વિદુર ઉવાચ
અન્તર્હિતે ભગવતિ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
પ્રજાઃ સસર્જ કતિધા દૈહિકીર્માનસીર્વિભુઃ ॥ ૧ ॥
અન્તર્હિતે ભગવતિ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
પ્રજાઃ સસર્જ કતિધા દૈહિકીર્માનસીર્વિભુઃ ॥ ૧ ॥
યે ચ મે ભગવન્ પૃષ્ટાસ્ત્વય્યર્થા બહુવિત્તમ ।
તાન્ વદસ્વાનુપૂર્વ્યેણ છિન્ધિ નઃ સર્વસંશયાન્ ॥ ૨ ॥
તાન્ વદસ્વાનુપૂર્વ્યેણ છિન્ધિ નઃ સર્વસંશયાન્ ॥ ૨ ॥
સૂત ઉવાચ
એવં સઞ્ચોદિતસ્તેન ક્ષત્ત્રા કૌષારવિર્મુનિઃ ।
પ્રીતઃ પ્રત્યાહ તાન્ પ્રશ્નાન્ હૃદિસ્થાનથ ભાર્ગવ ॥ ૩ ॥
એવં સઞ્ચોદિતસ્તેન ક્ષત્ત્રા કૌષારવિર્મુનિઃ ।
પ્રીતઃ પ્રત્યાહ તાન્ પ્રશ્નાન્ હૃદિસ્થાનથ ભાર્ગવ ॥ ૩ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
વિરિઞ્ચોઽપિ તથા ચક્રે દિવ્યં વર્ષશતં તપઃ ।
આત્મન્યાત્માનમાવેશ્ય યથાહ ભગવાનજઃ ॥ ૪ ॥
વિરિઞ્ચોઽપિ તથા ચક્રે દિવ્યં વર્ષશતં તપઃ ।
આત્મન્યાત્માનમાવેશ્ય યથાહ ભગવાનજઃ ॥ ૪ ॥
તદ્વિલોક્યાબ્જસમ્ભૂતો વાયુના યદધિષ્ઠિતઃ ।
પદ્મમમ્ભશ્ચ તત્કાલકૃતવીર્યેણ કમ્પિતમ્ ॥ ૫ ॥
પદ્મમમ્ભશ્ચ તત્કાલકૃતવીર્યેણ કમ્પિતમ્ ॥ ૫ ॥
તપસા હ્યેધમાનેન વિદ્યયા ચાત્મસંસ્થયા ।
વિવૃદ્ધવિજ્ઞાનબલો ન્યપાદ્ વાયું સહામ્ભસા ॥ ૬ ॥
વિવૃદ્ધવિજ્ઞાનબલો ન્યપાદ્ વાયું સહામ્ભસા ॥ ૬ ॥
તદ્વિલોક્ય વિયદ્વ્યાપિ પુષ્કરં યદધિષ્ઠિતમ્ ।
અનેન લોકાન્ પ્રાગ્લીનાન્ કલ્પિતાસ્મીત્યચિન્તયત્ ॥ ૭ ॥
અનેન લોકાન્ પ્રાગ્લીનાન્ કલ્પિતાસ્મીત્યચિન્તયત્ ॥ ૭ ॥
પદ્મકોશં તદાવિશ્ય ભગવત્કર્મચોદિતઃ ।
એકં વ્યભાઙ્ક્ષીદુરુધા ત્રિધા ભાવ્યં દ્વિસપ્તધા ॥ ૮ ॥
એકં વ્યભાઙ્ક્ષીદુરુધા ત્રિધા ભાવ્યં દ્વિસપ્તધા ॥ ૮ ॥
એતાવાઞ્જીવલોકસ્ય સંસ્થાભેદઃ સમાહૃતઃ ।
ધર્મસ્ય હ્યનિમિત્તસ્ય વિપાકઃ પરમેષ્ઠ્યસૌ ॥ ૯ ॥
ધર્મસ્ય હ્યનિમિત્તસ્ય વિપાકઃ પરમેષ્ઠ્યસૌ ॥ ૯ ॥
વિદુર ઉવાચ
યથાત્થ બહુરૂપસ્ય હરેરદ્ભુતકર્મણઃ ।
કાલાખ્યં લક્ષણં બ્રહ્મન્ યથા વર્ણય નઃ પ્રભો ॥ ૧૦ ॥
યથાત્થ બહુરૂપસ્ય હરેરદ્ભુતકર્મણઃ ।
કાલાખ્યં લક્ષણં બ્રહ્મન્ યથા વર્ણય નઃ પ્રભો ॥ ૧૦ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ગુણવ્યતિકરાકારો નિર્વિશેષોઽપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પુરુષસ્તદુપાદાનમાત્માનં લીલયાસૃજત્ ॥ ૧૧ ॥
ગુણવ્યતિકરાકારો નિર્વિશેષોઽપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પુરુષસ્તદુપાદાનમાત્માનં લીલયાસૃજત્ ॥ ૧૧ ॥
વિશ્વં વૈ બ્રહ્મતન્માત્રં સંસ્થિતં વિષ્ણુમાયયા ।
ઈશ્વરેણ પરિચ્છિન્નં કાલેનાવ્યક્તમૂર્તિના ॥ ૧૨ ॥
ઈશ્વરેણ પરિચ્છિન્નં કાલેનાવ્યક્તમૂર્તિના ॥ ૧૨ ॥
યથેદાનીં તથાગ્રે ચ પશ્ચાદપ્યેતદીદૃશમ્ ॥ ૧૩ ॥
સર્ગો નવવિધસ્તસ્ય પ્રાકૃતો વૈકૃતસ્તુ યઃ ।
કાલદ્રવ્યગુણૈરસ્ય ત્રિવિધઃ પ્રતિસંક્રમઃ ॥ ૧૪ ॥
કાલદ્રવ્યગુણૈરસ્ય ત્રિવિધઃ પ્રતિસંક્રમઃ ॥ ૧૪ ॥
આદ્યસ્તુ મહતઃ સર્ગો ગુણવૈષમ્યમાત્મનઃ ।
દ્વિતીયસ્ત્વહમો યત્ર દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયોદયઃ ॥ ૧૫ ॥
દ્વિતીયસ્ત્વહમો યત્ર દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયોદયઃ ॥ ૧૫ ॥
ભૂતસર્ગસ્તૃતીયસ્તુ તન્માત્રો દ્રવ્યશક્તિમાન્ ।
ચતુર્થ ઐન્દ્રિયઃ સર્ગો યસ્તુ જ્ઞાનક્રિયાત્મકઃ ॥ ૧૬ ॥
ચતુર્થ ઐન્દ્રિયઃ સર્ગો યસ્તુ જ્ઞાનક્રિયાત્મકઃ ॥ ૧૬ ॥
વૈકારિકો દેવસર્ગઃ પઞ્ચમો યન્મયં મનઃ ।
પષ્ઠસ્તુ તમસઃ સર્ગો યસ્ત્વબુદ્ધિકૃતઃ પ્રભોઃ ॥ ૧૭ ॥
પષ્ઠસ્તુ તમસઃ સર્ગો યસ્ત્વબુદ્ધિકૃતઃ પ્રભોઃ ॥ ૧૭ ॥
ષડિમે પ્રાકૃતાઃ સર્ગા વૈકૃતાનપિ મે શૃણુ ।
રજોભાજો ભગવતો લીલેયં હરિમેધસઃ ॥ ૧૮ ॥
રજોભાજો ભગવતો લીલેયં હરિમેધસઃ ॥ ૧૮ ॥
સપ્તમો મુખ્યસર્ગસ્તુ ષઙ્વિધસ્તસ્થુષાં ચ યઃ ।
વનસ્પત્યોષધિલતાત્વક્સારા વીરુધો દ્રુમાઃ ॥ ૧૯ ॥
વનસ્પત્યોષધિલતાત્વક્સારા વીરુધો દ્રુમાઃ ॥ ૧૯ ॥
ઉત્સ્રોતસસ્તમઃપ્રાયા અન્તઃસ્પર્શા વિશેષિણઃ ॥ ૨૦ ॥
તિરશ્ચામષ્ટમઃ સર્ગઃ સોઽષ્ટાવિંશદ્વિધો મતઃ ।
અવિદો ભૂરિતમસો ઘ્રાણજ્ઞા હ્યદ્યવેદિનઃ ॥ ૨૧ ॥
અવિદો ભૂરિતમસો ઘ્રાણજ્ઞા હ્યદ્યવેદિનઃ ॥ ૨૧ ॥
ગૌરજો મહિષઃ કૃષ્ણઃ સૂકરો ગવયો રુરુઃ ।
દ્વિશફાઃ પશવશ્ચેમે અવિરુષ્ટ્રશ્ચ સત્તમ ॥ ૨૨ ॥
દ્વિશફાઃ પશવશ્ચેમે અવિરુષ્ટ્રશ્ચ સત્તમ ॥ ૨૨ ॥
ખરોઽશ્વોઽશ્વતરો ગૌરઃ શરભશ્ચમરી તથા ।
એતે ચૈકશફાઃ ક્ષત્તઃ શૃણુ પઞ્ચનખાન્ પશૂન્ ॥ ૨૩ ॥
એતે ચૈકશફાઃ ક્ષત્તઃ શૃણુ પઞ્ચનખાન્ પશૂન્ ॥ ૨૩ ॥
શ્વા સૃગાલો વૃકો વ્યાઘ્રો માર્જારઃ શશશલ્લકૌ ।
સિંહઃ કપિર્ગજઃ કૂર્મો ગોધા ચ મકરાદયઃ ॥ ૨૪ ॥
સિંહઃ કપિર્ગજઃ કૂર્મો ગોધા ચ મકરાદયઃ ॥ ૨૪ ॥
કઙ્કગૃધબકશ્યેનભાસભલ્લૂકબર્હિણઃ ।
હંસસારસચક્રાહ્વકાકોલૂકાદયઃ ખગાઃ ॥ ૨૫ ॥
હંસસારસચક્રાહ્વકાકોલૂકાદયઃ ખગાઃ ॥ ૨૫ ॥
અર્વાક્સ્રોતસ્તુ નવમઃ ક્ષત્તરેકવિધો નૃણામ્ ।
રજોઽધિકાઃ કર્મપરા દુઃખે ચ સુખમાનિનઃ ॥ ૨૬ ॥
રજોઽધિકાઃ કર્મપરા દુઃખે ચ સુખમાનિનઃ ॥ ૨૬ ॥
વૈકૃતાસ્રય એવૈતે દેવસર્ગશ્ચ સત્તમ ।
વૈકારિકસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ કૌમારસ્તૂભયાત્મકઃ ॥ ૨૭ ॥
વૈકારિકસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ કૌમારસ્તૂભયાત્મકઃ ॥ ૨૭ ॥
દેવસર્ગશ્ચાષ્ટવિધો વિબુધાઃ પિતરોઽસુરાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધા યક્ષરક્ષાંસિ ચારણાઃ ॥ ૨૮ ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધા યક્ષરક્ષાંસિ ચારણાઃ ॥ ૨૮ ॥
ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ વિદ્યાધ્રાઃ કિન્નરાદયઃ ।
દશૈતે વિદુરાખ્યાતાઃ સર્ગાસ્તે વિશ્વસૃક્કૃતાઃ ॥ ૨૯ ॥
દશૈતે વિદુરાખ્યાતાઃ સર્ગાસ્તે વિશ્વસૃક્કૃતાઃ ॥ ૨૯ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વંશાન્મન્વન્તરાણિ ચ ।
એવં રજઃપ્લુતઃ સ્રષ્ટા કલ્પાદિષ્વાત્મભૂર્હરિઃ ।
સૃજત્યમોઘસઙ્કલ્પ આત્મૈવાત્માનમાત્મના ॥ ૩૦ ॥
એવં રજઃપ્લુતઃ સ્રષ્ટા કલ્પાદિષ્વાત્મભૂર્હરિઃ ।
સૃજત્યમોઘસઙ્કલ્પ આત્મૈવાત્માનમાત્મના ॥ ૩૦ ॥