വിദുര ഉവാച
അന്തര്ഹിതേ ഭഗവതി ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ ।
പ്രജാഃ സസര്ജ കതിധാ ദൈഹികീര്മാനസീര്വിഭുഃ ॥ ൧ ॥
അന്തര്ഹിതേ ഭഗവതി ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ ।
പ്രജാഃ സസര്ജ കതിധാ ദൈഹികീര്മാനസീര്വിഭുഃ ॥ ൧ ॥
യേ ച മേ ഭഗവന് പൃഷ്ടാസ്ത്വയ്യര്ഥാ ബഹുവിത്തമ ।
താന് വദസ്വാനുപൂര്വ്യേണ ഛിന്ധി നഃ സര്വസംശയാന് ॥ ൨ ॥
താന് വദസ്വാനുപൂര്വ്യേണ ഛിന്ധി നഃ സര്വസംശയാന് ॥ ൨ ॥
സൂത ഉവാച
ഏവം സഞ്ചോദിതസ്തേന ക്ഷത്ത്രാ കൌഷാരവിര്മുനിഃ ।
പ്രീതഃ പ്രത്യാഹ താന് പ്രശ്നാന് ഹൃദിസ്ഥാനഥ ഭാര്ഗവ ॥ ൩ ॥
ഏവം സഞ്ചോദിതസ്തേന ക്ഷത്ത്രാ കൌഷാരവിര്മുനിഃ ।
പ്രീതഃ പ്രത്യാഹ താന് പ്രശ്നാന് ഹൃദിസ്ഥാനഥ ഭാര്ഗവ ॥ ൩ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
വിരിഞ്ചോഽപി തഥാ ചക്രേ ദിവ്യം വര്ഷശതം തപഃ ।
ആത്മന്യാത്മാനമാവേശ്യ യഥാഹ ഭഗവാനജഃ ॥ ൪ ॥
വിരിഞ്ചോഽപി തഥാ ചക്രേ ദിവ്യം വര്ഷശതം തപഃ ।
ആത്മന്യാത്മാനമാവേശ്യ യഥാഹ ഭഗവാനജഃ ॥ ൪ ॥
തദ്വിലോക്യാബ്ജസമ്ഭൂതോ വായുനാ യദധിഷ്ഠിതഃ ।
പദ്മമമ്ഭശ്ച തത്കാലകൃതവീര്യേണ കമ്പിതമ് ॥ ൫ ॥
പദ്മമമ്ഭശ്ച തത്കാലകൃതവീര്യേണ കമ്പിതമ് ॥ ൫ ॥
തപസാ ഹ്യേധമാനേന വിദ്യയാ ചാത്മസംസ്ഥയാ ।
വിവൃദ്ധവിജ്ഞാനബലോ ന്യപാദ് വായും സഹാമ്ഭസാ ॥ ൬ ॥
വിവൃദ്ധവിജ്ഞാനബലോ ന്യപാദ് വായും സഹാമ്ഭസാ ॥ ൬ ॥
തദ്വിലോക്യ വിയദ്വ്യാപി പുഷ്കരം യദധിഷ്ഠിതമ് ।
അനേന ലോകാന് പ്രാഗ്ലീനാന് കല്പിതാസ്മീത്യചിന്തയത് ॥ ൭ ॥
അനേന ലോകാന് പ്രാഗ്ലീനാന് കല്പിതാസ്മീത്യചിന്തയത് ॥ ൭ ॥
പദ്മകോശം തദാവിശ്യ ഭഗവത്കര്മചോദിതഃ ।
ഏകം വ്യഭാങ്ക്ഷീദുരുധാ ത്രിധാ ഭാവ്യം ദ്വിസപ്തധാ ॥ ൮ ॥
ഏകം വ്യഭാങ്ക്ഷീദുരുധാ ത്രിധാ ഭാവ്യം ദ്വിസപ്തധാ ॥ ൮ ॥
ഏതാവാഞ്ജീവലോകസ്യ സംസ്ഥാഭേദഃ സമാഹൃതഃ ।
ധര്മസ്യ ഹ്യനിമിത്തസ്യ വിപാകഃ പരമേഷ്ഠ്യസൌ ॥ ൯ ॥
ധര്മസ്യ ഹ്യനിമിത്തസ്യ വിപാകഃ പരമേഷ്ഠ്യസൌ ॥ ൯ ॥
വിദുര ഉവാച
യഥാത്ഥ ബഹുരൂപസ്യ ഹരേരദ്ഭുതകര്മണഃ ।
കാലാഖ്യം ലക്ഷണം ബ്രഹ്മന് യഥാ വര്ണയ നഃ പ്രഭോ ॥ ൧൦ ॥
യഥാത്ഥ ബഹുരൂപസ്യ ഹരേരദ്ഭുതകര്മണഃ ।
കാലാഖ്യം ലക്ഷണം ബ്രഹ്മന് യഥാ വര്ണയ നഃ പ്രഭോ ॥ ൧൦ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഗുണവ്യതികരാകാരോ നിര്വിശേഷോഽപ്രതിഷ്ഠിതഃ ।
പുരുഷസ്തദുപാദാനമാത്മാനം ലീലയാസൃജത് ॥ ൧൧ ॥
ഗുണവ്യതികരാകാരോ നിര്വിശേഷോഽപ്രതിഷ്ഠിതഃ ।
പുരുഷസ്തദുപാദാനമാത്മാനം ലീലയാസൃജത് ॥ ൧൧ ॥
വിശ്വം വൈ ബ്രഹ്മതന്മാത്രം സംസ്ഥിതം വിഷ്ണുമായയാ ।
ഈശ്വരേണ പരിച്ഛിന്നം കാലേനാവ്യക്തമൂര്തിനാ ॥ ൧൨ ॥
ഈശ്വരേണ പരിച്ഛിന്നം കാലേനാവ്യക്തമൂര്തിനാ ॥ ൧൨ ॥
യഥേദാനീം തഥാഗ്രേ ച പശ്ചാദപ്യേതദീദൃശമ് ॥ ൧൩ ॥
സര്ഗോ നവവിധസ്തസ്യ പ്രാകൃതോ വൈകൃതസ്തു യഃ ।
കാലദ്രവ്യഗുണൈരസ്യ ത്രിവിധഃ പ്രതിസംക്രമഃ ॥ ൧൪ ॥
കാലദ്രവ്യഗുണൈരസ്യ ത്രിവിധഃ പ്രതിസംക്രമഃ ॥ ൧൪ ॥
ആദ്യസ്തു മഹതഃ സര്ഗോ ഗുണവൈഷമ്യമാത്മനഃ ।
ദ്വിതീയസ്ത്വഹമോ യത്ര ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയോദയഃ ॥ ൧൫ ॥
ദ്വിതീയസ്ത്വഹമോ യത്ര ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയോദയഃ ॥ ൧൫ ॥
ഭൂതസര്ഗസ്തൃതീയസ്തു തന്മാത്രോ ദ്രവ്യശക്തിമാന് ।
ചതുര്ഥ ഐന്ദ്രിയഃ സര്ഗോ യസ്തു ജ്ഞാനക്രിയാത്മകഃ ॥ ൧൬ ॥
ചതുര്ഥ ഐന്ദ്രിയഃ സര്ഗോ യസ്തു ജ്ഞാനക്രിയാത്മകഃ ॥ ൧൬ ॥
വൈകാരികോ ദേവസര്ഗഃ പഞ്ചമോ യന്മയം മനഃ ।
പഷ്ഠസ്തു തമസഃ സര്ഗോ യസ്ത്വബുദ്ധികൃതഃ പ്രഭോഃ ॥ ൧൭ ॥
പഷ്ഠസ്തു തമസഃ സര്ഗോ യസ്ത്വബുദ്ധികൃതഃ പ്രഭോഃ ॥ ൧൭ ॥
ഷഡിമേ പ്രാകൃതാഃ സര്ഗാ വൈകൃതാനപി മേ ശൃണു ।
രജോഭാജോ ഭഗവതോ ലീലേയം ഹരിമേധസഃ ॥ ൧൮ ॥
രജോഭാജോ ഭഗവതോ ലീലേയം ഹരിമേധസഃ ॥ ൧൮ ॥
സപ്തമോ മുഖ്യസര്ഗസ്തു ഷങ്വിധസ്തസ്ഥുഷാം ച യഃ ।
വനസ്പത്യോഷധിലതാത്വക്സാരാ വീരുധോ ദ്രുമാഃ ॥ ൧൯ ॥
വനസ്പത്യോഷധിലതാത്വക്സാരാ വീരുധോ ദ്രുമാഃ ॥ ൧൯ ॥
ഉത്സ്രോതസസ്തമഃപ്രായാ അന്തഃസ്പര്ശാ വിശേഷിണഃ ॥ ൨൦ ॥
തിരശ്ചാമഷ്ടമഃ സര്ഗഃ സോഽഷ്ടാവിംശദ്വിധോ മതഃ ।
അവിദോ ഭൂരിതമസോ ഘ്രാണജ്ഞാ ഹ്യദ്യവേദിനഃ ॥ ൨൧ ॥
അവിദോ ഭൂരിതമസോ ഘ്രാണജ്ഞാ ഹ്യദ്യവേദിനഃ ॥ ൨൧ ॥
ഗൌരജോ മഹിഷഃ കൃഷ്ണഃ സൂകരോ ഗവയോ രുരുഃ ।
ദ്വിശഫാഃ പശവശ്ചേമേ അവിരുഷ്ട്രശ്ച സത്തമ ॥ ൨൨ ॥
ദ്വിശഫാഃ പശവശ്ചേമേ അവിരുഷ്ട്രശ്ച സത്തമ ॥ ൨൨ ॥
ഖരോഽശ്വോഽശ്വതരോ ഗൌരഃ ശരഭശ്ചമരീ തഥാ ।
ഏതേ ചൈകശഫാഃ ക്ഷത്തഃ ശൃണു പഞ്ചനഖാന് പശൂന് ॥ ൨൩ ॥
ഏതേ ചൈകശഫാഃ ക്ഷത്തഃ ശൃണു പഞ്ചനഖാന് പശൂന് ॥ ൨൩ ॥
ശ്വാ സൃഗാലോ വൃകോ വ്യാഘ്രോ മാര്ജാരഃ ശശശല്ലകൌ ।
സിംഹഃ കപിര്ഗജഃ കൂര്മോ ഗോധാ ച മകരാദയഃ ॥ ൨൪ ॥
സിംഹഃ കപിര്ഗജഃ കൂര്മോ ഗോധാ ച മകരാദയഃ ॥ ൨൪ ॥
കങ്കഗൃധബകശ്യേനഭാസഭല്ലൂകബര്ഹിണഃ ।
ഹംസസാരസചക്രാഹ്വകാകോലൂകാദയഃ ഖഗാഃ ॥ ൨൫ ॥
ഹംസസാരസചക്രാഹ്വകാകോലൂകാദയഃ ഖഗാഃ ॥ ൨൫ ॥
അര്വാക്സ്രോതസ്തു നവമഃ ക്ഷത്തരേകവിധോ നൃണാമ് ।
രജോഽധികാഃ കര്മപരാ ദുഃഖേ ച സുഖമാനിനഃ ॥ ൨൬ ॥
രജോഽധികാഃ കര്മപരാ ദുഃഖേ ച സുഖമാനിനഃ ॥ ൨൬ ॥
വൈകൃതാസ്രയ ഏവൈതേ ദേവസര്ഗശ്ച സത്തമ ।
വൈകാരികസ്തു യഃ പ്രോക്തഃ കൌമാരസ്തൂഭയാത്മകഃ ॥ ൨൭ ॥
വൈകാരികസ്തു യഃ പ്രോക്തഃ കൌമാരസ്തൂഭയാത്മകഃ ॥ ൨൭ ॥
ദേവസര്ഗശ്ചാഷ്ടവിധോ വിബുധാഃ പിതരോഽസുരാഃ ।
ഗന്ധര്വാപ്സരസഃ സിദ്ധാ യക്ഷരക്ഷാംസി ചാരണാഃ ॥ ൨൮ ॥
ഗന്ധര്വാപ്സരസഃ സിദ്ധാ യക്ഷരക്ഷാംസി ചാരണാഃ ॥ ൨൮ ॥
ഭൂതപ്രേതപിശാചാശ്ച വിദ്യാധ്രാഃ കിന്നരാദയഃ ।
ദശൈതേ വിദുരാഖ്യാതാഃ സര്ഗാസ്തേ വിശ്വസൃക്കൃതാഃ ॥ ൨൯ ॥
ദശൈതേ വിദുരാഖ്യാതാഃ സര്ഗാസ്തേ വിശ്വസൃക്കൃതാഃ ॥ ൨൯ ॥
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി വംശാന്മന്വന്തരാണി ച ।
ഏവം രജഃപ്ലുതഃ സ്രഷ്ടാ കല്പാദിഷ്വാത്മഭൂര്ഹരിഃ ।
സൃജത്യമോഘസങ്കല്പ ആത്മൈവാത്മാനമാത്മനാ ॥ ൩൦ ॥
ഏവം രജഃപ്ലുതഃ സ്രഷ്ടാ കല്പാദിഷ്വാത്മഭൂര്ഹരിഃ ।
സൃജത്യമോഘസങ്കല്പ ആത്മൈവാത്മാനമാത്മനാ ॥ ൩൦ ॥