શૌનક ઉવાચ
કપિલસ્તત્ત્વસંખ્યાતા ભગવાનાત્મમાયયા ।
જાતઃ સ્વયમજઃ સાક્ષાદાત્મપ્રજ્ઞપ્તયે નૃણામ્ ॥ ૧ ॥
કપિલસ્તત્ત્વસંખ્યાતા ભગવાનાત્મમાયયા ।
જાતઃ સ્વયમજઃ સાક્ષાદાત્મપ્રજ્ઞપ્તયે નૃણામ્ ॥ ૧ ॥
ન હ્યસ્ય વર્ષ્મણઃ પુંસાં વરિમ્ણઃ સર્વયોગિનામ્ ।
વિશ્રુતૌ શ્રુતદેવસ્ય ભૂરિ તૃપ્યન્તિ મેઽસવઃ ॥ ૨ ॥
વિશ્રુતૌ શ્રુતદેવસ્ય ભૂરિ તૃપ્યન્તિ મેઽસવઃ ॥ ૨ ॥
યદ્યદ્વિધત્તે ભગવાન્ સ્વચ્છન્દાત્માત્મમાયયા ।
તાનિ મે શ્રદ્દધાનસ્ય કીર્તન્યાન્યનુકીર્તય ॥ ૩ ॥
તાનિ મે શ્રદ્દધાનસ્ય કીર્તન્યાન્યનુકીર્તય ॥ ૩ ॥
સૂત ઉવાચ
દ્વૈપાયનસખસ્ત્વેવં મૈત્રેયો ભગવાંસ્તથા ।
પ્રાહેદં વિદુરં પ્રીત આન્વીક્ષિક્યાં પ્રચોદિતઃ ॥ ૪ ॥
દ્વૈપાયનસખસ્ત્વેવં મૈત્રેયો ભગવાંસ્તથા ।
પ્રાહેદં વિદુરં પ્રીત આન્વીક્ષિક્યાં પ્રચોદિતઃ ॥ ૪ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
પિતરિ પ્રસ્થિતેઽરણ્યં માતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ।
તસ્મિન્ બિન્દુસરેઽવાત્સીદ્ભગવાન્ કપિલઃ કિલ ॥ ૫ ॥
પિતરિ પ્રસ્થિતેઽરણ્યં માતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ।
તસ્મિન્ બિન્દુસરેઽવાત્સીદ્ભગવાન્ કપિલઃ કિલ ॥ ૫ ॥
તમાસીનમકર્માણં તત્ત્વમાર્ગાગ્રદર્શનમ્ ।
સ્વસુતં દેવહૂત્યાહ ધાતુઃ સંસ્મરતી વચઃ ॥ ૬ ॥
સ્વસુતં દેવહૂત્યાહ ધાતુઃ સંસ્મરતી વચઃ ॥ ૬ ॥
દેવહૂતિરુવાચ
નિર્વિણ્ણા નિતરાં ભૂમન્નસદિન્દ્રિયતર્ષણાત્ ।
યેન સમ્ભાવ્યમાનેન પ્રપન્નાન્ધં તમઃ પ્રભો ॥ ૭ ॥
નિર્વિણ્ણા નિતરાં ભૂમન્નસદિન્દ્રિયતર્ષણાત્ ।
યેન સમ્ભાવ્યમાનેન પ્રપન્નાન્ધં તમઃ પ્રભો ॥ ૭ ॥
તસ્ય ત્વં તમસોઽન્ધસ્ય દુષ્પારસ્યાદ્ય પારગમ્ ।
સચ્ચક્ષુર્જન્મનામન્તે લબ્ધં મે ત્વદનુગ્રહાત્ ॥ ૮ ॥
સચ્ચક્ષુર્જન્મનામન્તે લબ્ધં મે ત્વદનુગ્રહાત્ ॥ ૮ ॥
ય આદ્યો ભગવાન્ પુંસામીશ્વરો વૈ ભવાન્ કિલ ।
લોકસ્ય તમસાન્ધસ્ય ચક્ષુઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥ ૯ ॥
લોકસ્ય તમસાન્ધસ્ય ચક્ષુઃ સૂર્ય ઇવોદિતઃ ॥ ૯ ॥
અથ મે દેવ સમ્મોહમપાક્રષ્ટું ત્વમર્હસિ ।
યોઽવગ્રહોઽહંમમેતીત્યેતસ્મિન્ યોજિતસ્ત્વયા ॥ ૧૦ ॥
યોઽવગ્રહોઽહંમમેતીત્યેતસ્મિન્ યોજિતસ્ત્વયા ॥ ૧૦ ॥
તં ત્વા ગતાહં શરણં શરણ્યં
સ્વભૃત્યસંસારતરોઃ કુઠારમ્ ।
જિજ્ઞાસયાહં પ્રકૃતેઃ પૂરુષસ્ય
નમામિ સદ્ધર્મવિદાં વરિષ્ઠમ્ ॥ ૧૧ ॥
સ્વભૃત્યસંસારતરોઃ કુઠારમ્ ।
જિજ્ઞાસયાહં પ્રકૃતેઃ પૂરુષસ્ય
નમામિ સદ્ધર્મવિદાં વરિષ્ઠમ્ ॥ ૧૧ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ સ્વમાતુર્નિરવદ્યમીપ્સિતં
નિશમ્ય પુંસામપવર્ગવર્ધનમ્ ।
ધિયાભિનન્દ્યાત્મવતાં સતાં ગતિ-
ર્બભાષ ઈષત્સ્મિતશોભિતાનનઃ ॥ ૧૨ ॥
ઇતિ સ્વમાતુર્નિરવદ્યમીપ્સિતં
નિશમ્ય પુંસામપવર્ગવર્ધનમ્ ।
ધિયાભિનન્દ્યાત્મવતાં સતાં ગતિ-
ર્બભાષ ઈષત્સ્મિતશોભિતાનનઃ ॥ ૧૨ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
યોગ આધ્યાત્મિકઃ પુંસાં મતો નિઃશ્રેયસાય મે ।
અત્યન્તોપરતિર્યત્ર દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ॥ ૧૩ ॥
યોગ આધ્યાત્મિકઃ પુંસાં મતો નિઃશ્રેયસાય મે ।
અત્યન્તોપરતિર્યત્ર દુઃખસ્ય ચ સુખસ્ય ચ ॥ ૧૩ ॥
તમિમં તે પ્રવક્ષ્યામિ યમવોચં પુરાનઘે ।
ઋષીણાં શ્રોતુકામાનાં યોગં સર્વાઙ્ગનૈપુણમ્ ॥ ૧૪ ॥
ઋષીણાં શ્રોતુકામાનાં યોગં સર્વાઙ્ગનૈપુણમ્ ॥ ૧૪ ॥
ચેતઃ ખલ્વસ્ય બન્ધાય મુક્તયે ચાત્મનો મતમ્ ।
ગુણેષુ સક્તં બન્ધાય રતં વા પુંસિ મુક્તયે ॥ ૧૫ ॥
ગુણેષુ સક્તં બન્ધાય રતં વા પુંસિ મુક્તયે ॥ ૧૫ ॥
અહંમમાભિમાનોત્થૈઃ કામલોભાદિભિર્મલૈઃ ।
વીતં યદા મનઃ શુદ્ધમદુઃખમસુખં સમમ્ ॥ ૧૬ ॥
વીતં યદા મનઃ શુદ્ધમદુઃખમસુખં સમમ્ ॥ ૧૬ ॥
તદા પુરુષ આત્માનં કેવલં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
નિરન્તરં સ્વયંજ્યોતિરણિમાનમખણ્ડિતમ્ ॥ ૧૭ ॥
નિરન્તરં સ્વયંજ્યોતિરણિમાનમખણ્ડિતમ્ ॥ ૧૭ ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તેન ભક્તિયુક્તેન ચાત્મના ।
પરિપશ્યત્યુદાસીનં પ્રકૃતિં ચ હતૌજસમ્ ॥ ૧૮ ॥
પરિપશ્યત્યુદાસીનં પ્રકૃતિં ચ હતૌજસમ્ ॥ ૧૮ ॥
ન યુજ્યમાનયા ભક્ત્યા ભગવત્યખિલાત્મનિ ।
સદૃશોઽસ્તિ શિવઃ પન્થા યોગિનાં બ્રહ્મસિદ્ધયે ॥ ૧૯ ॥
સદૃશોઽસ્તિ શિવઃ પન્થા યોગિનાં બ્રહ્મસિદ્ધયે ॥ ૧૯ ॥
પ્રસઙ્ગમજરં પાશમાત્મનઃ કવયો વિદુઃ ।
સ એવ સાધુષુ કૃતો મોક્ષદ્વારમપાવૃતમ્ ॥ ૨૦ ॥
સ એવ સાધુષુ કૃતો મોક્ષદ્વારમપાવૃતમ્ ॥ ૨૦ ॥
તિતિક્ષવઃ કારુણિકાઃ સુહૃદઃ સર્વદેહિનામ્ ।
અજાતશત્રવઃ શાન્તાઃ સાધવઃ સાધુભૂષણાઃ ॥ ૨૧ ॥
અજાતશત્રવઃ શાન્તાઃ સાધવઃ સાધુભૂષણાઃ ॥ ૨૧ ॥
મય્યનન્યેન ભાવેન ભક્તિં કુર્વન્તિ યે દૃઢામ્ ।
મત્કૃતે ત્યક્તકર્માણસ્ત્યક્તસ્વજનબાન્ધવાઃ ॥ ૨૨ ॥
મત્કૃતે ત્યક્તકર્માણસ્ત્યક્તસ્વજનબાન્ધવાઃ ॥ ૨૨ ॥
મદાશ્રયાઃ કથા મૃષ્ટાઃશૃણ્વન્તિ કથયન્તિ ચ ।
તપન્તિ વિવિધાસ્તાપા નૈતાન્મદ્ગતચેતસઃ ॥ ૨૩ ॥
તપન્તિ વિવિધાસ્તાપા નૈતાન્મદ્ગતચેતસઃ ॥ ૨૩ ॥
ત એતે સાધવઃ સાધ્વિ સર્વસઙ્ગવિવર્જિતાઃ ।
સઙ્ગસ્તેષ્વથ તે પ્રાર્થ્યઃ સઙ્ગદોષહરા હિ તે ॥ ૨૪ ॥
સઙ્ગસ્તેષ્વથ તે પ્રાર્થ્યઃ સઙ્ગદોષહરા હિ તે ॥ ૨૪ ॥
સતાં પ્રસઙ્ગાન્મમ વીર્યસંવિદો
ભવન્તિ હૃત્કર્ણરસાયનાઃ કથાઃ ।
તજ્જોષણાદાશ્વપવર્ગવર્ત્મનિ
શ્રદ્ધા રતિર્ભક્તિરનુક્રમિષ્યતિ ॥ ૨૫ ॥
ભવન્તિ હૃત્કર્ણરસાયનાઃ કથાઃ ।
તજ્જોષણાદાશ્વપવર્ગવર્ત્મનિ
શ્રદ્ધા રતિર્ભક્તિરનુક્રમિષ્યતિ ॥ ૨૫ ॥
ભક્ત્યા પુમાઞ્જાતવિરાગ ઐન્દ્રિયાદ્
દૃષ્ટશ્રુતાન્મદ્રચનાનુચિન્તયા ।
ચિત્તસ્ય યત્તો ગ્રહણે યોગયુક્તો
યતિષ્યતે ઋજુભિર્યોગમાર્ગૈઃ ॥ ૨૬ ॥
દૃષ્ટશ્રુતાન્મદ્રચનાનુચિન્તયા ।
ચિત્તસ્ય યત્તો ગ્રહણે યોગયુક્તો
યતિષ્યતે ઋજુભિર્યોગમાર્ગૈઃ ॥ ૨૬ ॥
અસેવયાયં પ્રકૃતેર્ગુણાનાં
જ્ઞાનેન વૈરાગ્યવિજૃમ્ભિતેન ।
યોગેન મય્યર્પિતયા ચ ભક્ત્યા
માં પ્રત્યગાત્માનમિહાવરુન્ધે ॥ ૨૭ ॥
જ્ઞાનેન વૈરાગ્યવિજૃમ્ભિતેન ।
યોગેન મય્યર્પિતયા ચ ભક્ત્યા
માં પ્રત્યગાત્માનમિહાવરુન્ધે ॥ ૨૭ ॥
દેવહૂતિરુવાચ
કાચિત્ત્વય્યુચિતા ભક્તિઃ કીદૃશી મમ ગોચરા ।
યયા પદં તે નિર્વાણમઞ્જસાન્વાશ્નવા અહમ્ ॥ ૨૮ ॥
કાચિત્ત્વય્યુચિતા ભક્તિઃ કીદૃશી મમ ગોચરા ।
યયા પદં તે નિર્વાણમઞ્જસાન્વાશ્નવા અહમ્ ॥ ૨૮ ॥
યો યોગો ભગવદ્બાણો નિર્વાણાત્મંસ્ત્વયોદિતઃ ।
કીદૃશઃ કતિ ચાઙ્ગાનિ યતસ્તત્ત્વાવબોધનમ્ ॥ ૨૯ ॥
કીદૃશઃ કતિ ચાઙ્ગાનિ યતસ્તત્ત્વાવબોધનમ્ ॥ ૨૯ ॥
તદેતન્મે વિજાનીહિ યથાહં મન્દધીર્હરે ।
સુખં બુદ્ધ્યેય દુર્બોધં યોષા ભવદનુગ્રહાત્ ॥ ૩૦ ॥
સુખં બુદ્ધ્યેય દુર્બોધં યોષા ભવદનુગ્રહાત્ ॥ ૩૦ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
વિદિત્વાર્થં કપિલો માતુરિત્થં
જાતસ્નેહો યત્ર તન્વાભિજાતઃ ।
તત્ત્વામ્નાયં યત્પ્રવદન્તિ સાંખ્યં
પ્રોવાચ વૈ ભક્તિવિતાનયોગમ્ ॥ ૩૧ ॥
વિદિત્વાર્થં કપિલો માતુરિત્થં
જાતસ્નેહો યત્ર તન્વાભિજાતઃ ।
તત્ત્વામ્નાયં યત્પ્રવદન્તિ સાંખ્યં
પ્રોવાચ વૈ ભક્તિવિતાનયોગમ્ ॥ ૩૧ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
દેવાનાં ગુણલિઙ્ગાનામાનુશ્રવિકકર્મણામ્ ।
સત્ત્વ એવૈકમનસો વૃત્તિઃ સ્વાભાવિકી તુ યા ।
અનિમિત્તા ભાગવતી ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ગરીયસી ॥ ૩૨ ॥
દેવાનાં ગુણલિઙ્ગાનામાનુશ્રવિકકર્મણામ્ ।
સત્ત્વ એવૈકમનસો વૃત્તિઃ સ્વાભાવિકી તુ યા ।
અનિમિત્તા ભાગવતી ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ગરીયસી ॥ ૩૨ ॥
જરયત્યાશુ યા કોશં નિગીર્ણમનલો યથા ॥ ૩૩ ॥
નૈકાત્મતાં મે સ્પૃહયન્તિ કેચિન્
મત્પાદસેવાભિરતા મદીહાઃ ।
યેઽન્યોન્યતો ભાગવતાઃ પ્રસજ્ય
સભાજયન્તે મમ પૌરુષાણિ ॥ ૩૪ ॥
મત્પાદસેવાભિરતા મદીહાઃ ।
યેઽન્યોન્યતો ભાગવતાઃ પ્રસજ્ય
સભાજયન્તે મમ પૌરુષાણિ ॥ ૩૪ ॥
પશ્યન્તિ તે મે રુચિરાણ્યમ્બ સન્તઃ
પ્રસન્નવક્ત્રારુણલોચનાનિ ।
રૂપાણિ દિવ્યાનિ વરપ્રદાનિ
સાકં વાચં સ્પૃહણીયાં વદન્તિ ॥ ૩૫ ॥
પ્રસન્નવક્ત્રારુણલોચનાનિ ।
રૂપાણિ દિવ્યાનિ વરપ્રદાનિ
સાકં વાચં સ્પૃહણીયાં વદન્તિ ॥ ૩૫ ॥
તૈર્દર્શનીયાવયવૈરુદાર-
વિલાસહાસેક્ષિતવામસૂક્તૈઃ ।
હૃતાત્મનો હૃતપ્રાણાંશ્ચ ભક્તિ-
રનિચ્છતો મે ગતિમણ્વીં પ્રયુઙ્ક્તે ॥ ૩૬ ॥
વિલાસહાસેક્ષિતવામસૂક્તૈઃ ।
હૃતાત્મનો હૃતપ્રાણાંશ્ચ ભક્તિ-
રનિચ્છતો મે ગતિમણ્વીં પ્રયુઙ્ક્તે ॥ ૩૬ ॥
અથો વિભૂતિં મમ માયાવિનસ્તા-
મૈશ્વર્યમષ્ટાઙ્ગમનુપ્રવૃત્તમ્ ।
શ્રિયં ભાગવતીં વાસ્પૃહયન્તિ ભદ્રાં
પરસ્ય મે તેઽશ્નુવતે તુ લોકે ॥ ૩૭ ॥
મૈશ્વર્યમષ્ટાઙ્ગમનુપ્રવૃત્તમ્ ।
શ્રિયં ભાગવતીં વાસ્પૃહયન્તિ ભદ્રાં
પરસ્ય મે તેઽશ્નુવતે તુ લોકે ॥ ૩૭ ॥
ન કર્હિચિન્મત્પરાઃ શાન્તરૂપે
નઙ્ક્ષ્યન્તિ નો મેઽનિમિષો લેઢિ હેતિઃ ।
યેષામહં પ્રિય આત્મા સુતશ્ચ
સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમિષ્ટમ્ ॥ ૩૮ ॥
નઙ્ક્ષ્યન્તિ નો મેઽનિમિષો લેઢિ હેતિઃ ।
યેષામહં પ્રિય આત્મા સુતશ્ચ
સખા ગુરુઃ સુહૃદો દૈવમિષ્ટમ્ ॥ ૩૮ ॥
ઇમં લોકં તથૈવામુમાત્માનમુભયાયિનમ્ ।
આત્માનમનુ યે ચેહ યે રાયઃ પશવો ગૃહાઃ ॥ ૩૯ ॥
આત્માનમનુ યે ચેહ યે રાયઃ પશવો ગૃહાઃ ॥ ૩૯ ॥
વિસૃજ્ય સર્વાનન્યાંશ્ચ મામેવં વિશ્વતોમુખમ્ ।
ભજન્ત્યનન્યયા ભક્ત્યા તાન્મૃત્યોરતિપારયે ॥ ૪૦ ॥
ભજન્ત્યનન્યયા ભક્ત્યા તાન્મૃત્યોરતિપારયે ॥ ૪૦ ॥
નાન્યત્ર મદ્ભગવતઃ પ્રધાનપુરુષેશ્વરાત્ ।
આત્મનઃ સર્વભૂતાનાં ભયં તીવ્રં નિવર્તતે ॥ ૪૧ ॥
આત્મનઃ સર્વભૂતાનાં ભયં તીવ્રં નિવર્તતે ॥ ૪૧ ॥
મદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં સૂર્યસ્તપતિ મદ્ભયાત્ ।
વર્ષતીન્દ્રો દહત્યગ્નિર્મૃત્યુશ્ચરતિ મદ્ભયાત્ ॥ ૪૨ ॥
વર્ષતીન્દ્રો દહત્યગ્નિર્મૃત્યુશ્ચરતિ મદ્ભયાત્ ॥ ૪૨ ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તેન ભક્તિયોગેન યોગિનઃ ।
ક્ષેમાય પાદમૂલં મે પ્રવિશન્ત્યકુતોભયમ્ ॥ ૪૩ ॥
ક્ષેમાય પાદમૂલં મે પ્રવિશન્ત્યકુતોભયમ્ ॥ ૪૩ ॥
એતાવાનેવ લોકેઽસ્મિન્ પુંસાં નિઃશ્રેયસોદયઃ ।
તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન મનો મય્યર્પિતં સ્થિરમ્ ॥ ૪૪ ॥
તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન મનો મય્યર્પિતં સ્થિરમ્ ॥ ૪૪ ॥