శౌనక ఉవాచ
కపిలస్తత్త్వసంఖ్యాతా భగవానాత్మమాయయా ।
జాతః స్వయమజః సాక్షాదాత్మప్రజ్ఞప్తయే నృణామ్ ॥ ౧ ॥
కపిలస్తత్త్వసంఖ్యాతా భగవానాత్మమాయయా ।
జాతః స్వయమజః సాక్షాదాత్మప్రజ్ఞప్తయే నృణామ్ ॥ ౧ ॥
న హ్యస్య వర్ష్మణః పుంసాం వరిమ్ణః సర్వయోగినామ్ ।
విశ్రుతౌ శ్రుతదేవస్య భూరి తృప్యన్తి మేఽసవః ॥ ౨ ॥
విశ్రుతౌ శ్రుతదేవస్య భూరి తృప్యన్తి మేఽసవః ॥ ౨ ॥
యద్యద్విధత్తే భగవాన్ స్వచ్ఛన్దాత్మాత్మమాయయా ।
తాని మే శ్రద్దధానస్య కీర్తన్యాన్యనుకీర్తయ ॥ ౩ ॥
తాని మే శ్రద్దధానస్య కీర్తన్యాన్యనుకీర్తయ ॥ ౩ ॥
సూత ఉవాచ
ద్వైపాయనసఖస్త్వేవం మైత్రేయో భగవాంస్తథా ।
ప్రాహేదం విదురం ప్రీత ఆన్వీక్షిక్యాం ప్రచోదితః ॥ ౪ ॥
ద్వైపాయనసఖస్త్వేవం మైత్రేయో భగవాంస్తథా ।
ప్రాహేదం విదురం ప్రీత ఆన్వీక్షిక్యాం ప్రచోదితః ॥ ౪ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
పితరి ప్రస్థితేఽరణ్యం మాతుః ప్రియచికీర్షయా ।
తస్మిన్ బిన్దుసరేఽవాత్సీద్భగవాన్ కపిలః కిల ॥ ౫ ॥
పితరి ప్రస్థితేఽరణ్యం మాతుః ప్రియచికీర్షయా ।
తస్మిన్ బిన్దుసరేఽవాత్సీద్భగవాన్ కపిలః కిల ॥ ౫ ॥
తమాసీనమకర్మాణం తత్త్వమార్గాగ్రదర్శనమ్ ।
స్వసుతం దేవహూత్యాహ ధాతుః సంస్మరతీ వచః ॥ ౬ ॥
స్వసుతం దేవహూత్యాహ ధాతుః సంస్మరతీ వచః ॥ ౬ ॥
దేవహూతిరువాచ
నిర్విణ్ణా నితరాం భూమన్నసదిన్ద్రియతర్షణాత్ ।
యేన సమ్భావ్యమానేన ప్రపన్నాన్ధం తమః ప్రభో ॥ ౭ ॥
నిర్విణ్ణా నితరాం భూమన్నసదిన్ద్రియతర్షణాత్ ।
యేన సమ్భావ్యమానేన ప్రపన్నాన్ధం తమః ప్రభో ॥ ౭ ॥
తస్య త్వం తమసోఽన్ధస్య దుష్పారస్యాద్య పారగమ్ ।
సచ్చక్షుర్జన్మనామన్తే లబ్ధం మే త్వదనుగ్రహాత్ ॥ ౮ ॥
సచ్చక్షుర్జన్మనామన్తే లబ్ధం మే త్వదనుగ్రహాత్ ॥ ౮ ॥
య ఆద్యో భగవాన్ పుంసామీశ్వరో వై భవాన్ కిల ।
లోకస్య తమసాన్ధస్య చక్షుః సూర్య ఇవోదితః ॥ ౯ ॥
లోకస్య తమసాన్ధస్య చక్షుః సూర్య ఇవోదితః ॥ ౯ ॥
అథ మే దేవ సమ్మోహమపాక్రష్టుం త్వమర్హసి ।
యోఽవగ్రహోఽహంమమేతీత్యేతస్మిన్ యోజితస్త్వయా ॥ ౧౦ ॥
యోఽవగ్రహోఽహంమమేతీత్యేతస్మిన్ యోజితస్త్వయా ॥ ౧౦ ॥
తం త్వా గతాహం శరణం శరణ్యం
స్వభృత్యసంసారతరోః కుఠారమ్ ।
జిజ్ఞాసయాహం ప్రకృతేః పూరుషస్య
నమామి సద్ధర్మవిదాం వరిష్ఠమ్ ॥ ౧౧ ॥
స్వభృత్యసంసారతరోః కుఠారమ్ ।
జిజ్ఞాసయాహం ప్రకృతేః పూరుషస్య
నమామి సద్ధర్మవిదాం వరిష్ఠమ్ ॥ ౧౧ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
ఇతి స్వమాతుర్నిరవద్యమీప్సితం
నిశమ్య పుంసామపవర్గవర్ధనమ్ ।
ధియాభినన్ద్యాత్మవతాం సతాం గతి-
ర్బభాష ఈషత్స్మితశోభితాననః ॥ ౧౨ ॥
ఇతి స్వమాతుర్నిరవద్యమీప్సితం
నిశమ్య పుంసామపవర్గవర్ధనమ్ ।
ధియాభినన్ద్యాత్మవతాం సతాం గతి-
ర్బభాష ఈషత్స్మితశోభితాననః ॥ ౧౨ ॥
శ్రీభగవానువాచ
యోగ ఆధ్యాత్మికః పుంసాం మతో నిఃశ్రేయసాయ మే ।
అత్యన్తోపరతిర్యత్ర దుఃఖస్య చ సుఖస్య చ ॥ ౧౩ ॥
యోగ ఆధ్యాత్మికః పుంసాం మతో నిఃశ్రేయసాయ మే ।
అత్యన్తోపరతిర్యత్ర దుఃఖస్య చ సుఖస్య చ ॥ ౧౩ ॥
తమిమం తే ప్రవక్ష్యామి యమవోచం పురానఘే ।
ఋషీణాం శ్రోతుకామానాం యోగం సర్వాఙ్గనైపుణమ్ ॥ ౧౪ ॥
ఋషీణాం శ్రోతుకామానాం యోగం సర్వాఙ్గనైపుణమ్ ॥ ౧౪ ॥
చేతః ఖల్వస్య బన్ధాయ ముక్తయే చాత్మనో మతమ్ ।
గుణేషు సక్తం బన్ధాయ రతం వా పుంసి ముక్తయే ॥ ౧౫ ॥
గుణేషు సక్తం బన్ధాయ రతం వా పుంసి ముక్తయే ॥ ౧౫ ॥
అహంమమాభిమానోత్థైః కామలోభాదిభిర్మలైః ।
వీతం యదా మనః శుద్ధమదుఃఖమసుఖం సమమ్ ॥ ౧౬ ॥
వీతం యదా మనః శుద్ధమదుఃఖమసుఖం సమమ్ ॥ ౧౬ ॥
తదా పురుష ఆత్మానం కేవలం ప్రకృతేః పరమ్ ।
నిరన్తరం స్వయంజ్యోతిరణిమానమఖణ్డితమ్ ॥ ౧౭ ॥
నిరన్తరం స్వయంజ్యోతిరణిమానమఖణ్డితమ్ ॥ ౧౭ ॥
జ్ఞానవైరాగ్యయుక్తేన భక్తియుక్తేన చాత్మనా ।
పరిపశ్యత్యుదాసీనం ప్రకృతిం చ హతౌజసమ్ ॥ ౧౮ ॥
పరిపశ్యత్యుదాసీనం ప్రకృతిం చ హతౌజసమ్ ॥ ౧౮ ॥
న యుజ్యమానయా భక్త్యా భగవత్యఖిలాత్మని ।
సదృశోఽస్తి శివః పన్థా యోగినాం బ్రహ్మసిద్ధయే ॥ ౧౯ ॥
సదృశోఽస్తి శివః పన్థా యోగినాం బ్రహ్మసిద్ధయే ॥ ౧౯ ॥
ప్రసఙ్గమజరం పాశమాత్మనః కవయో విదుః ।
స ఏవ సాధుషు కృతో మోక్షద్వారమపావృతమ్ ॥ ౨౦ ॥
స ఏవ సాధుషు కృతో మోక్షద్వారమపావృతమ్ ॥ ౨౦ ॥
తితిక్షవః కారుణికాః సుహృదః సర్వదేహినామ్ ।
అజాతశత్రవః శాన్తాః సాధవః సాధుభూషణాః ॥ ౨౧ ॥
అజాతశత్రవః శాన్తాః సాధవః సాధుభూషణాః ॥ ౨౧ ॥
మయ్యనన్యేన భావేన భక్తిం కుర్వన్తి యే దృఢామ్ ।
మత్కృతే త్యక్తకర్మాణస్త్యక్తస్వజనబాన్ధవాః ॥ ౨౨ ॥
మత్కృతే త్యక్తకర్మాణస్త్యక్తస్వజనబాన్ధవాః ॥ ౨౨ ॥
మదాశ్రయాః కథా మృష్టాఃశృణ్వన్తి కథయన్తి చ ।
తపన్తి వివిధాస్తాపా నైతాన్మద్గతచేతసః ॥ ౨౩ ॥
తపన్తి వివిధాస్తాపా నైతాన్మద్గతచేతసః ॥ ౨౩ ॥
త ఏతే సాధవః సాధ్వి సర్వసఙ్గవివర్జితాః ।
సఙ్గస్తేష్వథ తే ప్రార్థ్యః సఙ్గదోషహరా హి తే ॥ ౨౪ ॥
సఙ్గస్తేష్వథ తే ప్రార్థ్యః సఙ్గదోషహరా హి తే ॥ ౨౪ ॥
సతాం ప్రసఙ్గాన్మమ వీర్యసంవిదో
భవన్తి హృత్కర్ణరసాయనాః కథాః ।
తజ్జోషణాదాశ్వపవర్గవర్త్మని
శ్రద్ధా రతిర్భక్తిరనుక్రమిష్యతి ॥ ౨౫ ॥
భవన్తి హృత్కర్ణరసాయనాః కథాః ।
తజ్జోషణాదాశ్వపవర్గవర్త్మని
శ్రద్ధా రతిర్భక్తిరనుక్రమిష్యతి ॥ ౨౫ ॥
భక్త్యా పుమాఞ్జాతవిరాగ ఐన్ద్రియాద్
దృష్టశ్రుతాన్మద్రచనానుచిన్తయా ।
చిత్తస్య యత్తో గ్రహణే యోగయుక్తో
యతిష్యతే ఋజుభిర్యోగమార్గైః ॥ ౨౬ ॥
దృష్టశ్రుతాన్మద్రచనానుచిన్తయా ।
చిత్తస్య యత్తో గ్రహణే యోగయుక్తో
యతిష్యతే ఋజుభిర్యోగమార్గైః ॥ ౨౬ ॥
అసేవయాయం ప్రకృతేర్గుణానాం
జ్ఞానేన వైరాగ్యవిజృమ్భితేన ।
యోగేన మయ్యర్పితయా చ భక్త్యా
మాం ప్రత్యగాత్మానమిహావరున్ధే ॥ ౨౭ ॥
జ్ఞానేన వైరాగ్యవిజృమ్భితేన ।
యోగేన మయ్యర్పితయా చ భక్త్యా
మాం ప్రత్యగాత్మానమిహావరున్ధే ॥ ౨౭ ॥
దేవహూతిరువాచ
కాచిత్త్వయ్యుచితా భక్తిః కీదృశీ మమ గోచరా ।
యయా పదం తే నిర్వాణమఞ్జసాన్వాశ్నవా అహమ్ ॥ ౨౮ ॥
కాచిత్త్వయ్యుచితా భక్తిః కీదృశీ మమ గోచరా ।
యయా పదం తే నిర్వాణమఞ్జసాన్వాశ్నవా అహమ్ ॥ ౨౮ ॥
యో యోగో భగవద్బాణో నిర్వాణాత్మంస్త్వయోదితః ।
కీదృశః కతి చాఙ్గాని యతస్తత్త్వావబోధనమ్ ॥ ౨౯ ॥
కీదృశః కతి చాఙ్గాని యతస్తత్త్వావబోధనమ్ ॥ ౨౯ ॥
తదేతన్మే విజానీహి యథాహం మన్దధీర్హరే ।
సుఖం బుద్ధ్యేయ దుర్బోధం యోషా భవదనుగ్రహాత్ ॥ ౩౦ ॥
సుఖం బుద్ధ్యేయ దుర్బోధం యోషా భవదనుగ్రహాత్ ॥ ౩౦ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
విదిత్వార్థం కపిలో మాతురిత్థం
జాతస్నేహో యత్ర తన్వాభిజాతః ।
తత్త్వామ్నాయం యత్ప్రవదన్తి సాంఖ్యం
ప్రోవాచ వై భక్తివితానయోగమ్ ॥ ౩౧ ॥
విదిత్వార్థం కపిలో మాతురిత్థం
జాతస్నేహో యత్ర తన్వాభిజాతః ।
తత్త్వామ్నాయం యత్ప్రవదన్తి సాంఖ్యం
ప్రోవాచ వై భక్తివితానయోగమ్ ॥ ౩౧ ॥
శ్రీభగవానువాచ
దేవానాం గుణలిఙ్గానామానుశ్రవికకర్మణామ్ ।
సత్త్వ ఏవైకమనసో వృత్తిః స్వాభావికీ తు యా ।
అనిమిత్తా భాగవతీ భక్తిః సిద్ధేర్గరీయసీ ॥ ౩౨ ॥
దేవానాం గుణలిఙ్గానామానుశ్రవికకర్మణామ్ ।
సత్త్వ ఏవైకమనసో వృత్తిః స్వాభావికీ తు యా ।
అనిమిత్తా భాగవతీ భక్తిః సిద్ధేర్గరీయసీ ॥ ౩౨ ॥
జరయత్యాశు యా కోశం నిగీర్ణమనలో యథా ॥ ౩౩ ॥
నైకాత్మతాం మే స్పృహయన్తి కేచిన్
మత్పాదసేవాభిరతా మదీహాః ।
యేఽన్యోన్యతో భాగవతాః ప్రసజ్య
సభాజయన్తే మమ పౌరుషాణి ॥ ౩౪ ॥
మత్పాదసేవాభిరతా మదీహాః ।
యేఽన్యోన్యతో భాగవతాః ప్రసజ్య
సభాజయన్తే మమ పౌరుషాణి ॥ ౩౪ ॥
పశ్యన్తి తే మే రుచిరాణ్యమ్బ సన్తః
ప్రసన్నవక్త్రారుణలోచనాని ।
రూపాణి దివ్యాని వరప్రదాని
సాకం వాచం స్పృహణీయాం వదన్తి ॥ ౩౫ ॥
ప్రసన్నవక్త్రారుణలోచనాని ।
రూపాణి దివ్యాని వరప్రదాని
సాకం వాచం స్పృహణీయాం వదన్తి ॥ ౩౫ ॥
తైర్దర్శనీయావయవైరుదార-
విలాసహాసేక్షితవామసూక్తైః ।
హృతాత్మనో హృతప్రాణాంశ్చ భక్తి-
రనిచ్ఛతో మే గతిమణ్వీం ప్రయుఙ్క్తే ॥ ౩౬ ॥
విలాసహాసేక్షితవామసూక్తైః ।
హృతాత్మనో హృతప్రాణాంశ్చ భక్తి-
రనిచ్ఛతో మే గతిమణ్వీం ప్రయుఙ్క్తే ॥ ౩౬ ॥
అథో విభూతిం మమ మాయావినస్తా-
మైశ్వర్యమష్టాఙ్గమనుప్రవృత్తమ్ ।
శ్రియం భాగవతీం వాస్పృహయన్తి భద్రాం
పరస్య మే తేఽశ్నువతే తు లోకే ॥ ౩౭ ॥
మైశ్వర్యమష్టాఙ్గమనుప్రవృత్తమ్ ।
శ్రియం భాగవతీం వాస్పృహయన్తి భద్రాం
పరస్య మే తేఽశ్నువతే తు లోకే ॥ ౩౭ ॥
న కర్హిచిన్మత్పరాః శాన్తరూపే
నఙ్క్ష్యన్తి నో మేఽనిమిషో లేఢి హేతిః ।
యేషామహం ప్రియ ఆత్మా సుతశ్చ
సఖా గురుః సుహృదో దైవమిష్టమ్ ॥ ౩౮ ॥
నఙ్క్ష్యన్తి నో మేఽనిమిషో లేఢి హేతిః ।
యేషామహం ప్రియ ఆత్మా సుతశ్చ
సఖా గురుః సుహృదో దైవమిష్టమ్ ॥ ౩౮ ॥
ఇమం లోకం తథైవాముమాత్మానముభయాయినమ్ ।
ఆత్మానమను యే చేహ యే రాయః పశవో గృహాః ॥ ౩౯ ॥
ఆత్మానమను యే చేహ యే రాయః పశవో గృహాః ॥ ౩౯ ॥
విసృజ్య సర్వానన్యాంశ్చ మామేవం విశ్వతోముఖమ్ ।
భజన్త్యనన్యయా భక్త్యా తాన్మృత్యోరతిపారయే ॥ ౪౦ ॥
భజన్త్యనన్యయా భక్త్యా తాన్మృత్యోరతిపారయే ॥ ౪౦ ॥
నాన్యత్ర మద్భగవతః ప్రధానపురుషేశ్వరాత్ ।
ఆత్మనః సర్వభూతానాం భయం తీవ్రం నివర్తతే ॥ ౪౧ ॥
ఆత్మనః సర్వభూతానాం భయం తీవ్రం నివర్తతే ॥ ౪౧ ॥
మద్భయాద్వాతి వాతోఽయం సూర్యస్తపతి మద్భయాత్ ।
వర్షతీన్ద్రో దహత్యగ్నిర్మృత్యుశ్చరతి మద్భయాత్ ॥ ౪౨ ॥
వర్షతీన్ద్రో దహత్యగ్నిర్మృత్యుశ్చరతి మద్భయాత్ ॥ ౪౨ ॥
జ్ఞానవైరాగ్యయుక్తేన భక్తియోగేన యోగినః ।
క్షేమాయ పాదమూలం మే ప్రవిశన్త్యకుతోభయమ్ ॥ ౪౩ ॥
క్షేమాయ పాదమూలం మే ప్రవిశన్త్యకుతోభయమ్ ॥ ౪౩ ॥
ఏతావానేవ లోకేఽస్మిన్ పుంసాం నిఃశ్రేయసోదయః ।
తీవ్రేణ భక్తియోగేన మనో మయ్యర్పితం స్థిరమ్ ॥ ౪౪ ॥
తీవ్రేణ భక్తియోగేన మనో మయ్యర్పితం స్థిరమ్ ॥ ౪౪ ॥