഞാനം പരമഗുഹ്യം മേ യദ് വിജ്ഞാനസമന്വിതമ് ।
സരഹസ്യം തദങ്ഗം ച ഗൃഹാണ ഗദിതം മയാ ॥ ൩൧ ॥
യാവാനഹം യഥാഭാവോ യദ്രൂപഗുണകര്മകഃ ।
തഥൈവ തത്ത്വവിജ്ഞാനമസ്തു തേ മദനുഗ്രഹാത് ॥ ൩൨ ॥
തഥൈവ തത്ത്വവിജ്ഞാനമസ്തു തേ മദനുഗ്രഹാത് ॥ ൩൨ ॥
അഹമേവാസമേവാഗ്രേ നാന്യദ് യത് സദസത് പരമ് ।
പശ്ചാദഹം യദേതച്ച യോഽവശിഷ്യേത സോഽസ്മ്യഹമ് ॥ ൩൩ ॥
പശ്ചാദഹം യദേതച്ച യോഽവശിഷ്യേത സോഽസ്മ്യഹമ് ॥ ൩൩ ॥
ഋതേഽര്ഥം യത് പ്രതീയേത ന പ്രതീയേത ചാത്മനി ।
തദ്വിദ്യാദാത്മനോ മായാം യഥാഭാസോ യഥാ തമഃ ॥ ൩൪ ॥
തദ്വിദ്യാദാത്മനോ മായാം യഥാഭാസോ യഥാ തമഃ ॥ ൩൪ ॥
യഥാ മഹാന്തി ഭൂതാനി ഭൂതേഷൂച്ചാവചേഷ്വനു ।
പ്രവിഷ്ടാന്യപ്രവിഷ്ടാനി തഥാ തേഷു ന തേഷ്വഹമ് ॥ ൩൫ ॥
പ്രവിഷ്ടാന്യപ്രവിഷ്ടാനി തഥാ തേഷു ന തേഷ്വഹമ് ॥ ൩൫ ॥
ഏതാവദേവ ജിജ്ഞാസ്യം തത്ത്വജിജ്ഞാസുനാത്മനഃ ।
അന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാം യത് സ്യാത് സര്വത്ര സര്വദാ ॥ ൩൬ ॥
അന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാം യത് സ്യാത് സര്വത്ര സര്വദാ ॥ ൩൬ ॥
ഏതന്മതം സമാതിഷ്ഠ പരമേണ സമാധിനാ ।
ഭവാന് കല്പവികല്പേഷു ന വിമുഹ്യതി കര്ഹിചിത് ॥ ൩൭ ॥
ഭവാന് കല്പവികല്പേഷു ന വിമുഹ്യതി കര്ഹിചിത് ॥ ൩൭ ॥
ശ്രീശുക ഉവാച
സമ്പ്രദിശ്യൈവമജനോ ജനാനാം പരമേഷ്ഠിനമ് ।
പശ്യതസ്തസ്യ തദ് രൂപമാത്മനോ ന്യരുണദ്ധരിഃ ॥ ൩൮ ॥
സമ്പ്രദിശ്യൈവമജനോ ജനാനാം പരമേഷ്ഠിനമ് ।
പശ്യതസ്തസ്യ തദ് രൂപമാത്മനോ ന്യരുണദ്ധരിഃ ॥ ൩൮ ॥
അന്തര്ഹിതേന്ദ്രിയാര്ഥായ ഹരയേ വിഹിതാഞ്ജലിഃ ।
സര്വഭൂതമയോ വിശ്വം സസര്ജേദം സ പൂര്വവത് ॥ ൩൯ ॥
സര്വഭൂതമയോ വിശ്വം സസര്ജേദം സ പൂര്വവത് ॥ ൩൯ ॥
പ്രജാപതിര്ധര്മപതിരേകദാ നിയമാന് യമാന് ।
ഭദ്രം പ്രജാനാമന്വിച്ഛന്നാതിഷ്ഠത് സ്വാര്ഥകാമ്യയാ ॥ ൪൦ ॥
ഭദ്രം പ്രജാനാമന്വിച്ഛന്നാതിഷ്ഠത് സ്വാര്ഥകാമ്യയാ ॥ ൪൦ ॥
തം നാരദഃ പ്രിയതമോ രിക്ഥാദാനാമനുവ്രതഃ ।
ശുശ്രൂഷമാണഃ ശീലേന പ്രശ്രയേണ ദമേന ച ॥ ൪൧ ॥
ശുശ്രൂഷമാണഃ ശീലേന പ്രശ്രയേണ ദമേന ച ॥ ൪൧ ॥
മായാം വിവിദിഷന് വിഷ്ണോര്മായേശസ്യ മഹാമുനിഃ ।
മഹാഭാഗവതോ രാജന് പിതരം പര്യതോഷയത് ॥ ൪൨ ॥
മഹാഭാഗവതോ രാജന് പിതരം പര്യതോഷയത് ॥ ൪൨ ॥
തുഷ്ടം നിശാമ്യ പിതരം ലോകാനാം പ്രപിതാമഹമ് ।
ദേവര്ഷിഃ പരിപപ്രച്ഛ ഭവാന് യന്മാനുപൃച്ഛതി ॥ ൪൩ ॥
ദേവര്ഷിഃ പരിപപ്രച്ഛ ഭവാന് യന്മാനുപൃച്ഛതി ॥ ൪൩ ॥
തസ്മാ ഇദം ഭാഗവതം പുരാണം ദശലക്ഷണമ് ।
പ്രോക്തം ഭഗവതാ പ്രാഹ പ്രീതഃ പുത്രായ ഭൂതകൃത് ॥ ൪൪ ॥
പ്രോക്തം ഭഗവതാ പ്രാഹ പ്രീതഃ പുത്രായ ഭൂതകൃത് ॥ ൪൪ ॥
നാരദഃ പ്രാഹ മുനയേ സരസ്വത്യാസ്തടേ നൃപ ।
ധ്യായതേ ബ്രഹ്മ പരമം വ്യാസായാമിതതേജസേ ॥ ൪൫ ॥
ധ്യായതേ ബ്രഹ്മ പരമം വ്യാസായാമിതതേജസേ ॥ ൪൫ ॥
യദുതാഹം ത്വയാ പൃഷ്ടോ വൈരാജാത് പുരുഷാദിദമ് ।
യഥാസീത്തദുപാഖ്യാസ്തേ പ്രശ്നാനന്യാംശ്ച കൃത്സ്നശഃ ॥ ൪൬ ॥
യഥാസീത്തദുപാഖ്യാസ്തേ പ്രശ്നാനന്യാംശ്ച കൃത്സ്നശഃ ॥ ൪൬ ॥