শৌনক উৱাচ
কপিলস্তত্ত্ৱসংখ্যাতা ভগৱানাত্মমাযযা ।
জাতঃ স্ৱযমজঃ সাক্ষাদাত্মপ্ৰজ্ঞপ্তযে নৃণাম্ ॥ ১ ॥
কপিলস্তত্ত্ৱসংখ্যাতা ভগৱানাত্মমাযযা ।
জাতঃ স্ৱযমজঃ সাক্ষাদাত্মপ্ৰজ্ঞপ্তযে নৃণাম্ ॥ ১ ॥
ন হ্যস্য ৱৰ্ষ্মণঃ পুংসাং ৱৰিম্ণঃ সৰ্ৱযোগিনাম্ ।
ৱিশ্ৰুতৌ শ্ৰুতদেৱস্য ভূৰি তৃপ্যন্তি মেঽসৱঃ ॥ ২ ॥
ৱিশ্ৰুতৌ শ্ৰুতদেৱস্য ভূৰি তৃপ্যন্তি মেঽসৱঃ ॥ ২ ॥
যদ্যদ্ৱিধত্তে ভগৱান্ স্ৱচ্ছন্দাত্মাত্মমাযযা ।
তানি মে শ্ৰদ্দধানস্য কীৰ্তন্যান্যনুকীৰ্তয ॥ ৩ ॥
তানি মে শ্ৰদ্দধানস্য কীৰ্তন্যান্যনুকীৰ্তয ॥ ৩ ॥
সূত উৱাচ
দ্ৱৈপাযনসখস্ত্ৱেৱং মৈত্ৰেযো ভগৱাংস্তথা ।
প্ৰাহেদং ৱিদুৰং প্ৰীত আন্ৱীক্ষিক্যাং প্ৰচোদিতঃ ॥ ৪ ॥
দ্ৱৈপাযনসখস্ত্ৱেৱং মৈত্ৰেযো ভগৱাংস্তথা ।
প্ৰাহেদং ৱিদুৰং প্ৰীত আন্ৱীক্ষিক্যাং প্ৰচোদিতঃ ॥ ৪ ॥
মৈত্ৰেয উৱাচ
পিতৰি প্ৰস্থিতেঽৰণ্যং মাতুঃ প্ৰিযচিকীৰ্ষযা ।
তস্মিন্ বিন্দুসৰেঽৱাত্সীদ্ভগৱান্ কপিলঃ কিল ॥ ৫ ॥
পিতৰি প্ৰস্থিতেঽৰণ্যং মাতুঃ প্ৰিযচিকীৰ্ষযা ।
তস্মিন্ বিন্দুসৰেঽৱাত্সীদ্ভগৱান্ কপিলঃ কিল ॥ ৫ ॥
তমাসীনমকৰ্মাণং তত্ত্ৱমাৰ্গাগ্ৰদৰ্শনম্ ।
স্ৱসুতং দেৱহূত্যাহ ধাতুঃ সংস্মৰতী ৱচঃ ॥ ৬ ॥
স্ৱসুতং দেৱহূত্যাহ ধাতুঃ সংস্মৰতী ৱচঃ ॥ ৬ ॥
দেৱহূতিৰুৱাচ
নিৰ্ৱিণ্ণা নিতৰাং ভূমন্নসদিন্দ্ৰিযতৰ্ষণাত্ ।
যেন সম্ভাৱ্যমানেন প্ৰপন্নান্ধং তমঃ প্ৰভো ॥ ৭ ॥
নিৰ্ৱিণ্ণা নিতৰাং ভূমন্নসদিন্দ্ৰিযতৰ্ষণাত্ ।
যেন সম্ভাৱ্যমানেন প্ৰপন্নান্ধং তমঃ প্ৰভো ॥ ৭ ॥
তস্য ত্ৱং তমসোঽন্ধস্য দুষ্পাৰস্যাদ্য পাৰগম্ ।
সচ্চক্ষুৰ্জন্মনামন্তে লব্ধং মে ত্ৱদনুগ্ৰহাত্ ॥ ৮ ॥
সচ্চক্ষুৰ্জন্মনামন্তে লব্ধং মে ত্ৱদনুগ্ৰহাত্ ॥ ৮ ॥
য আদ্যো ভগৱান্ পুংসামীশ্ৱৰো ৱৈ ভৱান্ কিল ।
লোকস্য তমসান্ধস্য চক্ষুঃ সূৰ্য ইৱোদিতঃ ॥ ৯ ॥
লোকস্য তমসান্ধস্য চক্ষুঃ সূৰ্য ইৱোদিতঃ ॥ ৯ ॥
অথ মে দেৱ সম্মোহমপাক্ৰষ্টুং ত্ৱমৰ্হসি ।
যোঽৱগ্ৰহোঽহংমমেতীত্যেতস্মিন্ যোজিতস্ত্ৱযা ॥ ১০ ॥
যোঽৱগ্ৰহোঽহংমমেতীত্যেতস্মিন্ যোজিতস্ত্ৱযা ॥ ১০ ॥
তং ত্ৱা গতাহং শৰণং শৰণ্যং
স্ৱভৃত্যসংসাৰতৰোঃ কুঠাৰম্ ।
জিজ্ঞাসযাহং প্ৰকৃতেঃ পূৰুষস্য
নমামি সদ্ধৰ্মৱিদাং ৱৰিষ্ঠম্ ॥ ১১ ॥
স্ৱভৃত্যসংসাৰতৰোঃ কুঠাৰম্ ।
জিজ্ঞাসযাহং প্ৰকৃতেঃ পূৰুষস্য
নমামি সদ্ধৰ্মৱিদাং ৱৰিষ্ঠম্ ॥ ১১ ॥
মৈত্ৰেয উৱাচ
ইতি স্ৱমাতুৰ্নিৰৱদ্যমীপ্সিতং
নিশম্য পুংসামপৱৰ্গৱৰ্ধনম্ ।
ধিযাভিনন্দ্যাত্মৱতাং সতাং গতি-
ৰ্বভাষ ঈষত্স্মিতশোভিতাননঃ ॥ ১২ ॥
ইতি স্ৱমাতুৰ্নিৰৱদ্যমীপ্সিতং
নিশম্য পুংসামপৱৰ্গৱৰ্ধনম্ ।
ধিযাভিনন্দ্যাত্মৱতাং সতাং গতি-
ৰ্বভাষ ঈষত্স্মিতশোভিতাননঃ ॥ ১২ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
যোগ আধ্যাত্মিকঃ পুংসাং মতো নিঃশ্ৰেযসায মে ।
অত্যন্তোপৰতিৰ্যত্ৰ দুঃখস্য চ সুখস্য চ ॥ ১৩ ॥
যোগ আধ্যাত্মিকঃ পুংসাং মতো নিঃশ্ৰেযসায মে ।
অত্যন্তোপৰতিৰ্যত্ৰ দুঃখস্য চ সুখস্য চ ॥ ১৩ ॥
তমিমং তে প্ৰৱক্ষ্যামি যমৱোচং পুৰানঘে ।
ঋষীণাং শ্ৰোতুকামানাং যোগং সৰ্ৱাঙ্গনৈপুণম্ ॥ ১৪ ॥
ঋষীণাং শ্ৰোতুকামানাং যোগং সৰ্ৱাঙ্গনৈপুণম্ ॥ ১৪ ॥
চেতঃ খল্ৱস্য বন্ধায মুক্তযে চাত্মনো মতম্ ।
গুণেষু সক্তং বন্ধায ৰতং ৱা পুংসি মুক্তযে ॥ ১৫ ॥
গুণেষু সক্তং বন্ধায ৰতং ৱা পুংসি মুক্তযে ॥ ১৫ ॥
অহংমমাভিমানোত্থৈঃ কামলোভাদিভিৰ্মলৈঃ ।
ৱীতং যদা মনঃ শুদ্ধমদুঃখমসুখং সমম্ ॥ ১৬ ॥
ৱীতং যদা মনঃ শুদ্ধমদুঃখমসুখং সমম্ ॥ ১৬ ॥
তদা পুৰুষ আত্মানং কেৱলং প্ৰকৃতেঃ পৰম্ ।
নিৰন্তৰং স্ৱযংজ্যোতিৰণিমানমখণ্ডিতম্ ॥ ১৭ ॥
নিৰন্তৰং স্ৱযংজ্যোতিৰণিমানমখণ্ডিতম্ ॥ ১৭ ॥
জ্ঞানৱৈৰাগ্যযুক্তেন ভক্তিযুক্তেন চাত্মনা ।
পৰিপশ্যত্যুদাসীনং প্ৰকৃতিং চ হতৌজসম্ ॥ ১৮ ॥
পৰিপশ্যত্যুদাসীনং প্ৰকৃতিং চ হতৌজসম্ ॥ ১৮ ॥
ন যুজ্যমানযা ভক্ত্যা ভগৱত্যখিলাত্মনি ।
সদৃশোঽস্তি শিৱঃ পন্থা যোগিনাং ব্ৰহ্মসিদ্ধযে ॥ ১৯ ॥
সদৃশোঽস্তি শিৱঃ পন্থা যোগিনাং ব্ৰহ্মসিদ্ধযে ॥ ১৯ ॥
প্ৰসঙ্গমজৰং পাশমাত্মনঃ কৱযো ৱিদুঃ ।
স এৱ সাধুষু কৃতো মোক্ষদ্ৱাৰমপাৱৃতম্ ॥ ২০ ॥
স এৱ সাধুষু কৃতো মোক্ষদ্ৱাৰমপাৱৃতম্ ॥ ২০ ॥
তিতিক্ষৱঃ কাৰুণিকাঃ সুহৃদঃ সৰ্ৱদেহিনাম্ ।
অজাতশত্ৰৱঃ শান্তাঃ সাধৱঃ সাধুভূষণাঃ ॥ ২১ ॥
অজাতশত্ৰৱঃ শান্তাঃ সাধৱঃ সাধুভূষণাঃ ॥ ২১ ॥
ময্যনন্যেন ভাৱেন ভক্তিং কুৰ্ৱন্তি যে দৃঢাম্ ।
মত্কৃতে ত্যক্তকৰ্মাণস্ত্যক্তস্ৱজনবান্ধৱাঃ ॥ ২২ ॥
মত্কৃতে ত্যক্তকৰ্মাণস্ত্যক্তস্ৱজনবান্ধৱাঃ ॥ ২২ ॥
মদাশ্ৰযাঃ কথা মৃষ্টাঃশৃণ্ৱন্তি কথযন্তি চ ।
তপন্তি ৱিৱিধাস্তাপা নৈতান্মদ্গতচেতসঃ ॥ ২৩ ॥
তপন্তি ৱিৱিধাস্তাপা নৈতান্মদ্গতচেতসঃ ॥ ২৩ ॥
ত এতে সাধৱঃ সাধ্ৱি সৰ্ৱসঙ্গৱিৱৰ্জিতাঃ ।
সঙ্গস্তেষ্ৱথ তে প্ৰাৰ্থ্যঃ সঙ্গদোষহৰা হি তে ॥ ২৪ ॥
সঙ্গস্তেষ্ৱথ তে প্ৰাৰ্থ্যঃ সঙ্গদোষহৰা হি তে ॥ ২৪ ॥
সতাং প্ৰসঙ্গান্মম ৱীৰ্যসংৱিদো
ভৱন্তি হৃত্কৰ্ণৰসাযনাঃ কথাঃ ।
তজ্জোষণাদাশ্ৱপৱৰ্গৱৰ্ত্মনি
শ্ৰদ্ধা ৰতিৰ্ভক্তিৰনুক্ৰমিষ্যতি ॥ ২৫ ॥
ভৱন্তি হৃত্কৰ্ণৰসাযনাঃ কথাঃ ।
তজ্জোষণাদাশ্ৱপৱৰ্গৱৰ্ত্মনি
শ্ৰদ্ধা ৰতিৰ্ভক্তিৰনুক্ৰমিষ্যতি ॥ ২৫ ॥
ভক্ত্যা পুমাঞ্জাতৱিৰাগ ঐন্দ্ৰিযাদ্
দৃষ্টশ্ৰুতান্মদ্ৰচনানুচিন্তযা ।
চিত্তস্য যত্তো গ্ৰহণে যোগযুক্তো
যতিষ্যতে ঋজুভিৰ্যোগমাৰ্গৈঃ ॥ ২৬ ॥
দৃষ্টশ্ৰুতান্মদ্ৰচনানুচিন্তযা ।
চিত্তস্য যত্তো গ্ৰহণে যোগযুক্তো
যতিষ্যতে ঋজুভিৰ্যোগমাৰ্গৈঃ ॥ ২৬ ॥
অসেৱযাযং প্ৰকৃতেৰ্গুণানাং
জ্ঞানেন ৱৈৰাগ্যৱিজৃম্ভিতেন ।
যোগেন ময্যৰ্পিতযা চ ভক্ত্যা
মাং প্ৰত্যগাত্মানমিহাৱৰুন্ধে ॥ ২৭ ॥
জ্ঞানেন ৱৈৰাগ্যৱিজৃম্ভিতেন ।
যোগেন ময্যৰ্পিতযা চ ভক্ত্যা
মাং প্ৰত্যগাত্মানমিহাৱৰুন্ধে ॥ ২৭ ॥
দেৱহূতিৰুৱাচ
কাচিত্ত্ৱয্যুচিতা ভক্তিঃ কীদৃশী মম গোচৰা ।
যযা পদং তে নিৰ্ৱাণমঞ্জসান্ৱাশ্নৱা অহম্ ॥ ২৮ ॥
কাচিত্ত্ৱয্যুচিতা ভক্তিঃ কীদৃশী মম গোচৰা ।
যযা পদং তে নিৰ্ৱাণমঞ্জসান্ৱাশ্নৱা অহম্ ॥ ২৮ ॥
যো যোগো ভগৱদ্বাণো নিৰ্ৱাণাত্মংস্ত্ৱযোদিতঃ ।
কীদৃশঃ কতি চাঙ্গানি যতস্তত্ত্ৱাৱবোধনম্ ॥ ২৯ ॥
কীদৃশঃ কতি চাঙ্গানি যতস্তত্ত্ৱাৱবোধনম্ ॥ ২৯ ॥
তদেতন্মে ৱিজানীহি যথাহং মন্দধীৰ্হৰে ।
সুখং বুদ্ধ্যেয দুৰ্বোধং যোষা ভৱদনুগ্ৰহাত্ ॥ ৩০ ॥
সুখং বুদ্ধ্যেয দুৰ্বোধং যোষা ভৱদনুগ্ৰহাত্ ॥ ৩০ ॥
মৈত্ৰেয উৱাচ
ৱিদিত্ৱাৰ্থং কপিলো মাতুৰিত্থং
জাতস্নেহো যত্ৰ তন্ৱাভিজাতঃ ।
তত্ত্ৱাম্নাযং যত্প্ৰৱদন্তি সাংখ্যং
প্ৰোৱাচ ৱৈ ভক্তিৱিতানযোগম্ ॥ ৩১ ॥
ৱিদিত্ৱাৰ্থং কপিলো মাতুৰিত্থং
জাতস্নেহো যত্ৰ তন্ৱাভিজাতঃ ।
তত্ত্ৱাম্নাযং যত্প্ৰৱদন্তি সাংখ্যং
প্ৰোৱাচ ৱৈ ভক্তিৱিতানযোগম্ ॥ ৩১ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
দেৱানাং গুণলিঙ্গানামানুশ্ৰৱিককৰ্মণাম্ ।
সত্ত্ৱ এৱৈকমনসো ৱৃত্তিঃ স্ৱাভাৱিকী তু যা ।
অনিমিত্তা ভাগৱতী ভক্তিঃ সিদ্ধেৰ্গৰীযসী ॥ ৩২ ॥
দেৱানাং গুণলিঙ্গানামানুশ্ৰৱিককৰ্মণাম্ ।
সত্ত্ৱ এৱৈকমনসো ৱৃত্তিঃ স্ৱাভাৱিকী তু যা ।
অনিমিত্তা ভাগৱতী ভক্তিঃ সিদ্ধেৰ্গৰীযসী ॥ ৩২ ॥
জৰযত্যাশু যা কোশং নিগীৰ্ণমনলো যথা ॥ ৩৩ ॥
নৈকাত্মতাং মে স্পৃহযন্তি কেচিন্
মত্পাদসেৱাভিৰতা মদীহাঃ ।
যেঽন্যোন্যতো ভাগৱতাঃ প্ৰসজ্য
সভাজযন্তে মম পৌৰুষাণি ॥ ৩৪ ॥
মত্পাদসেৱাভিৰতা মদীহাঃ ।
যেঽন্যোন্যতো ভাগৱতাঃ প্ৰসজ্য
সভাজযন্তে মম পৌৰুষাণি ॥ ৩৪ ॥
পশ্যন্তি তে মে ৰুচিৰাণ্যম্ব সন্তঃ
প্ৰসন্নৱক্ত্ৰাৰুণলোচনানি ।
ৰূপাণি দিৱ্যানি ৱৰপ্ৰদানি
সাকং ৱাচং স্পৃহণীযাং ৱদন্তি ॥ ৩৫ ॥
প্ৰসন্নৱক্ত্ৰাৰুণলোচনানি ।
ৰূপাণি দিৱ্যানি ৱৰপ্ৰদানি
সাকং ৱাচং স্পৃহণীযাং ৱদন্তি ॥ ৩৫ ॥
তৈৰ্দৰ্শনীযাৱযৱৈৰুদাৰ-
ৱিলাসহাসেক্ষিতৱামসূক্তৈঃ ।
হৃতাত্মনো হৃতপ্ৰাণাংশ্চ ভক্তি-
ৰনিচ্ছতো মে গতিমণ্ৱীং প্ৰযুঙ্ক্তে ॥ ৩৬ ॥
ৱিলাসহাসেক্ষিতৱামসূক্তৈঃ ।
হৃতাত্মনো হৃতপ্ৰাণাংশ্চ ভক্তি-
ৰনিচ্ছতো মে গতিমণ্ৱীং প্ৰযুঙ্ক্তে ॥ ৩৬ ॥
অথো ৱিভূতিং মম মাযাৱিনস্তা-
মৈশ্ৱৰ্যমষ্টাঙ্গমনুপ্ৰৱৃত্তম্ ।
শ্ৰিযং ভাগৱতীং ৱাস্পৃহযন্তি ভদ্ৰাং
পৰস্য মে তেঽশ্নুৱতে তু লোকে ॥ ৩৭ ॥
মৈশ্ৱৰ্যমষ্টাঙ্গমনুপ্ৰৱৃত্তম্ ।
শ্ৰিযং ভাগৱতীং ৱাস্পৃহযন্তি ভদ্ৰাং
পৰস্য মে তেঽশ্নুৱতে তু লোকে ॥ ৩৭ ॥
ন কৰ্হিচিন্মত্পৰাঃ শান্তৰূপে
নঙ্ক্ষ্যন্তি নো মেঽনিমিষো লেঢি হেতিঃ ।
যেষামহং প্ৰিয আত্মা সুতশ্চ
সখা গুৰুঃ সুহৃদো দৈৱমিষ্টম্ ॥ ৩৮ ॥
নঙ্ক্ষ্যন্তি নো মেঽনিমিষো লেঢি হেতিঃ ।
যেষামহং প্ৰিয আত্মা সুতশ্চ
সখা গুৰুঃ সুহৃদো দৈৱমিষ্টম্ ॥ ৩৮ ॥
ইমং লোকং তথৈৱামুমাত্মানমুভযাযিনম্ ।
আত্মানমনু যে চেহ যে ৰাযঃ পশৱো গৃহাঃ ॥ ৩৯ ॥
আত্মানমনু যে চেহ যে ৰাযঃ পশৱো গৃহাঃ ॥ ৩৯ ॥
ৱিসৃজ্য সৰ্ৱানন্যাংশ্চ মামেৱং ৱিশ্ৱতোমুখম্ ।
ভজন্ত্যনন্যযা ভক্ত্যা তান্মৃত্যোৰতিপাৰযে ॥ ৪০ ॥
ভজন্ত্যনন্যযা ভক্ত্যা তান্মৃত্যোৰতিপাৰযে ॥ ৪০ ॥
নান্যত্ৰ মদ্ভগৱতঃ প্ৰধানপুৰুষেশ্ৱৰাত্ ।
আত্মনঃ সৰ্ৱভূতানাং ভযং তীৱ্ৰং নিৱৰ্ততে ॥ ৪১ ॥
আত্মনঃ সৰ্ৱভূতানাং ভযং তীৱ্ৰং নিৱৰ্ততে ॥ ৪১ ॥
মদ্ভযাদ্ৱাতি ৱাতোঽযং সূৰ্যস্তপতি মদ্ভযাত্ ।
ৱৰ্ষতীন্দ্ৰো দহত্যগ্নিৰ্মৃত্যুশ্চৰতি মদ্ভযাত্ ॥ ৪২ ॥
ৱৰ্ষতীন্দ্ৰো দহত্যগ্নিৰ্মৃত্যুশ্চৰতি মদ্ভযাত্ ॥ ৪২ ॥
জ্ঞানৱৈৰাগ্যযুক্তেন ভক্তিযোগেন যোগিনঃ ।
ক্ষেমায পাদমূলং মে প্ৰৱিশন্ত্যকুতোভযম্ ॥ ৪৩ ॥
ক্ষেমায পাদমূলং মে প্ৰৱিশন্ত্যকুতোভযম্ ॥ ৪৩ ॥
এতাৱানেৱ লোকেঽস্মিন্ পুংসাং নিঃশ্ৰেযসোদযঃ ।
তীৱ্ৰেণ ভক্তিযোগেন মনো ময্যৰ্পিতং স্থিৰম্ ॥ ৪৪ ॥
তীৱ্ৰেণ ভক্তিযোগেন মনো ময্যৰ্পিতং স্থিৰম্ ॥ ৪৪ ॥